नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
परमत्थदीपनी
सङ्गह महाटीका पाठ
गन्थारब्भकथा
[क]
उदया यस्स एकस्स, सद्धम्मरंसि जालिनो;
पबुज्झिंसु जनम्बुजा, जातिक्खेत्ते महासरे.
[ख]
वन्दामि तं महासूरं, महामोह तमोनुदं;
सञ्जातं सो हदये मय्हं, तमोखन्धं पनूदतं.
[ग]
पोराणकेहि विञ्ञूहि, वण्णिता वण्णना बहू;
दिस्सन्ति इध लोकम्हि, अभिधम्मत्थसङ्गहे.
[घ]
न ताहि तुट्ठिं विन्दन्ति, ये सारत्था भिमानिनो;
ते मं सङ्गम्म याचन्ति, परमत्थस्स दीपनं.
[ङ]
महण्णवे रतनानि, उद्धरित्वा दिपवासिनं;
यथिच्छकंपि दज्जेय्युं, न वत्तब्बाव ऊनता.
[च]
तथेवेत्थ विपुलत्था, अण्णवे रतनूपमा;
सतक्खत्तुंपि वण्णेय्युं, परियादिन्ना न हेस्सरे.
[छ]
तस्मा तासु वण्णनासु, सारमादाय वण्णनं;
नानासारत्थ सम्पुण्णं, उत्तान पदब्यञ्जनं.
[ज]
नातिसङ्खेप वित्थारं, मन्दबुद्धिप्पबोधनं;
करिस्सं तं परमत्थेसु, सुणन्तु पाटवत्थिनोति.
पथमगाथा-परमत्थदीपनी
१. अभिधम्मत्थसङ्गहं कत्तुकामो अनुरुद्धत्थेरो सङ्गहारब्भे ताव सप्पयोजने पञ्चपिण्डत्थे दस्सेन्तो आदिगाथ माह. पञ्चपिण्डत्थानाम रतनत्तयवन्दना, गन्थाभिधेय्यो, गन्थप्पकारो, गन्थाभिधानं, गन्थप्पयोजनं. तत्थ तीसु रतनेसु निप्पच्चकारकरणं रतनत्तयवन्दनानाम. सा सम्मासम्बुद्धमतुलं ससद्धम्मगणुत्तमं अभिवादियाति एतेहि पदेहि दस्सिता. सकलेन गन्थेन अभिहिता पधानत्थभूता चत्तारो अभिधम्मत्था गन्थाभिधेय्यो. सो अभिधम्मत्थसङ्गहन्तिपदे अभिधम्मत्थ सद्देन दस्सितो.
[१] विभावनियं पन
सङ्गहितभावोपि अभिधेय्योयेवाति कत्वा अभिधेय्यो अभिधम्मत्थसङ्गहपदेन दस्सितोतिवुत्तं. तं न सुन्दरं.
न हि सो अप्पधानत्थभूतो सङ्गहितभावो इमस्मिं पिण्डत्थदस्सने अभिधेय्यो नाम भवितुं युत्तोति. इतो पट्ठायच टीकायन्ति वुत्ते इमस्स सङ्गहस्स द्वीसु सीहळटीकासु पथमाटीका दट्ठब्बा. विभावनियन्ति वुत्ते एतरहि पाकटा दुतीया. टीकासूति वुत्ते द्वेपि. महाटीकायन्ति वुत्ते विसुद्धिमग्गे महाटीका दट्ठब्बा. यञ्च वचनं विभावनियंपि आगतं, अञ्ञत्थापि आगतं, तंपि इध विभावनियंत्वेव वुच्चति आसन्नत्ताति. सभागधम्मसङ्गहवसेन गन्थविधानाकारो गन्थप्पकारो. सो पन सङ्गह सद्देन दस्सितो.
[२] विभावनियं पन
अभिधम्मत्थसङ्गहपदेनाति वुत्तं. तं न सुन्दरं.
न हि अभिधम्मत्थसद्दो गन्थविधानाकारं दीपेतीति. अत्था नुगता गन्थसमञ्ञा वन्थाभिधानं. तं अभिधम्मत्थ सङ्गहपदेन दस्सितं. सङ्गहगन्थे कते सति तदुग्गहपरिपुच्छादिवसेन अनायासतो लद्धब्बं धम्मानं सरूपावबोधादिकं अनुपादापरिनिब्बानन्तं गन्थस्स फलानुफलं गन्थप्पयोजनं तंपि अभिधम्मत्थसङ्गहपदेनेव सामत्थियतो दस्सितं.
[३] विभावनियं पन
सङ्गहसद्देनाति वुत्तं. तं न सुन्दरं.
न हि अभिधम्मत्थसद्देन विना अनायासतो संसिद्धिमत्तदीपकेन सङ्गहसद्दमत्तेन तादिसो अनुपादापरिनिब्बानन्तो पयो जनविसेसो सक्का विञ्ञातुं, असद्धम्म सङ्गहानंपि लोके सन्दिस्सनतोति.
२. तत्थ रतनत्तयवन्दना ताव असङ्खेय्यअप्पमेय्यप्पयोजना होति. यथाह –
ते तादिसे पूजयतो, निब्बुते अकुतो भये;
न सक्का पुञ्ञं सङ्खातुं, यमेत्थ मपि केनचीति.
य मेत्थमपीतिएत्थ येनकेनचि अपि मनुस्सेनवा देवेनवा ब्रह्मुनावा सङ्खातुं न सक्काति योजना. टीकाकारापि तं पयोजनं तत्थ तत्थ बहुधा पपञ्चेन्ति. सङ्गहकारा पन अन्तरायनीवारणमेव विसेसतो पच्चासीसन्ति. सङ्गहकारा तिच बुद्धघोसत्थेरादयो अट्ठकथाचरिया वुच्चन्ति.
निप्पच्चकारस्सेतस्स,
कतस्स रतनत्तये;
आनुभावेन सोसेत्वा,
अन्तराये असेसतोति हि वुत्तं.
३. कथञ्च रतनत्तयवन्दनाय अन्तरायनीवारणं होतीति. वुच्चते-रतनत्तयवन्दना हि नाम वन्दनाकिरियाभिनिप्फादको सत्तक्खत्तुं सत्तक्खत्तुं अनेककोटिसतसहस्सवारे पवत्तमानो महन्तो पुञ्ञाभिसन्दो पुञ्ञप्पवाहो. सो च अनुत्तरेसु बुद्धादीसु पुञ्ञक्खेत्तेसु संवड्ढितत्ता थेरस्स च उळारच्छन्दसद्धाबुद्धिगुणेहि परिभावितत्ता महाजुतिको महप्फलो महानिसंसो च पुञ्ञातिसयो होति. सो सयं पयोगसम्पत्तिभावे ठत्वा बहिद्धा विपत्तिपच्चये अपनेत्वा सम्पत्तिपच्चये उपनेत्वा अतिपणीतउतुचित्ताहार समुट्ठितानं सरीरट्ठकधातूनं उपब्रूहनं कत्वा पटिसन्धितो पट्ठाय लद्धो कासस्स जनककम्मस्स अनुबलं देति. अलद्धोकासस्स च पुञ्ञन्तरस्स ओकासलाभं करोति. अथ लद्धानुबलेन लद्धो कासेन च तदुभयेन पुञ्ञेन निब्बत्ता रूपारूपसन्ततियो थेरसन्ताने यमकमहानदियो विय बलवबलवन्ति यो हुत्वा पवत्तन्ति. तदा तस्मिं इट्ठफलघनपरिपूरिते थेरसन्ताने अनिट्ठफलभूतानं रोगादि अन्तरायानं उप्पत्तिया ओकासो नाम नत्थीति इट्ठफलसन्तानविबाधकानि अनिट्ठफलसन्तानजनकानि च अपुञ्ञकम्मानि दूरतो अपनीतानेव होन्ति. न हि कम्मानिनाम पुञ्ञानि अपुञ्ञानि च अत्तनो विपाकुप्पत्तिया ओकासे असति विपच्चन्तीति. ततो तस्मिं सन्ताने आयुवण्णा दयो इट्ठफलधम्मा याव गन्थनिट्ठाना याव आयुकप्पपरियो सानापि वा वड्ढनपक्खे ठत्वा पवत्तन्ति. यथाह –
अभि वादनसीलिस्स, निच्चं वुड्ढापचायिनो;
चत्तारो धम्मा वड्ढन्ति, आयुवण्णो सुखं बलन्ति.
एवं ताय वन्दनाय अन्तरायनीवारणं होतीति. तस्मा सङ्गहारब्भे रतनत्तयवन्दनाकरणं थेरस्स अत्तना आरब्भ मानसङ्गहस्स अनन्तरायेन परिसमापनुत्थं. न केवलञ्च थेरस्सेव, सोतूनञ्च सङ्गहं गण्हन्तानं आदिम्हियेव रतनत्तय वन्दना सिद्धितो अनन्तरायेन गहण किच्चसम्पज्जनत्थन्ति.
