७. कितकण्ड
धात्वन्तविकाररासि
विसंयोगरूपरासि
अथ धातुपच्चयसंसिद्धं काल, कारक, लिङ्ग, सङ्ख्या, क्रियाभेददीपकं दब्बप्पधानवाचकं कितकपदं दीपियते.
तत्थ अतीतादयो कालभेदो नाम.
कत्ता च कम्मञ्च करणञ्च सम्पदानञ्च अपादानञ्च अधिकरणञ्च भावो चाति सत्त साधनानि कारकभेदो नाम.
इत्थिलिङ्गादीनि लिङ्गभेदो नाम.
एकत्त, बहुत्तभेदो सङ्ख्याभेदो नाम.
तस्सीलक्रिया, तद्धम्मक्रिया, तस्साधुकारक्रिया, अत्तमानक्रिया, अभिक्खञ्ञक्रिया, अरहक्रिया, सक्कक्रिया, पेसनक्रिया, अतिसग्गक्रिया, पत्तकालारोचनक्रिया, अवस्सम्भावीक्रियादयो क्रियाभेदो नाम.
‘‘गमनं भवति, पचनं जानाति’’ इच्चादीसु पच्चयत्थभूतो भावो नाम साधनरूपो होति. जाति विय सङ्खतधम्मस्स धात्वत्थभूताय साध्यक्रियाय साधकत्ता लिङ्गत्तययुत्तो च होति, क्रिया, कारो, करणन्ति सिद्धत्ता सङ्ख्याभेदयुत्तो च होति-नानाधात्वत्थानञ्च कत्तु, कम्मानञ्च कालादीनञ्च भेदेन सरूपभेदसब्भवतो, तस्मा सोपि दब्बे एव सङ्गय्हतीति कत्वा ‘दब्बप्पधानवाचक’न्ति वुत्तं. सेसं सब्बं त्यादिकण्डे भावसाधनविनिच्छये वुत्तमेव.
‘बहुल’न्ति च ‘क्रियत्था’ति च वत्तन्ते –
७१५. कत्तरि भूते क्त क्तवन्तु क्तावी [क. ५५५; रू. ६१२; नी. ११४२; चं. १.२.६६ …पे… ३.२.१०२].
अभवीति भूतो, अतीतो, भूते वत्तब्बे क्रियत्था कत्तरि कानुबन्धा त, तवन्तु, तावीपच्चया होन्ति, कानुबन्धा ‘न ते कानुबन्धनागमेसू’ति सुत्ते विसेसनत्था.
७१६. क्तो भावकम्मेसु [क. ५५६; रू. ६२२; नी. ११४३; चं. १.२.६७ …पे… ३.२.१०२; ३.४.७०].
भूते वत्तब्बे क्रियत्था भाव, कम्मेसु कानुबन्धो तपच्चयो होति.
अभवीति भूतो-पुरिसो, भूता-इत्थी, भूतं-कुलं, कारिते धातुतो णानुबन्धानं पठमं सम्पत्तत्ता ‘न ते कानुबन्धनागमेसू’ति पटिसेधो न पापुणाति, ‘युवण्णानमेओ पच्चये’ति ओवुद्धि, ‘आवाया णानुबन्धे’ति ओस्स आवत्तं, ततो तपच्चयो.
७१७. ञी ब्यञ्जनस्स [क. ६०५; रू. ५४७; नी. १२१०].
ब्यञ्जनादिपच्चयस्स आदिम्हि ञानुबन्धो ईकारो आगच्छति.
कत्तरि-अभावयित्थाति भावितो-पुरिसो, भाविताइत्थी, भावितं-कुलं.
कम्मे-अनुभूयित्थाति अनुभूतो-भोगो, अनुभूतासम्पत्ति, अनुभूतं-सुखं.
कारिते-भावीयित्थाति भावितो-मग्गो, भावितापटिपदा, भावितं-चित्तं.
