१५. सामित्थे+धिना

सामिभावत्थे अधिना युत्तम्हा सत्तमी होति. अधिब्रह्मदत्ते पञ्चाला, अधिपञ्चालेसु ब्रह्मदत्तो, ब्रह्मदत्तिस्सरा पञ्चालाति अत्थो. अधिदेवेसु बुद्धो, सम्मुतिदेवादीहि बुद्धो अधिकोत्यत्थो.

एत्थ च यथावुत्तेसु अत्थेसु अयं भेदो –

कारकं साधकं निब्बत्तकं क्रियानिमित्तन्ति अत्थतो एकमेव, तञ्च दण्डो, धवलो, पचनं, चित्तो, गोति दब्ब+गुण+क्रिया+नाम+जातिभेदेन पञ्चविधम्पि कम्म+कत्तादिवसेन छब्बिधं, तं सत्तिकारकं, तदाधारभूतदब्बादयो तत्रट्ठकारकं, न मुख्यतो. मुख्यतो चे होन्ति, तेसं सत्तिदब्बानं अञ्ञमञ्ञब्यावटरूपत्ता यो आधारो, सो आधारोयेव, किस्मिञ्चिकाले करणं वा कत्तुरूपभूतो वा न होति, तस्मा थालि पचति, थालिया पचति, थालियं पचतीत्यादिना एकस्स वत्थुनो कत्तु+करणा+धारभेदो न सिया. सत्तिपक्खे पन दब्बादीनं अनेकसत्तिया आधारत्ता सत्तिया दब्बादयो विवक्खिता तं तं कारकं होतीति दब्बादीनं अभेदेपि कारकभेदो युज्जते. वुत्तञ्हि –

विचित्तकत्तुआदीहि, संयोगा एकवत्थुनो;

नानात्तं युज्जते नाट्य-भेदेन नटकस्सि+वाति.

थालि वत्थुतो एका चेदपि सत्तिकारकभूतकत्तु+करणा+धारादीनं भेदेन भेद+मुपयाति, किमिव राम+रावणादिवेसधारीनटको तेसं नामवसेन रामो, रावणोति भेद+मुपयाति, त+मिवाति अधिप्पायो.

पुन+रपि –

यथे+कोपि पटो सुत्त, पीतादिगुणसंयुतो;

सुक्को पटोति पीतोति, भेदं यात्ये+वमेव+यं.

एत्थ च सत्तिभूतकत्तादयो मुख्यकारकं, तंयोगेन दब्बभूतथाली गुणकारकं, ते च कथं क्रियाय कारका होन्ति. कत्ता अत्तना पतिट्ठिताय हसति+नच्चतिच्चादिक्रियाय निमित्तं होति. कम्मञ्च अत्तना पतिट्ठितक्रियाय तदत्थभूतइन्धनादीनि पवत्तेन्तं ‘‘ओदनं पचती’’त्यादो निमित्तं. ‘कट्ठेहि पच्चती’त्यादो कट्ठानि जलनक्रियाय साधेतब्बपाकस्स अङ्गभावेन निमित्तं. ‘फरसुना छिन्दती’त्यादो फरसु च कट्ठानं द्विधापवत्तिया निमित्तं. कम्मञ्च क्रियाय सम्बन्धीयमानब्याप्ये सति निमित्तभावेन क्रियाय निमित्तं. तथा सम्पदाना+वधि+आधारानं ‘गावो ददाति’ ‘गामस्मा अपनयति’ ‘थालियं पचती’त्यादीसु गोदाना+पनयन+पचनक्रियानं निमित्तत्ता क्रियाय निमित्तानि होन्ति. तेसं यथासकं क्रियाय पवत्तको कत्ता, तस्मा स एव पधानो कत्ताति वोहारं लभति, अञ्ञेसं करणादीनं कत्तुभावे सतिपि अप्पधानत्ता तं न लभति.

चोदकेन वुत्तञ्हि –

ननु सामग्यमीनायं, क्रियासिद्धि कथं वद;

एकस्स कत्तुनो एव, सब्बेसं कत्तुतं विना.

सब्बेसं करणादीनं, कत्तुताय वियोगतो;

करणादीनं अभावत्ता, कारकं न हि छब्बिधन्ति.

वुच्चते –

यद्यप्य+त्थि हि कत्तुत्तं, सभावा करणादिसु;

क्रियासिद्ध्या तथाप्ये+त+मप्पधानं परङ्गतो.

एतं सभावतो उपलब्भमानं करणादीसु कत्तुत्तं परेसं करणादीनं जलन+धारणादिक्रियाय अङ्गं उपायति अप्पधानन्ति अधिप्पायो.

कारकं छब्बिधं सञ्ञा-वसा छब्बीसतिविधं;

पभेदा सत्तधा कम्मं, कत्ता पञ्चविधो भवे.

करणं दुविधं होति, सम्पदानं तिधा मतं;

अपादानं पञ्चविधं, आधारो तु चतुब्बिधो.

विभत्तियो पन –

पच्चत्त+मुपयोगञ्च, करणं सम्पदानियं;

निस्सक्कं सामिवचनं, भुम्म+मालपन+ट्ठमंति.

इति पयोगसिद्धियं कारककण्डो ततियो.