[४] विभावनियं पन
सत्तसु जवनेसु पथमजवन वसेनेव वन्दना पयोजनं विभावितं विय दिस्सति. ‘‘दिट्ठधम्मवेदनीयभूता’’ति हि तत्थ वुत्तं. तं न सुन्दरं.
उपत्थम्भनकिच्चस्सेव इध अधिप्पेतत्ता. तस्स च सत्तसुपि जवनेसु उपलद्धत्ताति. यथा हि आहाररूपस्स द्वीसु किच्चेसु ओजट्ठमकरूपजननकिच्चं परित्तकं अप्पमत्तकं होति. चतुस्सन्त तिरूपुपत्थम्भनकिच्चमेव महन्तं अधिमत्तं. तथाहि पट्ठानेपि तदुपत्थम्भनकिच्चमेव गहेत्वा कबळीकारो आहारो इमस्स कायस्स आहारपच्चयेन पच्चयोति विभङ्गवारो विभत्तो. एवमेवं इधपि पथमजवनस्स अवुनाव विपाकजननकिच्चं परित्तकं अप्पमत्तकं होति. अहेतुकविपाकमत्तं जनेतीति अट्ठकथासु वुत्तं. कम्मन्तरुपत्थम्भनकिच्चमेव महन्तं अधिमत्तं. तञ्च सत्तसुपि जवनेसु उपलब्भति येवाति. यस्मा पन गन्थाभिधेय्ये गन्थप्पकारे गन्थप्पयोजने च आदितो विवितेसति सोतु जनानं गन्थस्सवने उस्साहो जायति. तस्मा तेसं गन्था भिधेय्यादीनं दस्सनं गन्थे उस्साहजननत्थं. गन्थाभिधानदस्सनं वोहारसुखत्थन्ति. इदमेत्थ पिण्डत्थदस्सनं.
४. अयं पन पदत्थो. सम्माच बुज्झि सामञ्च बुज्झीति सम्मा सम्बुद्धो. एत्थ च सम्मासद्दो अविपरीतत्थे निपातो. सो बुज्झितब्बेसु ञेय्यधम्मेसु बुज्झनक्रियाय असेसब्याविभावं दीपेति. तथाहि पदेसञाणे ठिता पच्चेकबुद्धादयो अत्तनो विसये एव अविपरीतं बुज्झन्ति. अविसये पन अन्धकारे पविट्ठाविय होन्तीति अट्ठकथायं वुत्तं. विसयो च तेसं अप्पमत्तकोव सब्बञ्ञुविसयं उपादाय यथा हत्थ पुटे आकासो अप्पमत्तकोव अजटाकासं उपादायाति. ते हि फस्सादीसु धम्मेसु एकधम्मम्पि सब्बाकारतो बुज्झितुं नसक्कोन्तीति. सब्बञ्ञुबुद्धानं पन अविसयो नाम नत्थि, यत्थ ते विपरीतं बुज्झेय्युं. ते हि अनमतग्गे संसारे अनन्तासु च लोकधातूसु तियद्धगते अद्धमुत्तके च धम्मे हत्थमणिके विय समसमे कत्वा बुज्झन्ति. सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपात मागच्छन्तीति हि वुत्तं. तत्थ ञाणमुखेति सब्बञ्ञुंमहाभवङ्गं सन्धायाह. तत्थ हि ते धम्मा बोधिमण्डे सब्बं अभिधम्मं सम्मसनतो पट्ठाय निच्चकालं उपट्ठहन्तीति. सब्बञ्ञुबुद्धा पन यत्तके धम्मे विचारेतुं इच्छन्ति. तत्तके धम्मे आवज्जनाय विसुं कत्वा आवज्जित्वा विचारेन्तीति. ननु धम्मा महन्ता भवङ्गं परित्तकन्ति न चोदेतब्बमेतं. अरूपधम्मानञ्हि परमुक्कंसपत्तानं एस आनुभावोति. संसद्दो पन सामन्ति एतस्स अत्थे उपसग्गो. सो भगवतो पटिवेधधम्मेसु अनाचरियकतं दीपेति. न मे आचरियो अत्थीति हि वुत्तं. ननु भगवतो ततीयचतुत्थारुप्प समापत्तियो आळारुदकमूलिकाति. सच्चं. ता पन अनलङ्करित्वा लद्धमत्ताव हुत्वा छड्डितत्ता पच्छा बुज्झनक्रियाय पादकमत्तापि नहोन्ति. कुतो पटिवेधधम्माति. तस्मा ता भगवतो बुद्धभावे साचरियकतं न साधेन्तीति. अयमेत्थ पाळि अनुगतो अत्थो. यथाह –
तत्थ कतमो च पुग्गलो सम्मासम्बुद्धो. इधेकच्चो पुग्गलो पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झि. तत्थ च सब्बञ्ञुतं पापुणाति. बलेसु च वसिभावं. अयं वुच्चति पुग्गलो सम्मासम्बुद्धोति.
तत्थाति निमित्ते भुम्मं. बलेसूति दसबल ञाणेसु. वसिभावन्ति इस्सरभावं. एत्थच पुब्बे. ल. सामन्तिएतेन संसद्दस्स अत्थं दस्सेति. तत्थातिआदिना [सम्मासद्दस्सअत्थन्ति. सम्मासम्बुद्धपदं]
५. इदानि थेरो अत्तनो वन्दनं सुट्ठुबलवं करोन्तो अतुलन्ति आह. अनेकगुणपदविसया हि वन्दना सुट्ठुतरं बलवती होतीति. ननु एकगुणपदविसयापि वन्दना अन्तरा यनीवारणेसमत्था सियाति किं दुतीयेनाति. न न समत्था. विञ्ञुजातिका पन सत्थुगुणत्थोमने मत्तकारिनो नाम न होन्ति. थेरो च तेसं अञ्ञतरो. त्वं पन अविञ्ञुजातिको. तस्मा मत्तं करोन्तो चोदेसीति. अपिच. न केवलं अन्तरा यनीवारणमेव वन्दनाय इच्छितब्बं होति. अथखो पञ्ञापाटवादिअत्थोपि इच्छितब्बोयेव. सोपि हि अनायासेन गन्थ निट्ठानस्स गन्थपारिसुद्धिया च पच्चयो होतीति. अनुस्सतिट्ठानेसु हि चित्तभावना चित्तसमाधानावहा होति. चित्त समाधाने च सति पञ्ञातिक्खासूरा हुत्वा पहति. समाहितो भिक्खवे यथाभूतं पजानातीति हि वुत्तं. तस्मा तदत्थायपि अत्तनो वन्दना सुट्ठु बलवती कातब्बायेवाति.
[५] विभावनियं पन
‘‘यथावुत्तवचनत्थ योगेपि सम्मासम्बुद्धसद्दस्स भगवति समञ्ञावसेन पवत्तत्ता अतुलन्ति इमिना विसे सेती’’ति वुत्तं. तं न सुन्दरं.
महन्तञ्हि सत्थुगुणपदानं मज्झे एतं सम्मासम्बुद्धपदं, चन्दो विय तारकानं मज्झे. तस्मा तं सभावनिरुत्तिं जानन्तानंसन्तिके भावत्थसुञ्ञं सत्थुसमञ्ञामत्तं भवितुं नारहति. अञ्ञेसं पन पदसहस्सं वुच्चमानंपि सत्थु समञ्ञामत्तमेव सम्पज्जतीति. तुलयितब्बो अञ्ञेन सह पमितब्बोति तुलो. न तुलो अतुलो, नत्थितुलो सदिसो एतस्साति वा अतुलो. भगवा. न हि अत्थि भगवतो अत्तना सदिसो कोचि लोकस्मिन्ति. यथाह –
न मे आचरियो अत्थि, सदिसो मे न विज्जति;
सदेवकस्मिं लोकस्मिं, नत्थि मे पटिपुग्गलोति.