तवन्तु, तावीसु-अभवीति भूतवा-पुरिसो, भूतवन्ती, भूतवती-इत्थी, भूतवं-कुलं, गुणवन्तुसमं. भूतावी-पुरिसो. भूताविनी-इत्थी, भूतावि-चित्तं, दण्डी, दण्डिनीसमं. पुरिसो भोगं अनुभूतो, पुरिसेन भोगो अनुभूतो.
एत्थ च कितपच्चयानं अत्थो दुविधो वाच्चत्थो, अभिधेय्यत्थो चाति सब्बं त्यादिकण्डे वुत्तनयेन वेदितब्बं.
पुरिमेसु पन छसु साधनेसु पच्चयानं अभिधेय्यत्थो पदन्तरेन आचिक्खीयति, भावसाधने पन अत्तनो धातुना एव.
तत्थ च कत्तुसत्ति, कम्मसत्ति, करणसत्ति, सम्पदानसत्ति, अपादानसत्ति, अधिकरणसत्तिसङ्खातं वाच्चत्थं उजुं वदन्ता कितपच्चया अत्तनो अभिधेय्यपदेन समानलिङ्ग, विभत्ति, सङ्ख्यायुत्ता हुत्वा वदन्ति.
तं यथा? –
कत्तरि ताव-पुरिसो भोगं अनुभूतो, पुरिसा भोगं अनुभूता…पे… पुरिसेसु भोगं अनुभूतेसु, इत्थी भोगं अनुभूता, इत्थियो भोगं अनुभूतायो…पे… इत्थीसु भोगं अनुभूतासु, कुलं भोगं अनुभूतं, कुलानि भोगं अनभूतानि…पे… कुलेसु भोगं अनुभूतेसु.
कम्मे-भोगो पुरिसेन अनुभूतो, भोगा पुरिसेन अनुभूता…पे… भोगेसु पुरिसेन अनुभूतेसु, सम्पत्ति पुरिसेन अनुभूता, सम्पत्तियो पुरिसेन अनुभूतायो…पे… सम्पत्तीसु पुरिसेन अनुभूतासु, सुखं पुरिसेन अनुभूतं, सुखानि पुरिसेन अनुभूतानि…पे… सुखेसु पुरिसेन अनुभूतेसु. एस नयो करणादीसुपि.
एवं कितवाचका अत्तनो अभिधेय्यपदेन समानलिङ्ग, विभत्ति, सङ्ख्यायुत्ता हुत्वा तं तं साधनं वदन्ति.
‘इत्थियमणतिकयक्या चा’ति इत्थियं तिपच्चयो, अनुभवनं, अनुभूयते वा अनुभूति. ‘‘तिस्सस्स अनुभूति, फुस्सस्स अनुभूति’’ इच्चादिका बहू अनुभूतियोपि सिज्झन्ति, तस्मा ‘‘अनुभूति, अनुभूतियो, अनुभूतिं, अनुभूतियो…पे… अनुभूतीसू’’ति युज्जति.
५०३. ७१८. कत्तरि ल्तुणका [क. ५२७, ५३०; रू. ५६८, ५९०; नी. ११०९, १११४; चं. १.१.१३९; पा. ३.१.१३३, १३४].
कत्तुकारके क्रियत्था ल्तु, णका होन्ति, लानुबन्धो तुस्स कत्तरि निबन्धनत्थो, ‘ल्तुपितादीनमा’ति विसेसनत्थो च.
अनुभवतीति अनुभूता, अनुभूतारो, सत्थुसमं.
सामञ्ञविधानत्ता अरहत्थे सत्तिअत्थे तस्सील, तद्धम्म, तस्साधुकार, अत्तमानेसु च कालत्तये च भवन्ति.
अरहत्थे-ब्रह्मणो ब्रह्मणिया परिग्गहिता.
सत्तिअत्थे-भगवा अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता.
तस्सीलादीसु-पसय्हपवत्ता.