अनच्छरियञ्चेतं, यं बुद्धभूतस्स अतुलत्तं. सम्पतिजातस्सपि पनस्स अतुलता पञ्ञायति. तदा हि महापुरिसो सम्पतिजातोव समानो पुरत्थिमदिसाभिमुखो अट्ठासि. तस्मिं दिसा भागे अनन्तानि चक्कवाळानि एकङ्गणानि अहेसुं. तेसु ठिता देवब्रह्मानो महापुरिस इध तुम्हेहि सदिसो नत्थि. कुतो उत्तरितरोति परमाय पुजाय पूजेसुं. एवं सेसदिसासुपि. तदा महापुरिसो अत्तनो सब्बलोकग्गभावं ञत्वा अग्गोहमस्मि लोकस्स, सेट्ठोहमस्मिलोकस्स, जेट्ठोहमस्मिलोकस्स अयमन्ति माजाति, नत्थि दानि पुनब्भवोति एवं अछम्भिवाचं निच्छारेसीति. इदंपि अनच्छरियं, यं पच्छिमभवं पत्तस्स अतुलत्तं. यदा पन सो सुमेधभूतो दीपङ्करबुद्धस्स सन्तिके नियतब्याकरणं गण्हि. तदापि थपेत्वा दीपङ्करसम्मासम्बुद्धं पारमितागुणेहि तेन सदिसो कोचि नत्थेव. नत्थिभावोचस्स तदा पवत्ते हि दससहस्सिलोकधातुकम्पनादीहि असाधारणपाटिहारियेहि दीपेतब्बो. तानि हि पच्चेकबोधिसत्तानं सतसहस्संपि पवत्तेतुं न सक्खिस्सतियेव. कुतो सावकबोधि सत्तानन्ति. तेनेव हि तदा पवत्तिपारमिपविचयञ्ञाणं अत्तनो विसये सब्बञ्ञुथञ्ञाणगतिकन्ति अट्ठकथायं वुत्तं. सावकबोधिसत्तापि हि यतो पट्ठाय अत्तनो बोधिया अनुरूपे सम्भारधम्मे सयमेव जानितुं सक्कोन्ति. ततो पट्ठाय अनिवत्तिधम्मा हुत्वा वत्तानुसारिमहापुथुज्जनभावं अतिक्कमित्वा बोधिसत्तभूमिं ओक्कन्ता होन्ति. एकेन परियायेन नियता सम्बोधिपरायना च नाम होन्ति. तदा एव बुद्धानं सम्मुखिभावे सति नियतब्याकरणं लभन्ति. सब्बञ्ञु बोधिसत्त पच्चेकबोधिसत्तेसु वत्तब्बमेव नत्थीति.
[६] विभावनियं पन
समितत्थे य्यकारस्स अकारस्स वा वसेन एतं सिद्धन्ति वुत्तं. तं न सुन्दरं.
न हि तुलसद्दो धातुसिद्धो कम्मसाधनो च भवितुं न युत्तो. तुलयितुं असक्कुणेय्योति अतुलो. अप्पमे य्योति हि टीकायं वुत्तं. एतेन तुलसद्दो कम्मसाधनोति दिपेति. एवञ्च सति कम्मसाधनेनेव तदत्थसिद्धितो किं ततो समितत्थे य्यकारस्सअकारस्स वा चिन्तायाति. वत्तिच्छानुगतो सद्दप्पयोगोति कत्वा एतं वुत्तन्ति चे. न. यथा सुतं युत्तं वज्जेत्वा अस्सुतस्स परिकप्पनाय पयो जनाभावतोति. [अतुल पदं]
६. इमेहि पन द्वीहि पदेहि सत्थु तिस्सो सम्पदा विभा विता होन्ति. हेतुसम्पदा फलसम्पदा सत्तुपकारसम्पदाचाति. तत्थ सत्थु महाकरुणा समङ्गिता बोधिसम्भारसम्भरणञ्च हेतुसम्पदानाम. बोधिमण्डे पवत्तिता चतुवीसति कोटिसभसहस्ससङ्खा महावजिरञ्ञाणसङ्खाता सब्बञ्ञुमहा विपस्सनापि एत्थेव सङ्गहिता. सा हि महाबोधिया पदट्ठान भूताति. पहान सम्पदायमेव वा सा सङ्गहिताति दट्ठब्बा. फलसम्पदा चतुब्बिधा पहानसम्पदा ञाणसम्पदा आनुभावसम्पदा रूपकायसम्पदा चाति. तत्थ सह वासनाय किलेसप्पहानं पहानसम्पदा नाम. पहानस्स सब्बपारिपूरिताति अत्थो. अत्थतो पन अरियमग्गो, अग्गमग्गञ्ञाणमेव वा. सब्बञ्ञुत ञ्ञाण दसबलञ्ञाणादीनि ञाणसम्पदा.
[७] विभावनियं पन
एतासु द्वीसु सम्पदासु ञाणसम्पदा पथमं वुत्ता, ततो पहानसम्पदा. पहानसम्पदायेव पन पथमं वत्तब्बा. सा हि ञाणसम्पदायपुब्बङ्गमभूता पच्चयभूता च. महाटीकायञ्च सायेव पथमं वुत्ताति.
[८] यञ्च विभावनियं
‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानं अग्गमग्गञ्ञाण’’न्ति ञाणसम्पदायं वुत्तं. तंपि न युज्जति.
अग्गमग्गञ्ञाणञ्हि पहानसम्पदा एव भवितुं अरहति. न हि मग्गञ्ञाणतो अञ्ञा पहानसम्पदानाम अत्थीति. यञ्च कोचि वदेय्य मग्गञ्ञाणं ञाणञ्च होति पहानञ्च. तस्मा उभयत्थ वत्तुं युत्तन्ति. तंपि न युज्जति. एवञ्हि सति सम्पदासङ्करो होतीति.
[९] तथा विभावनियं
ञाणसम्पदायं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं सब्बपथमं वत्तब्बंपि न वुत्तं. तंपि न सुन्दरं.
ननु ‘‘तम्मूलकानि च दसबलादि ञ्ञाणानी’’ति एत्थ आदिसद्देन सब्बञ्ञुतञ्ञाणंपि गहितन्ति चे. तंपि न युज्जति.
न हि अप्पधानं सरूपतो निद्दिसित्वा पधानं पाकटं आदिसद्देन गहितन्ति ञायागतं होतीति. अचिन्तेय्यानुभावेहि सीला दिगुणेहि इद्धि धम्मेहि च सम्पदा आनुभावसम्पदा. लक्खणा नुब्यञ्जनप्पटिमण्डितस्स रूपकायस्स सम्पत्ति रूपकायसम्पदा. सत्तुपकारोदुविधो आसयसम्पदा, पयोगसम्पदा च. अज्झासयस्स उळारता कायवचीपयोगस्स च परिसुद्धताति अत्थो. तत्थ देवदत्तादीसु विरोधिसत्तेसुपि निच्चं हितज्झासयता आसय सम्पदा. लोके अभिञ्ञातानं राजूनं राजमहामत्तानं सेट्ठि गहपतीनं देवराजूनम्पि धम्मं देसेन्तस्स लाभसक्कारादि निरपेक्खतावसेन देसनापयोगसुद्धि पयोगसम्पदा. तत्थ द्वे पहानञाणसम्पदा सम्मासम्बुद्धपदेन विभाविता. द्वीहि आनु भावरूपकायसम्पदाहि सह द्वे सत्तुपकारसम्पदा अतुलपदेन. हेतुसम्पदा पन द्वीहिपि पदेहि सामत्थियतो विभाविता. न हि तादिसिया हेतुसम्पदाय विना इतरासं पवत्ति अत्थीति. [सम्पदा]
७. पुनपि थेरो अत्तनो वन्दनं बलवतरं करोन्तो ससद्धम्मगणुत्तमन्ति आह. एतेन धम्मसङ्घानंपि वन्दना कता होति. दूरतोहं नमस्सिस्सं, ससङ्घं लोकनायकन्ति हि वुत्ते सङ्घस्सपि नमनक्रियापत्ति सहसद्देन विञ्ञायति. एव मिदं दट्ठब्बं. तत्थ नमस्सिस्सन्ति नमस्सिं.
[१०] यम्पन विभावनियं
‘‘गुणीभूतानंपि हि धम्मसङ्घानं अभिवादेतब्ब भावो सहयोगेन विञ्ञायती’’ति वुत्तं. तत्थ अभिवादेतब्ब भावोति नवत्तब्बं. अभिवादितभावोति पन अभिवादनन्ति वा वत्तब्बं. एवञ्हि सति इध अधिप्पेतस्स क्रिया समवायस्स सिद्धत्ता धम्मसङ्घानंपि थेरस्स वन्दना क्रियापत्ति सिद्धा होतीति. इतरथा तब्बपच्चयस्स अरहत्थदीपनतो अभिवादना रहता सङ्खात गुणसमवायो वुत्तो सिया. सोच इध नाधिप्पेतो. अत्तनो निदस्सनेन च सह न समेति सपुत्तदारो आगतोति.
अपिच थेरो इमं गन्थं रचयिस्सामीति पुब्बभागेयेव तीणि रतनानि वन्दि, अथ तं अत्तनो वन्दनं गन्थप्पटिञ्ञाय सह घटेत्वा दस्सेन्तो इमं गाथं रचयीतिपि न न सक्का वत्तुन्ति. तथाहि अभिवादियाति वुत्तं. न अभिवादियामीति. एसनयो अञ्ञत्थपि. तत्थ सद्धम्मेन च गणुत्तमेन च अत्तना निम्मितेन सकललोकस्स सरणभूतेन सह वत्ततीति ससद्धम्म गणुत्तमो. सम्मासम्बुद्धो. न हि परनिम्मितेन सद्धम्मेन गणुत्तमेन च सहिता सावका ससद्धम्माति च सगणुत्तमाति च वुच्चन्ति. न च अत्तनोएव सरणभूतेन सद्धम्मेन सब्रह्मचारिगणुत्तमेन च सहिता पच्चेकबुद्धा तथा थोमनं अरहन्तीति, तस्मा इदंपि सत्थु असाधारणगुणपदमेव होतीति दट्ठब्बं.
तत्थ धारेतीति धम्मो. के धारेति, अत्तानं धारेन्ते. धम्मो हवे रक्खति धम्मचारिन्ति हि वुत्तं. कथञ्च धारेति, चतूसु अपायेसु वट्टदुक्खेसुच अपतमाने करोन्तो. किञ्च धारणंनाम, येसं वसेन सत्ता अपायेसुवा वट्टदुक्खेसुवा पतन्ति, तेसं किलेसानं एकदेसेनवा सब्बसोवा समुच्छिन्दनं. इमस्मिं अत्थे चत्तारो अरियमग्गा निब्बानञ्च निप्परियायतो धम्मोनाम. अरियमग्गा हि किलेसे समुच्छिन्दन्ता निब्बानेन सहेव हुत्वा समुच्छिन्दन्ति. न विनाति, तस्मा तेयेव पञ्च एकन्ततो धम्मोनामाति. परियत्तिधम्मो पन धारणुपायोयेव होति. चत्तारि सामञ्ञफलानिच धारणफलानियेव होन्ति, किलेसानं पटिप्पस्सम्भनवसेन पवत्तत्ता धारणानुकूलप्पवत्तानि च. तस्मा एते पञ्च परियायधम्मायेवाति. अथवा, धारीयतीति धम्मो. धारणारहोति वुत्तं होति. यो हि धारेन्तं एकन्तेन दुक्खतो मोचेति. अग्गसुखेच पतिट्ठापेति. सोयेव धारणारहत्ता इध धम्मोनामाति. कोपन सोति, यथा पुत्तधम्मायेव. तेहि केचि भावना वसेन केचि सच्छिकिरियवसेन केचि दिट्ठधम्मसुखविहारवसेन केचि उग्गह धारणवसेन धारीयन्ति. ते च एवं धारीयमाना धारेन्तं यथारहं अपायदुक्खतो वट्टदुक्खतोच मोचेन्ति, अग्गेच फलसुखेवा निब्बानसुखेवा पतिट्ठापेन्तीति. धारेन्तिवा सप्पुरिसाजना अपायेसु वट्टदुक्खेसुच अत्तानं अपत मानं वहन्ति एतेनाति धम्मो. धरन्तिवा एत्थ धम्मदीपा धम्मप्पटिसरणा जना लद्धप्पतिट्ठा होन्तीति धम्मोतिपि युज्जतियेव. कस्मा पनेत्थ धम्मो दसविधोव वुत्तो. ननु पटिपत्तिधम्मेन सह एकादसविधोव वत्तब्बोति. सच्चं. सोपन पटिपत्तिधम्मो मग्गस्स पुब्बभागप्पटिपदाएव होतीति पुब्बचेतना विय दाने मग्गे एव सो सङ्गहितो. तस्मा धम्मो दसविधोव सब्बत्थ वुत्तोति दट्ठब्बो.
अपिच, यदग्गेन परियत्तिधम्मो इध धम्मस्मिं सङ्गहितो. तदग्गेन परियत्तिधारकोपि सङ्घे वन्दनेय्ये सङ्गहितोति युत्तो. यदग्गेनच पुथुज्जनकल्याणको सङ्घे सेक्खेसु सङ्गहितो. तदग्गेन तस्स कल्याणहेतुभूतो पटिपत्ति धम्मोपि धम्मे वन्दनेय्ये सङ्गहितोति दट्ठब्बो. सो हि पुथुज्जनभूतोपि येहि धम्मेहि समन्नागतत्ता सेखे सोतापत्ति फलसच्छिकिरियाय पटिपन्ने सङ्गहितो. ते पन धम्मा सेक्खे सोतापत्तिमग्गे असङ्गहिताति नसक्का वत्तुन्ति. एत्तावता ये वदन्ति सङ्घं सरणं गच्छामीति, एत्थ पुथुज्जन कल्याणको सङ्घे असङ्गहितो. न हि तंसरणं गच्छन्तस्स सरणगमनं सम्पज्जतीति. तेसं तं पटिक्खित्तं होति. एवं पन वत्तब्बो, यो वो आनन्द मया धम्मोच विनयोच देसितो पञ्ञत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्थाति एवं सत्थुठाने थपेत्वा भगवता संवण्णितो परियत्तिधम्मो धम्मसरणे सङ्गहितोति युत्तो, तं धारेन्तोपन कल्याणप्पटिपत्तियं ठितोपि अत्थि. अट्ठितोपि अत्थि. यो अट्ठितो, सो अत्तनोपि सरणं नहोति. कुतो परस्स. सत्थारा च अनेकेसु सुत्तसहस्सेसु सो गरहितो. तस्मा सो सङ्घसरणे असङ्गहितो. इतरोव सङ्गहितोति युत्तोति.
सन्तानं धम्मोति सद्धम्मो. समितकिलेसानं ततोयेव पसत्थानं पूजितानं सप्पुरिसानं पण्डितानञ्च धम्मोति अत्थो. योच सन्तानं धम्मो, सोपि एकन्तेन सन्तोयेव होतीति सन्तो धम्मोतिपि सद्धम्मो. पसत्थो पूजितो धम्मोति अत्थो. सच्चो वा. अयञ्हि अञ्ञतित्थियधम्मो विय धारेन्तं नविसंवादेति. सो हि अयं मे हितोति धारेन्तस्स अहितोयेव सम्पज्जति. अयं पन तथाधारेन्तस्स हितोयेव सम्पज्जतीति. [सद्धम्मपदं]. गणुत्तमपदे लोके समान दिट्ठिसीलानं सहधम्मिकानं समूहो गणोति वुच्चति. इध पन उत्तमेहि सीलादिगुणेहि युत्तो भगवतो सावकसङ्घो उत्तमोच सो गणोचाति अत्थेन उत्तमगणोनाम. सोयेव इध गणुत्तमोति वुच्चति यथा मुनिसेट्ठो मुनिवरोति.
[११] विभावनियं पन
‘‘गणानं गणेसुवा देवमनुस्सादिसमूहेसु उत्तमो गणुत्तमो’’ति च वुत्तं. तं न सुन्दरं.
एतस्मिञ्हि अत्थे सति उत्तमसद्दो पधानभूतो होति. सोच गुणम्हियेव पवत्ततीति तेन इध अरियसङ्घो वुत्तोति नसिज्झतीति. एत्थच गणोति सङ्घोयेव वुच्चति. सोच सङ्घो दुविधो सम्मुतिसङ्घो, दक्खिणेय्यसङ्घोति. तत्थ समग्गेन सङ्घेन कतं उपसम्पदाकम्मं सम्मुतिनाम. ताय सम्मुतिया उपसम्पन्नभूमिं पत्वा ठितो भिक्खुसङ्घो सम्मुतिसङ्घोनाम. सो विनयकम्मेसु पसिद्धो. दक्खिणेय्यसङ्घो नाम अट्ठ अरियपुग्गलसमूहो. सोपन किञ्चापि सम्मुतिसङ्घेपि अन्तोगधोयेव होति. तथापि सरणगमन वन्दना मान पूजासक्कारानुस्सतिट्ठानेसु अनुत्तर पुञ्ञक्खेत्त विसे सपरिग्गहत्थं भगवता तथा तथा संवण्णेत्वा सो विसुं वुत्तोति दट्ठब्बो. पुथुज्जनसङ्घोहि पुञ्ञक्खेत्तं समानोपि अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं नहोति. कस्मा. सालिक्खेत्ते तिणानं विय खेत्तदुट्ठानं सक्कायदिट्ठि विचिकिच्छानुसयानं सब्भावाति. पुञ्ञक्खेत्तभावो पनस्स पुरिमे सद्धम्मपदे वुत्तनयेन वेदितब्बोति. [ससद्धम्मगणुत्तमपदं]
८. अभिवादियाति विसेसतो वन्दित्वा. एत्थ च अयं लोके सीलादिगुणयुत्तो सेट्ठो वन्दनेय्योति एवं सेट्ठ चित्तं पच्चुपट्ठापेत्वा वन्दन्तो विसेसतो वन्दतीति वुच्चति. वन्दना पन तिविधा कायवन्दनादिवसेन. यथाह –
तिस्सो इमा भिक्खवे वन्दना, कतमा तिस्सो. कायेन वन्दति, वाचाय वन्दति, मनसा वन्दतीति.
तत्थ सेट्ठचित्तं पच्चुपट्ठापेत्वा जाणुद्वय कप्परद्वय नलाट सङ्खातानि पञ्च अङ्गानि भूमियं पतिट्ठापेत्वा वन्दनेय्यानं अभिमुखं निप्पज्जन्तो कायेन वन्दतिनाम. यं सन्धाय पञ्चप्पतिट्ठितेन वन्दित्वाति तत्थ तत्थ वुत्तं. यायच अवन्दियट्ठानेसु वन्दन्तस्स आपत्ति होतीति. गुणपदानि वाचाय पवत्तेन्तो वाचाय वन्दतिनाम. नमो बुद्धस्स, नमत्थु बुद्धस्स, नमो विमुत्तिया, नमो विमुत्तानं, विपस्सिस्स नमत्थूति एवमादीसुपि वाचा वन्दनायेव. गुणपदानि अनुगन्त्वा गुणे अनुस्सरन्तो मनसा वन्दतिनामाति.