अत्तमाने-अत्तानं पण्डितं मञ्ञतीति पण्डितमानिता.
७१९. पुब्बेककत्तुकानं [क. ५६४; रू. ६४०; नीति. ११५०-६; चं. १.३.१३१; पा. ३.४.२१].
यासं विसेसन, विसेस्यानं द्विन्नं पुब्बा’परक्रियानं कत्ता एकोव होति. तासु पुब्बक्रियायं भावत्थे तुन, त्वान, त्वापच्चया होन्ति. ‘एओनमयवा सरे’ति ईकारे परे ओवुद्धिया अवत्तं.
भोगं अनुभवितुन, अनुभुत्वान, अनुभुत्वा.
एककत्तुकानन्ति किं? देवदत्तो भुञ्जि, यञ्ञदत्तो गच्छति.
पुब्बेति किं? पच्छा भुञ्जति, पठमं पचति.
बहुलाधिकारा समाना’परक्रियासुपि नानाकत्तुकासुपि तुनादयो भवन्ति. थक्कच्च दण्डो पतति, द्वारं संवरित्वा निक्खमति, पुरिसो सीहं दिस्वा भयं उप्पज्जतीति.
यस्मिं वाक्ये अपरक्रियापदं न दिस्सति. यथा? पब्बतं अतिक्कम्म नदी, अतिक्कम्म नदिं पब्बतो, ये ते सन्ता विमोक्खा अतिक्कम्म रूपे अरूपाति, तत्थपि सत्ताक्रिया विञ्ञायतेव सब्बपदत्थानं सत्तानातिवत्तनतो. अपरक्रियारहिते असमानकत्तुके च वाक्ये पठमन्तयोगस्स दिट्ठत्ता कत्तरिपि तुनादीनं सम्भवो युत्तो.
७२०. पटिसेधालंखलूनं तुन त्वान त्वा वा [पटिसेधेलंखलूनं तुनत्त्वान त्त्वा वा’ (बहूसु)].
पटिसेधत्थानं अलं, खलूनं योगे तुनादयो होन्ति वा.
अलं भुत्वा, खलु भुत्वा, अलं भुत्तेन, खलु भुत्तेन वा.
७२१. तुंतायेतवे भावे भविस्सतिक्रियायं तदत्थायं [क. ५६१-२-३; रू. ६३६, ६३८-९; नी. ११४८-९].
तस्सा तस्सा क्रियाय अत्थभूताय भविस्समानक्रियाय गम्यमानाय भावत्थे तुं, ताये, तवेपच्चया भवन्ति. सुत्तपदवड्ढनेन तुयेपच्चयोपि.
अनुभवितुं गच्छति, अनुभविताये गच्छति, अनुभवितवे गच्छति, अनुभवितुं इच्छति, कामेति, सक्कोति, जानाति. तथा कालो अनुभवितुं, समयो अनुभवितुं, वेला अनुभवितुं. तथा अनुभवितुं मनो, अनुभवितुं सोको, चक्खु दट्ठुं, सोतं सोतुं, मनो विञ्ञातुं, हत्थो कातुं, पादो गन्तुं, धनु युज्झितुं, जळो वत्तुं, मन्दो गन्तुं, अलसो कत्तुन्ति.
एत्थ च ‘‘कालो अनुभवितु’’न्तिआदीसु सत्तावसेन हेतुक्रिया सिज्झति, तस्मा ‘‘अनुभवितुं कालो भवती’’तिआदिना अत्थो वेदितब्बो.
इमे पनेत्थ ताये, तुयेपयोगा – आगताम्ह इमं धम्मसमयं, दक्खिताये अपराजितसङ्घं [दी. नि. २.३३२]. अलञ्हि ते जग्घिताये, ममं दिस्वान एदिसं [जा. १.५.१३७]. को तादिसं अरहति खादिताये [जा. १.१६.९२], अत्थि हेहिति सो मग्गो, न सो सक्का न होतुये [बु. वं. २.९ ‘हेतुये’], अरहसि नं याचितुये तुवम्पि, अरहसि नो जानितुये कतानि इच्चादि.