९. भासिस्सन्ति कथेस्सामि. कामञ्च थेरो इमं सङ्गहं रचयन्तो पोत्थकारुळ्हं कत्वाव रचयिस्सति. गन्थकम्मं नाम वाचाकम्मेसु पसिद्धन्ति कत्वा भासिस्सन्ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
१०. अभिधम्मत्थसङ्गहन्ति पदे अभिधम्मे वुत्ता अत्था अभिधम्मत्था. ते सङ्गय्हन्ति एत्थ एतेनातिवा अभिधम्मत्थसङ्गहो. सङ्गय्हन्तितिच थेरेन संखिपित्वा गय्हन्ति कथीयन्तीति अत्थो. अभिधम्मेति चेत्थ अभिअतिरेको अभिविसे सोच धम्मो अभिधम्मो. धम्मोति च विनयपाळितो अञ्ञंपाळि द्वयं वुच्चति. यो वो आनन्द मया धम्मोच विनयोच देसितो पञ्ञत्तोति हि वुत्तं. तञ्च पाळिद्वयं आणाविधानसङ्खातं विनयन किच्चं वज्जेत्वा कुसलादिके यथापवत्ते परमत्थधम्मे एव दीपेतीति. एवं दीपेन्तेसुच तेसु द्वीसु धम्मेसु यो इतरतो अतिरेकोच होति विसेसोच. अयमेव अभिधम्मो नाम. इतरोपन धम्मोयेव. एवञ्च कत्वा धम्मो अभिधम्मो विनयो अभिविनयोति इदं चतुक्कं वेदितब्बं. तत्थ धम्मोनाम सुत्तन्तपिटकं. अभिधम्मोनाम यत्तपकरणानि. विनयोनाम उभतो विभङ्गो, अभिविनयोनाम खन्धकपरिवाराति अट्ठकथासु वुत्तं. अतिरेकविसेसता चेत्थ कुसलादि वसेन खन्धादिवसेन सङ्गहादिवसेन तथा तथा देसेतब्बप्पकारानं अनवसेसविभत्तिवसेनवा सुद्धधम्माधिट्ठान देसनापवत्तिवसेनवा वेदितब्बा. यतो सब्बञ्ञुबुद्धा इमं अभिधम्मदेसनं देवेसुएव देसेन्ति. न हि मनुस्सा एवरूपं तयो मासे निरन्तरं पवत्तनयोग्यं कथामग्गं एकेन इरियापथेन आदितो पट्ठाय परियोसानं पापेत्वा पटिग्गहेतुं सक्कोन्ति, नच एव रूपो एकमातिकानुबन्धो कथामग्गो नानाखणेसु नानाजनानं देसेतुं सक्कुणेय्यो होतीति. केचिपन विनयपाळितोपि अभिरेकविसेसतं तस्स वण्णेन्ति. तं अट्ठसालिनिया न समेति. तत्थ हि धम्मनामिकानं द्विन्नं पाळीनं मज्झेएव अयं अतिरेकविसेसता विचारिता. नच युज्जति विनयेन सह तथा विचारेतुं असमानकिच्चविसयत्ता. विनयो हि कायवाचानं विनयनकिच्चो, अज्झाचारविसयोच. धम्मो पन धम्मविभागकिच्चो धम्मप्पवत्ति विसयोचाति. केचिपन वदन्ति एवं सन्तेपि विनयो एव सब्बजेट्ठको सिया. विनयं विवण्णेन्तस्स हि पाचित्तियापत्ति होति. धम्मं विवण्णेन्तस्स दुक्कटापत्तिमत्ताति, तं नयुज्जति. विनयो हि आणाचक्कं. धम्मोच धम्मचक्कं. तत्थ विनयं विवण्णेन्तो सत्थु आणाचक्के पहारं देति. सत्थरि अगारवो महन्तो होति. यस्सच सत्थरि अगारवो, तस्स धम्मसङ्घेसु तीसु सिक्खासुच अगारवो सिद्धो होति. तस्मा विनय विवण्णने आपत्ति महन्ती होति. न सब्बजेट्ठकत्ताति. अपिच, विनयोनाम सासनस्स मूलं. विनये अट्ठिते सासनं नतिट्ठति. तस्मा सासनस्स चिरट्ठितत्थंपि विनयविवण्णने महती आपत्ति पञ्ञत्ताति.
इति परमत्थदीपनिया नाम अभिधम्मत्थ सङ्गहस्स
चतुत्थवण्णनाय पथमगाथाय
परमत्थदीपना निट्ठिता.
दुतीयगाथा-परमत्थदीपनी
११. एवं आदिगाथायतंतं पयोजन सहिते पञ्च अत्थे दस्सेत्वा इदानि ते अभिधम्मत्थे उद्देसतो दस्सेन्तो दुतीयगाथमाह. तत्थ तत्थाति भासिस्सं अभिधम्मत्थ सङ्गहन्ति वुत्ते तस्मिं अभिधम्मत्थसङ्गहपदे मया वुत्ता अभिधम्मत्था सब्बथापरमत्थतो चतुधा होन्तीति योजना. एत्थच -
[१२] टीकायं ताव
तत्थ तस्मिं अभिधम्मत्थसङ्गहपकरणेतिवा अभिधम्मत्थ पदेतिवा अभिधम्मेतिवा तसद्दत्थो निद्दिट्ठो. विभावनियं पन तस्मिं अभिधम्मेति. सब्बं नसुन्दरं.
न हि अभिधम्मत्थ सङ्गहपकरणे मया वुत्ता अभिधम्मत्थाति युज्जति. पकरणंपि हि उपरि वुच्चमानमेव होति. नतु वुत्तं. कुतो अभिधम्मत्थाति. न च संवण्णनापकरणेसु आदिम्हियेव ताव तसद्दो अप्पधानपदानि पच्चामसतीति अत्थि. तस्मा अट्ठसालिनियं आदिम्हि तत्थ केन ट्ठेन अभिधम्मोति वाक्येविय इध तसद्दत्थो वेदितब्बोति. एवञ्हि सति –
[१३] टीकासु
सब्बथा वुत्ताति योजनापि पटिक्खित्ता होति.
सा हि वक्खमानेहि सब्बयापि द्वादस, सब्बथापि अट्ठारसातिआदीहि नसमेतीति. तत्त सब्बथाति धम्मसङ्गणियं वुत्तेन कुसलादिना सब्बप्पकारेनपि चतुधाव होन्ति, विभङ्गे विभत्ते न खन्धादिना सब्बप्पकारेनपि चतुधाव होन्तीति अत्थो. धातु कथायं वुत्तेनातिआदिनापि वत्तब्बं.
१२. परमत्थतोति परमत्थ सच्चतो. द्वे हि सच्चानि सम्मुतिसच्चं, परमत्थसच्चन्ति, तत्थ सत्त पुग्गल अत्त जीवादिका पञ्ञत्तिअत्था सभावतो अविज्जमानायेव होन्ति. धम्मववत्थानञ्ञाणरहितानंपन महाजनानं चित्ते महन्तमहन्तापि हुत्वा विज्जमानाविय पञ्ञायन्ति, तेच महाजना समग्गा हुत्वा तेसं एकन्तेन अत्थिभावं गहेत्वा तथा तथा वोहरन्ति चेव सम्पटिच्छन्तिच. तस्मा ते महाजनेहि समग्गेहि सम्मतत्ताततोयेवच वचीसच्चविरतिसच्चानं वत्थुभूतत्तासम्मुति सच्चन्ति वुच्चन्ति. तस्मिं सम्मुतिसच्चे ठत्वा सम्मा पटिपज्जन्ता सब्ब लोकियसम्पत्तियोच सब्बबोधिसम्भार धम्मेच आराधेन्ति. मिच्छापटिपज्जन्ता अपायपूरका होन्ति. एवं महन्तञ्हि सम्मुति सच्चन्ति. परमत्थसच्चं पन पत्वा तं सच्चमेव नहोति. तञ्हि सयं अविज्जमानंयेव समानं महाजने विज्जमानन्त्वेव गण्हापेति. सक्कायदिट्ठि द्वासट्ठिदिट्ठि तिविधमिच्छादिट्ठीनं वत्थु हुत्वा बालजनानं वट्टदुक्खतो निय्यातुं नदेति. एवं विपरीतञ्हि सम्मुतिसच्चं. एवं महासावज्जञ्चाति. परमत्थसच्चंपन दुविधं सभावसच्चं अरियसच्चन्ति. तत्थ धम्मसङ्गणिआदीसु सत्तसु पकरणेसु विभत्ता कुसलादयो धम्मा सभावसच्चंनाम. ते हि सयं सभावतो विज्जमानत्ता कुसलानाम धम्मा अत्थि सुखानाम वेदना अत्थीति गण्हन्तेन विसंवादेन्तीति. तं पन अरियसच्चं पत्वा किञ्चि असच्चंपि होतियेव. तथाहि अनुभवनभेदमत्तं उपादायेव वेदना सुखा दुक्खा अदुक्खमसुखाति वुत्ता. न सब्बाकारतो सुखभूतत्ता. सब्बेहि पन अनिच्चता सङ्खततादीहि अनेकसतेहि आकारेहि सब्बापि वेदना दुक्खाएव. तथा अनवज्जसुखविपाकट्ठेन कुसलभावोपि अकुसलं उपादायेव वुत्तो. सब्बेपि हि तेभूमका कुसलसम्मता धम्मा सासवता संकिलेसिकता ओघनिय योगनिय उपादानियता सङ्खातेहि वज्जेहि सावज्जाएव होन्ति. दुक्खसच्चभूतानञ्च विपाकानं जननट्ठेन एकन्तेन दुक्खविपाकाएव होन्ति. अज्झत्तत्तिकञ्च सब्बलोकियसम्मतं उपादाय वुत्तं. सब्बेपि हि चतुब्भू मकधम्मा एकन्तेन अत्तापिनाम नत्थि. कुतो अज्झत्तानाम. बहिद्धाएव होन्ति. सङ्खारे परतो पस्साति हि वुत्तन्ति. अयं नयो सेसत्तिक दुकधम्मेसुपि यथारहं नेतब्बो. अरिय सच्चंनाम सब्बेसं तेभूमकधम्मानं एकन्त दुक्खभावो तण्हाय एकन्त दुक्खसमुदय भावो निब्बानस्सेव दुक्खनिरोध भावो अट्ठङ्गिकस्स मग्गस्सेव दुक्खनिरोधमग्गभावोचाति. इधमेव हि परिसुद्धबुद्धीनं अरियानं ञाणे अचलमानं सब्बाकारपरिपुण्णं निप्परियायसच्चं होतीति. तेसु इध सम्मुतिसच्चं निवत्तेन्तो परमत्थतोति इद माह. तेन वुत्तं परमत्थतोति परमत्थसच्चतोति. तत्थ अत्थो दुविधो सभावसिद्धोच परिकप्पसिद्धोच. तत्थ यो विना अञ्ञापदेसेन केवलं विसुं विसुं अत्तनो लक्खणेन विज्जमानो हुत्वा सिद्धो. सो चित्तादिको अत्थो सभावसिद्धोनाम. योपन अत्तनो लक्खणेन विज्जमानोयेव नहोति. विज्जमानस्सपन अत्थस्स नाना पवत्तिआकारे उपादाय चित्तेन परिकप्पेत्वा सविग्गहं कत्वा गहितो चित्तमयो चित्तनिम्मितो हुत्वा चित्तेएव उपलब्भमानो होति. सो सत्तपुग्गलादिको अत्थो परिकप्पसिद्धो नाम. तेसु सभावसिद्धोयेव परमत्थोनाम. सो हि सन्ति भवन्ति बुद्धिसद्दा एत्थाति अत्थो. एकन्तविज्जमानट्ठेन इतरतो परमो उक्कंसगतो अत्थोति परमत्थो. अपि च, ये अयं अत्थि अयं उपलब्भतीति गहेत्वा तस्स अभिञ्ञेय्यस्स अभिञ्ञत्थाय, परिञ्ञेय्यस्स परिञ्ञत्थाय, पहातब्बस्स पहानत्थाय, सच्छिकातब्बस्स सच्छिकरणत्थाय, भावेतब्बस्स भावनत्थाय पटिपज्जन्ति. तेसं तदत्थसाधने अविसंवादकट्ठेन परमो उत्तमो अत्थोति परमत्थो. इतरोपन अविज्जमानत्ता तस्स अभिञ्ञादिअत्थाय पटिपज्जन्तानं तदत्थसाधने विसंवादकोयेव भविस्सति. नपन तदत्थं साधेस्स तीति परमत्थोति वत्तुं नारहतीति.
[१४] विभावनियं पन
‘‘परमस्सवा उत्तमस्स ञाणस्स अत्थो गोचरोति परमत्थो’’तिपि वुत्तं. तं न सुन्दरं.
न हि परमसद्दोञाणे वत्तमानो दिस्सति. नच अत्थसद्दो गोचरेति. यञ्च अनुटीकायं सच्चमेव सच्चिकं. सो एव अत्थो अविपरीतस्स ञाणस्स विसयभावट्ठेनाति सच्चिकट्ठोति वुत्तं. तंपि अविपरीतेन ञाणेन अरणीयतो उपगन्तब्ब तो अत्थोति इममत्थं दस्सेति. नपरमसद्दस्स अत्थन्ति. [परमत्थपदं]
१३. चित्तन्ति एत्थ चिन्तेतीति चित्तं. एत्थच चिन्तनक्रिया नाम निच्चं आरम्मणापेक्खा होति. न हि सा आरम्मणेन विना लब्भतीति. तस्मा आरम्मणग्गहण आरम्मणुपलद्धियेव इध चिन्तनाति दट्ठब्बाति. एवञ्हि सति भवङ्गसमय विसञ्ञिसमयेसु चित्तं आरम्मणेन विनापि पवत्ततीति एवं वादीनं वादो पटिक्खित्तो होति. सन्तेसुपिच निस्सय समनन्तरादीसु तस्स पच्चयेसु तेहि नामं अलभित्वा आरम्मणपच्चयवसेनेवस्स नामं सिद्धन्ति दट्ठब्बं. चिन्तेन्ति सम्पयुत्तका धम्मा एतेनाति चित्तं. तञ्हि आरम्मणग्गहणकिच्चे पुब्बङ्गमभूतन्ति तं सम्पयुत्तधम्मापि आरम्मणं गण्हन्ता तस्स वसेनेव गण्हन्तीति. चिन्तनमत्तंवा चित्तं. सब्बेपि हि धम्मा तंतं क्रियामत्ताव होन्ति. न तेसु दब्बंवा सण्ठानं वा विग्गहोवा उपलब्भति. पच्चयायत्त वुत्तिनो च होन्ति. न ते अत्तनो थामेनवा बलेनवा वसेनवा सत्तियावा उप्पज्जितुंपि सक्कोन्ति. पगेव चिन्तेतुंवा फुसेतुंवाति. खणमत्तट्ठायिनोच होन्ति, न कदाचि कस्सचि वसे वत्तितुं सक्कोन्तीति. तस्मा तेसु इदं दब्बं, अयं सत्ति, अय क्रियाति एवं विभागो नलब्भतीति दट्ठब्बं. एवञ्च कत्वा सब्बेसु परमत्थपदेसु एकं भावसाधनमेव पधानतो लब्भति. तदञ्ञ साधनानिपन परियायतोव लब्भन्तीति वेदितब्बं. एत्थ च दब्बादिवसेन अभेदस्स चिन्तनस्स अत्थविसेसञापनत्थं विभाग कप्पनावसेन भेदकरणं परियायकथाति दट्ठब्बं. यथा सिला पुत्तकस्ससरीरन्ति, तथा करणञ्च तं तं क्रियासङ्खात धम्मविमुत्तस्स परपरिकप्पितस्स कारकभूतस्स अत्त जीव सत्त पुग्गलस्स सब्बसो अभावदीपनत्थं. सति हि अत्तादिम्हि किं अभेदस्स भेदकप्पनायाति.
विभावनियं पन
ससविसाणं विय अभूतस्स भूत कप्पना वुत्ता विय दिस्सति. अयमस्साधिप्पायो-धम्मेसु कत्तावा कारे तावा कोचि नत्थि. लोकेपन अत्तप्पधानो क्रिया निप्फादको कत्तानाम सिद्धो. तस्मा चिन्तनकिच्चे अत्तप्पधानता दीपनत्थं तं कत्तुभावं चित्ते आरोपेत्वा चिन्तेतीति चित्तन्ति वुत्तं.
चित्तस्सच बलेन तंसम्पयुत्तानंपि तस्मिं किच्चे तदनुकूलप्पवत्तिदीपनत्थं पुनकरणभावं चित्ते कत्तुभावञ्च तेसु आरोपेत्वा चिन्तेन्ति सम्पयुत्तका धम्मा एतेनाति चित्तन्ति वुत्तन्ति. अपि चेत्थ चित्तसद्दो विचित्रत्थवाचको दट्ठब्बो. वुत्तञ्हे तं संयुत्तके –
दिट्ठं वो भिक्खवे चरणंनाम चित्तन्ति. एवं भन्ते. तम्पि खो भिक्खवे चरणं चित्तं चित्तेनेव चिन्तितन्ति. तेनापि खो भिक्खवे चरणेन चित्तेन चित्तञ्ञेव चित्ततरन्ति, ना हं भिक्खवे अञ्ञं एकनिकायंपि समनुपस्सामि यं एवं चित्तं. यथयिदं भिक्खवे तिरच्छानगता पाणा. तेपि खो भिक्खवे तिरच्छानगता पाणा चित्तेनेव चित्तिकता. तेहिपि खो भिक्खवे तिरच्छान गतेहि पाणेहि चित्तञ्ञेव चित्ततरन्ति.