७२२. भावकम्मेसु तब्बानीया [क. ५४०; रू. ५४५; नी. ११२५].
भावे कम्मनि च तब्ब, अनीया होन्ति. सुत्तपदवड्ढनेन तब्य, ताय, तेय्यपच्चयापि होन्ति.
अनुभवितब्बो-भोगो, अनुभवितब्बा-सम्पत्ति, अनुभवितब्बं-सुखं.
बहुलाधिकारा कत्तादीस्वपि भवन्ति, तपन्तीति तपनीयापापधम्मा, उपट्ठातीति उपट्ठानीयो-सिस्सो. पवुच्चति एतेनाति पवचनीयो-उपज्झायो, निय्यन्ति एतेनाति निय्यानीयो, सो एव निय्यानिको.
सिना-सोचेय्ये, सिनायन्ति एतेनाति सिनानीयंचुण्णं, दीयते अस्साति दानीयो-ब्राह्मणो. सम्मा वत्तति एत्थाति सम्मावत्तनीयो-गुरु.
इध गाथा वुच्चति –
अरहत्थे च सक्कत्थे, पत्तकाले च पेसने;
तब्बादयो अतिसग्गे, अवस्साधमिणेसु च.
तत्थ ‘‘अरह सक्क विसिट्ठे कत्तरी’’ति वुत्तियं वुत्तं, तस्मा भवतीति भब्बो, भवितुं अरहतीति अत्थो, मज्जतीति मज्जं, मदनीयं, मज्जितुं सक्कोतीति अत्थो, एवम्पि युज्जति.
पत्तकाले-कत्तब्बो भवता कटो, एस कालो कटकरणस्साति दीपेति.
पेसने-गन्तब्बो भवता गामो, गच्छतु भवं गामन्ति दीपेति.
अतिसज्जनं सम्बोधनं अतिसग्गो, उपदेसो चेव विधि च. तत्थ कत्तब्बा’कत्तब्बस्स कम्मस्स आचिक्खणं उपदेसो, दानं दातब्बं, सीलं रक्खितब्बं, पाणो न हन्तब्बो, अदिन्नं न आदातब्बं [दी. नि. ३.८५]. कत्तब्बा’कत्तब्बाकारदस्सनं विधि, सक्कच्चं दानं दातब्बं, नो असक्कच्चं.
अवस्सके-गमनीयो अभिसम्परायो, अवस्सं गन्तब्बोति अत्थो.
यं इणं अदेन्तस्स दण्डो आगच्छति, इदं अधमिणं नाम, सतं मे दातब्बं भवताति.
इमे पनेत्थ तब्य, ताय, तेय्यपयोगा – न ब्राह्मणे अद्धिके तिट्ठमाने, गन्तब्यमाहु द्विपदिन्द सेट्ठ [जा. १.१०.१३ (गन्तब्ब)]. भूतगामपातब्यता, कामेसु पातब्यता [पाचि. ९०], अलज्जिताये लज्जन्ति [ध. प. ३१६], लज्जिताये न लज्जरे. घातेतायं वा घातेतुं, पब्बाजेतायं वा पब्बाजेतुं [म. नि. १.३५७], ञातेय्यं, दिट्ठेय्यं, पत्तेय्यं, विद्धेय्यं मं अमञ्ञथ [जा. २.२२.२९७].
त,ति, तु, तवन्तु, तावी, त्वा, त्वान, तुन, तुं, तवे, ताये, तुये, तब्ब. इमे तकारपच्चया नाम.
कर, खनु, गा, गमु, जन, ठा, तनु, थर, धा, धर, नमु, पा, फर, भर, मन, मर, रमु, सर, हर, हन.