तत्थ चरणंनाम चित्तन्ति यत्थविचित्रानि दिब्बविमानादीनि चित्तकम्मानि कत्वा इदञ्चिदञ्च पुञ्ञं करोन्ता इधचिधच निब्बत्ताति दस्सेन्तो विचरन्ति. तस्स पटकोट्ठकस्सेतं नामं. चित्तेनाति निस्सक्के करणवचनं. यथयिदन्ति यथा इमे. चित्तिकताति विचित्रा कता. एत्थच चित्तविचित्तकाय सञ्ञाविचित्ता. सञ्ञाविचित्तताय तण्हाविचित्ता. तण्हाविचित्तताय कम्मानि विचित्तानि. कम्मविचित्त ताय योनियो विचित्ता. योनिविचित्तताय तेसं तिरच्छा नगतानं विचित्तता वेदितब्बा. [वचनत्थो]
तं तं सभावो लक्खणं, किच्चसम्पत्तियो रसो;
गय्हाकारो फलंवापि, पच्चुपट्ठान सञ्ञितं.
आसन्नकारणं यं तं, पदट्ठानन्ति तं मतं;
धम्मानं ववत्थानाय, अलं एते विबुद्धिनो.
आरम्मणविजाननलक्खणं चित्तं, पुब्बङ्गमरसं, सन्धानपच्चुपट्ठानं, नामरूपपदट्ठानं. [चित्तं]
१४. चेतसिकन्ति एत्थ चेतसि भवं तदायत्तवुत्तितायाति चेतसिकं. फस्सादि धम्मजातं. एत्थच तदायत्तवुत्तिता नाम एकुप्पादतादीहि लक्खणेहि चित्तेन सह एकी भूतस्स विय पवत्ति. एतेन या चित्तस्स जाति. साएव फस्सादीनं. या चित्तस्स जरा, यं चित्तस्स मरणं, यं चित्तस्स आरम्मणं, यं चित्तस्स वत्थु, तदेव फस्सादीनन्ति एवं एकपुप्फ मञ्जरियं एकवण्टुपनिब्बन्धानि पुप्फानि विय चित्तेन सह एकजातियादि उपनिब्बन्धा फस्सादयो धम्मा इध चेतसिकंनामाति सिद्धा होन्ति. एवञ्च सति चित्तंपि तेहि फस्सादीहि सह तथेव आयत्तं पवत्ततीति तंपि फस्सिकं वेदनिकन्तिआदिना वत्तब्बन्ति चे. न. चित्तस्सेव जेट्ठकत्ता. मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमयाति हि वुत्तं. एत्थच मनोमयाति मनसाएव पकता निम्मिता चित्तक्रिया भूताति अत्थो. एतेन ते फस्सादयो धम्मा चित्तेन विना नुपलब्भन्तीति दस्सेति. चित्तंपन तेहि केहिचि विनापि पवत्ततियेव. पञ्चविञ्ञाण चित्तञ्हितेहि केहिचि वितक्कादीहि विना उप्पज्जतीति. तस्मा तेसञ्ञेव तदायत्त वुत्तिता वत्तब्बा न चित्तस्साति.
[१५] विभावनियं पन
एकालम्बणता मत्तेन तेसं तदायत्तवुत्तितं चेतसि कत्तञ्च विभावेति. तं न सुन्दरं.
न हि एकालम्बणतामत्तेन चेतसिकंनाम जातन्ति. एत्थ च लोके नानावण्णधातुयो उदके घंसित्वा वत्थुम्हि नाना चित्तकम्मानि करोन्ति, तत्थ वत्थुम्हि फरणं बन्धनञ्च उदकस्सेव किच्चं, न वण्णधातूनं. नानारूप दस्सनं वण्णधातूनमेव किच्चं, न उदकस्स. तत्थ वत्थुविय आरम्मणं दट्ठब्बं. उदकंविय चित्तं. नाना वण्णधातुयोविय चेतसिकधम्माति. [चेतसिकं]
१५. रूपन्ति एत्थ रुप्पतीति रूपं. सीतुण्हादीहि विरोधि पच्चयेहि विसम पवत्ति वसेन विकारं आपज्जति, तेहि वा विकारं आपादीयतीति अत्थो. यथाह –
रुप्पतीति खो भिक्खवे तस्मा रूपन्ति वुच्चति. केन रुप्पति. सितेनपि रुप्पति. उण्हेनपि रुप्पति. जिघच्छायपि रुप्पति. विपासायपि रुप्पति. डंस मकस वातातप सरिं सप सप्फस्सेहिपि रुप्पतीति. रुप्पतीतिच रुप्पति, कुप्पति, घट्टीयति, पिळी यति, भिज्जतीति.
महानिद्देसे वुत्तं. अयमेत्थ पिण्डत्थो, ये धम्मा चिरट्ठितिकाच होन्ति सप्पटिघसभावाच. तेसञ्ञेव ठितिक्खणेसु विरोधिपच्चयेहि समागमोनाम होति. नपनञ्ञेसं परित्तक्खणानं अप्पटिघसभावानन्ति. तेसञ्हि अप्पटिघसभावानं सुखुम रूपानंपि बहिद्धा सीतादीहि समागमोनाम नत्थि. कुतो परित्तक्खणानं अप्पटिघसभावानञ्च अरूपधम्मानन्ति. यदिएवं सुखुमरूपानं अरूपतापत्ति सियाति. नसिया. ओळारिकरूपेहि समानगति कत्ता. तानिहि ओळारिकेसु रुप्पमानेसु रुप्पन्तियेवाति. समागमोच नाम इध थपेत्वा आपातगमनं आरम्मणकरणञ्च अञ्ञमञ्ञविरुद्धानं ठितिपत्तानं ओळारिकरूपानं महाभूतानमेववा अञ्ञमञ्ञाभिघट्टनं वुच्चति, रुप्पति घट्टीयति पीळीयतीति हि वुत्तं. रुप्पनञ्चनाम परसेनायुद्धेन रट्ठखोभोविय कलापन्तरगतधातूनं कुप्पनं भिज्जनंच वुच्चति. कुप्पति भिज्जतीति हि वुत्तं. एत्थच कुप्पतीति खोभति चञ्चलति, भिज्जतीति विकारं आपज्जति. यस्मिं खणे विरोधिपच्चयसमागमं लभन्ति. ततो पट्ठाय सयंपि विकारपत्ता होन्ति. ओमत्ताधिमत्तरूपसन्ततीनं उप्पत्तिया पच्चयभावं पत्ता होन्तीति अत्थो. अपिचेत्थ रुप्पनं दुविधं वड्ढनं, हायनञ्च. तदुभयंपि कप्पवुट्ठाने कप्पसण्ठाने नानाआयुकप्प संवच्छर उतु मास रत्ति दिवादीनं परिवत्तनेच पाकटं होतीति. कस्मा पन रूपन्ति नामं घट्टनवसेन रुप्पनधम्मानमेव सिद्धन्ति. तेसमेव सविग्गहत्ता. रूपधम्मा हि समूहसण्ठानादि भावपत्तिया सविग्गहा होन्ति. तस्मा तेसमेव रुप्पनं पच्चक्खतोपि लोकस्स पाकटन्ति तेस्वेव रूपन्ति नामं सिद्धन्ति दट्ठब्बं. अरूपधम्मा पन अविग्गहाति न तेसं विकारो पच्चक्खतो लोकस्स पाकटो होति. तं तं रूपविकारं दिस्वावा सुत्वा वा पुच्छित्वायेव वा सो लोकेन जानितब्बो अञ्ञत्र परचित्तविदूहि. तस्मा तेसं रूपतापत्ति नत्थीति.
[१६] विभावनियं पन
तेसं रूपतापत्तिप्पसङ्गो सीतादिग्गहण सामत्थियेन निवत्तितो. यस्मा पन वोहारोनाम लोकोपचारेन विना नसिज्झति. लोकोपचारोच पाकटनिमित्तवसे नेव पवत्तो. तस्मा इध सीतादिग्गहणेन विनापि तप्पसङ्गनिवत्ति लोकतोव सिद्धाति दट्ठब्बा.