७२३. गमादिरानं लोपोन्तस्स [क. ५८६-७; रू. ६००, ६३२; नी. ११९०, ११९१].
गमादीनं मकार, नकारन्तानं रकारन्तानञ्च धातूनं अन्तस्स लोपो होति कानुबन्धे तपच्चये परे त्वादिवज्जिते.
कर-करणे, करीयित्थाति कतो-विहारो, कतागूहा, कतं-गेहं, सक्करीयित्थाति सक्कतो, महावुत्तिना सन्तस्स सो.
‘करोतिस्स खो’ति पादितो करस्स कस्स खो, सङ्खरीयित्थाति सङ्खतो, अभिसङ्खतो, विसङ्खरित्थ विकिरीयित्थाति विसङ्खतो, उपकरीयित्थ सज्जीयित्थाति उपक्खटो, ‘तथनरानं टठणला’ति तस्स टो. एवं दुक्कटं.
परितो करीयित्थाति परिक्खतो, पुरतो करीयित्थाति पुरक्खतो, पुरेक्खतो वा, महावुत्तिना पुरस्स एत्तं.
खनु-अवदारणे, खञ्ञित्थाति खतो-आवाटो.
गा-सद्दे.
७२४. गापानमी [क. ५८८; रू. ६२०; नी. ११९२].
गा, पानं अन्तो ईकारो होति कानुबन्धे तपच्चये परे त्वादिवज्जिते.
गायित्थाति गीतं, समोधानेत्वा गायित्थाति सङ्गीतोपरियत्तिधम्मो.
गमु-गतिम्हि अगच्छीति गतो, अगच्छीयित्थाति वा गतो. एवं आगतो, उग्गतो, दुग्गतो, निग्गतो, विगतो, सुगतो, सङ्गतो, अनुगतो, अपगतो, अवगतो, उपगतो, अधिगतो.
जन-जातियं.
७२५. जनिस्सा [क. ५८५; रू. ६१९; नी. ११८९].
जनिस्स नस्स आ होति कानुबन्धे तपच्चये परे त्वादिवज्जिते.
अजायित्थाति जातो, दुज्जातो, सुजातो, सञ्जातो, अनुजातो, अवजातो, अतिजातो.
सुत्तविभत्तेन अञ्ञस्मिम्पि वण्णे परे नस्स आ होति, पुत्तं विजायित्वा, विजायितुं, विजायनं, विजायन्ती-इत्थी, विजायमाना, पुत्तं जनेतीति जाया इच्चादि, सब्बत्थ महावुत्तिना सरे परे यागमो, महावुत्तिना वा सब्बत्थ नस्स यादेसो आदिदीघो च.
ठा-गतिनिवत्तियं.
७२६. ठास्सि [क. ५८८; रू. ६२०; नी. ११९२].
ठास्स इ होति कानुबन्धे तकारे त्वादिवज्जिते.
अट्ठासीति ठितो, उट्ठितो, निट्ठितो, सण्ठितो, अधिट्ठितो.
तनु-वित्थारे, आतञ्ञित्थाति आततं, विततं, आततविततं, तूरियभेदो.
थर-सन्थरणे, सन्थरीयित्थाति सन्थतो, वित्थतो.
धा-धारणे.
७२७. धास्स हि [क. ५१७; रू. ४८८; नी. ११०५].
धाधातुस्स धस्स हि होति कानुबन्धे तकारे त्वादिवज्जिते.
आधीयित्थाति आहितो, आग्याहितो, विधीयित्थाति विहितो, निधीयित्थाति निहितो, सन्धीयित्थाति संहितो, ओधीयित्थाति ओहितो, अभिधीयित्थाति अभिहितो, पिधीयित्थाति पिहितो, अपिहितो. द्वित्ते पुब्बस्स ततियत्तं, ‘धास्स हो’ति सुत्तेन परस्स हत्तं, आदहितो, विदहितो, निदहितो, संदहितो, सद्दहितो वा, सन्निदहितो, ओदहितो, पिदहितो, अपिदहितो, परिदहितो.
धर-धारणे, उद्धरीयित्थाति उद्धटो, समुद्धटो, निद्धटो, तस्स टत्तं.
नमु-नमने, नमित्थाति नतो, उन्नतो, समुन्नतो, ओनतो, अवनतो.
पा-पाने, ‘गापानमी’ति ईत्तं, पीयित्थाति पीतं.
फर-फरणे, फरित्थ, फरीयित्थाति वा फुटो, विप्फुटो, सम्फुटो, ओफुटो, महावुत्तिना फस्स उत्तं, तस्स टत्तं.
भर-धारणे, भरीयित्थाति भतो, आभतो, आभटो वा. उदकातलमुब्भतो, उब्भतं सङ्घेन कथिनं [महाव. ३१७], सम्भतं धनं.
मन-ञाणे, मतो, महाजनेन सम्मतोति महासम्मतो, सम्मता सीमा [महाव. १३९], अनुमतो, अभिमतो.
मर-पाणचागे, मरित्थाति मतो, कालङ्कतो.
रमु-कीळायं, रमित्थाति रतो, अभिरतो.
रमु-उपरमे, विरतो, पटिविरतो, उपरतो.
सर-गति, चिन्तासु, बहुलाधिकारा कालत्तयेपि तपच्चयो, सरति, असरि, सरिस्सतीति सतो, अनुस्सतो, पतिस्सतो.
हर-हरणे, हरीयित्थाति हतो, आहतो, निहतो.
तस्स टत्ते-आहटो, निहटो, उदाहटो, समुदाहटो, अवहटो.
हन-हिंसायं, हञ्ञित्थाति हतो, विहतो, समूहतो अविप्पवासो [महाव. १४५], समूहता सीमा [महाव. १४६].
तिपच्चयम्हि बहुलाधिकारा अकानुबन्धेपि अन्तलोपो. पठमं करीयतीति पकति, आकारो आकति, विकारो विकति, गायनं गीति, उग्गीति, सङ्गीति, अनुगायनं अनुगीति, गमनं गति, गन्तब्बाति वा गति, गच्छन्ति एत्थाति वा गति, आगमनं आगति, सुगति, दुग्गति, समागमनं सङ्गति, जननं जाति, जायन्ति एताय, एत्थाति वा जाति, ठानं ठिति, सण्ठिति, अवट्ठिति, पुनप्पुनं तननं सन्तति, धारेन्ति एतायाति धीति, महावुत्तिना ईत्तं.
नमनं नति, उन्नति, समुन्नति, ओनति, अवनति, भरितब्बाति भति, मनति जानाति एतायाति मति, विविधा मति विमति, रमणं रति, आरमणं आरति, विरमणं विरति, अभिरमणं अभिरति, पटिविरमणं पतिविरति, सरणं सति, सरन्ति एतायाति वा सति, अनुस्सति, पटिस्सति, उपहननं उपहति.
तवन्तुपच्चयम्हि-अकासीति कतवा, अहनीति हतवा.
तावीपच्चयम्हि-कतावी, हतावी.
त्वादीसु –
७२८. तुंतुनतब्बेसु वा.
करधातुस्स र-कारस्स आ होति वा तुं, तुन, तब्बेसु. तुनसद्देन त्वान, त्वापि सङ्गय्हन्ति.
७२९. करस्सा तवे.
करस्स र-कारस्स आ होति तवेपच्चयम्हि.
कातुं, कातवे, कातुन, कातब्बं.
यथा करस्स, तथा महावुत्तिना हरस्स रूपं सिज्झति, हाथुं, हातवे, हातुन. तेसं तुण्डेन हातून, मुञ्चे पुब्बकतं इणं [जा. १.१४.१०].
त्वाम्हि आस्स इत्तं, आहित्वा, सोण्डायुदकमाहित्वा [जा. १.१०.९ (…हत्वा)].
इति विसंयोगरूपरासि.
सदिससंयोगरूपरासि
अथ सदिससंयोगरूपरासि वुच्चते.
तुपच्चयम्हि –
७३०. पररूपमयकारे ब्यञ्जने.
यकारवज्जिते ब्यञ्जनपच्चये परे सब्बधातूनं अन्तब्यञ्जनो पररूपं आपज्जते.
करोतीति कत्ता, कातुं अरहति, कातुं सक्कोति, करणसीलो, करणधम्मो, सक्कच्चं वा करोतीति अत्थो. भरतीति भत्ता, हरतीति हत्ता.
त्वादीसु र-कारस्स आत्तं, संयोगे परे रस्सत्तञ्च, कत्वा, कत्वान.
पररूपत्तं, कत्तुन, कत्तुं, कत्तब्बं, भरणं भत्तुं, भत्तवे, हरणं हत्तुं, अभिहत्तुं, हत्तवे.
आप, णाप, खिप, गुप, चज, ञप, ञाप, तप, दीप, धूप, पद, भज, भुज, मद, मिद, युज, रिच, रन्ज, लिप, लुप, वच, वतु, वद, वप, विच, सन्ज, सिच, सम्भु, सूच, सूद, सुप.
धात्वन्तब्यञ्जनस्स पररूपत्तं, तपच्चयम्हि विपुब्बो आपब्यापने, ब्यापयति खिप्पं ञाणब्यापनेन ब्यापितुं सक्कोतीति ब्यत्तो, वियत्तो.
परिपुब्बो परियापुणने पहुत्ते च, परियत्तो.
संपुब्बो परिपुण्णभावे, समापयित्थाति समत्तो, परिसमत्तो.
आपुब्बो णाप-पेसने, आणापीयित्थाति आणत्तो.
खिप-खिपने, खिपीयित्थाति खित्तो-दण्डो, खित्ता-मत्तिका, खित्तं-लेट्टु. एवं सब्बत्थ. पक्खित्तो, उक्खित्तो, निक्खित्तो, विक्खित्तो, ओक्खित्तो, संखित्तो.
गुप-गुत्तियं, गोपीयित्थाति गुत्तो, संगुत्तो.
चज-चागे, चजीयित्थाति चत्तो.
उप-पञ्ञापने, पञ्ञपीयित्थाति पञ्ञत्तो-विनयो, पञ्ञत्तंसिक्खापदं, पञ्ञत्तं-आसनं.
ञाप-ञापने, विकतिधातु नामेसा कारितन्तत्ता, पञ्ञापीयित्थाति पञ्ञत्तो, सञ्ञापीयित्थाति सञ्ञत्तो, विञ्ञापीयित्थाति विञ्ञत्तो.
तप-सन्तापे, अतप्पीति तत्तो, सन्तत्तो.
दीप-दित्तियं, अदीपित्थाति दित्तो, पदित्तो, आदित्तो.
धूप-सोण्डिये, धूपति, अधूपि, धूपिस्सतीति धुत्तो, सुराधुत्तो, अक्खधुत्तो [सु. नि. १०६].
पद-गतियं, अपज्जीति पत्तो, निपत्तो, सम्पत्तो.
भज-सम्भत्तियं, भजतीति भत्तो, सम्भत्तो.
विपुब्बो पुथक्करणे, विभजित्थाति विभत्तो.
भुज-पालन, ब्यवहरणेसु, भुञ्जित्थ, भुञ्जीयित्थाति वा भुत्तो, परिभुत्तो.
मद-उम्मादे, मज्जित्थाति मत्तो, सम्मत्तो, पमत्तो, उम्मत्तो.
मिद-सिनेहने, मिज्जतीति मित्तो.
युज-योगे, युञ्जतीति युत्तो, पयुत्तो, उय्युत्तो, नियुत्तो, वियुत्तो, संयुत्तो, सञ्ञुत्तो.