यस्मा च ब्रह्मलोके ब्रह्मानं कायविकार वचीविकारा च इद्धिविकुप्पनावसप्पवत्ता नानारूपविकाराच दिस्सन्तियेव. तेच एकेन परियायेन रुप्पनाकाराएव नाम होन्ति, तस्मा तेसं वसेन तत्थ रूपानं रूपतासिद्धि होतीति वेदितब्बं. रूपयति वा अत्तनो सभावेन पकासतीति रूपं. अरूपधम्मा हि न अत्तनो सभावेन पाकटा होन्ति. रूपसन्निस्सयेनेव गहेतब्बा. इदं पन अत्तनो सभावेनेव पाकटं पञ्चविञ्ञाणेहिपि गहेतब्बन्ति. इमस्मिं अत्थे सति ब्रह्मलोके रूपानंपि उजु कतोव रूपतासिद्धि होतीति.
[१७] विभावनियं पन
अनुग्गाहकानं सीतादीनं वसेन तं सभावा नातिवत्तन वसेनच तत्थ रूपतासिद्धि विभाविता. यस्मापन सीते नापि उण्हेनापीतिआदिवचनं निदस्सनमत्तं होति. कम्म चित्ताहारानंपि वसेन रुप्पनस्स सम्भवतो, तथाहि सञ्ञा विञ्ञाणानिपि रूपारम्मणरसारम्मणेहि एव पाळियं निद्दिट्ठानि. न हि सञ्ञा रूपंएव सञ्जानाति. न च विञ्ञाणं रस मेव विजानाति. निदस्सनमत्तेन देसना होतीति विञ्ञायतीति. तस्मा सीतादिग्गहणं अमुञ्चित्वाव तत्थ रूपतासिद्धिविभावनेन पयोजन नत्थीति. [रूपं]
१६. निब्बानन्ति एत्थ निब्बायन्ति सब्बे वट्टदुक्खसन्तापा एतस्मिन्ति निब्बानं. निब्बायन्तीति ये किलेसावा खन्धावा अभावितमग्गस्स आयतिं उप्पज्जनारहपक्खे ठिता होन्ति. तेयेव भावितमग्गस्स अनुप्पज्जनारहपक्खं पापुणन्तीति अत्थो. न हि खणत्तयं पत्वा निरुद्धा अतीतधम्मा निब्बायन्ति नाम. पच्चुप्पन्नेसु आयतिं अवस्सं उप्पज्जमानेसुच धम्मेसु वत्तब्बमेव नत्थीति. वट्टदुक्खसन्तापाति किलेसवट्ट कम्मवट्ट विपाकवट्ट दुक्खसन्तापा. न हि तिविध वट्टदुक्खसन्तापरहितानं रुक्खादीनं अनुप्पादनिरोधो निब्बानंनाम होतीति. एतस्मिन्ति विसये भुम्मं. यथा आकासे सकुणा पक्खन्तीति. येहि ते निब्बायन्ति. तेसं तब्बिनिमुत्तं अञ्ञं निब्बुतिट्ठानंनाम किञ्चि नत्थीति. निब्बायन्ति वा अरियजना एतस्मिन्ति निब्बानं. निब्बन्ति धीरा यथयं पदीपोति हि वुत्तं. निब्बायन्तीति तं तं किलेसानंवा खन्धानंवा पुन अप्पटिसन्धिकभावं पापुणन्तीति अत्थो. एकस्मिन्ति विसयेएव भुम्मं, एतस्मिं अधि गतेतिपि योजेन्ति. टीकासुपन भवाभवं विननतो संसिब्बन तो वानं वुच्चति तण्हा. ततो निक्खन्तन्ति निब्बानन्ति वुत्तं.
[१८] विभावनियं पन
‘‘निब्बाभिवा एतेन रागग्गिआदिकोति निब्बान’’न्तिपि वुत्तं. तं न सुन्दरं.
न हि मग्गेविय निब्बाने कत्थचि करणसाधनं दिट्ठं, नच निब्बानं निब्बूति क्रियासाधने रागादिकस्स कत्तुनो सह कारिपच्चयो होतीति. [निब्बानं]
दुतीयगाथाय परमत्थदीपना निट्ठिता.
चित्तसङ्गह-परमत्थदीपनी
१७. इदानि उद्देसक्कमेन चित्तं ताव निद्दिसन्तो तत्थ चित्तन्तिआदिमाह. तत्थाति तेसु चतूसु अभिधम्मत्थेसु. ताव पथमं. चत्तारो विधा पकारा यस्स तं चतुब्बिधं.
१८. कामावचरन्ति एत्थ कामीयतीति कामो. कामेन्तिवा एत्थ सत्ता अविक्खम्भितकामरागत्ता कामरतियाएव रमन्ति. न उपरिभूमीसु विय झानरतियाति कामो. एकादसविधा कामभूमि. ननु चेत्थ झानलाभिनोपि सन्तीति. न न सन्ति. तेपन कदाचि देवाति नत्थेत्थ दोसो. अवीचिनिरयादयो कथं कामीयन्ति. कथञ्च तत्थ सत्ता कामरतिया रमन्तीति. निमित्तस्सादवसेनवा भवनिकन्तिवसेनवाति. मरणकाले हि उपट्ठिता निरयग्गिजाला सुवण्णवण्णाविय खायन्ति. एको किर मिच्छादिट्ठिको ब्राह्मणो मरणमञ्चे निप्पन्नो होति. तस्स आचरियब्राह्मणा समीपे ठत्वा ब्रह्मलोकं भो गच्छाति वदन्ति. तस्सपन अवीचिनिरये अग्गिजाला उपट्ठहन्ति. तदा सो भो आचरिया सुवण्णवण्णा पञ्ञायन्तीति आह. एस भो ब्रह्मलोको. तत्थ गच्छाति वदन्ति. सो कालङ्कत्वा अवीचिम्हि उप्पज्जि. एवं निमित्तस्सादवसेन ते कामीयन्ति. तत्थ उप्पन्नानंपि भवनिकन्तिनाम होतीति. अपिच, तत्थ उप्पन्ना अविक्खम्भितकामरागाएव होन्ति, ओकासे सति कामरतिया रमिस्सन्ति येवाति. तस्मिं कामे अवचरतीति कामावचरं. एत्थच अवचरतीति पदस्स उप्पज्जतीति अत्थो न गहेतब्बो. सो हि अत्थो पाळियाच नसमेति. नानादोसयुत्तोच होतीति. यं एतस्मिं अन्तरे एत्थावचरा एत्थ परियापन्नाति हि पाळियं वुत्तं. यदि चेत्थ सो अत्थो अधिप्पेतो सिया. एवं सभि एत्थावचरा एत्थुप्पन्नाति वुत्तं सिया. नपन वुत्तं. नच परियापन्नसद्दो उप्पन्नसद्देन सह समानत्थोति सक्का वत्तुं. न हि लोकुत्तरचित्तानि तीसु भवेसु उप्पन्ना निपि तत्र परियापन्नानियेव होन्तीति. एवं ताव पाळिया नसमेतीति.
यदिच सो अत्थो गहितो सिया. एवञ्च सति तस्मिं कामे ये महग्गत लोकुत्तरधम्मा उप्पज्जन्ति. तेसंपि कामा वचरतापत्तिदोसो रूपावचरतादि मुत्तिदोसोच आपज्जति. येच कामावचरधम्मा रूपारूपभूमीसु उप्पज्जन्ति. तेसञ्च रूपारूपा वचरता पत्तिदोसो कामावचरता मुत्तिदोसोच आपज्जतीति. ननु येभुय्यवुत्तिवसेनपि केसञ्चि नामलाभो होति. यथा वनचरको सङ्गामावचरोति. तस्मा इधपि तेसं धम्मानं अत्तनो अत्तनो भुम्मीसु उप्पन्नबहुलत्ता कामावचरादि नामलाभे सति न कोचि दोसोति.न. एवञ्हि सति लोकुत्तर धम्मानं कामावचरतादि मुच्चनत्थं येभुय्येन उप्पन्नभूमि विसुं वत्तब्बा सिया. न च सा नामभूमि अत्थि. यत्थ ते येभुय्येन उप्पज्जन्तीति. तेहि उप्पज्जन्ता तीसु भवेसु एव उप्पज्जन्ति. तस्मा तेसं काम रूपारूपावचरतापत्तिदोसो दुन्निवारो सियाति. एवं नानादोसयुत्तो होतीति. तस्मास्स तथा अत्थं अग्गहेत्वा एत्थावचरा एत्थ परियापन्नाति भगवता संवण्णितेन पाळिनयेनेवस्स अत्थो गहेतब्बोति. अयञ्हेत्थ अत्थो. कामे अवचरति परियापन्नभावेन तस्मिं अज्झोगाहेत्वा चरति पवत्ततीति कामावचरन्ति. परियापन्नभावोचनाम अत्तनो आधारभूतेन तेन कामेन सह समानजातिगोत्तनामता सङ्खातेहि परितोभागेहि तस्मिं कामे आपन्नभावो अनुप्पविट्ठ भावो. अन्तोगधभावोति वुत्तं होति. सोच तथा परियापन्नभावो परिग्गाहिनिया कामतण्हाय कतोति दट्ठब्बो. एत्तावता येधम्मा रूपारूपसत्तसन्तानभूतापि मय्हं एतेति काम तण्हाय परिग्गहिता कामे परियापन्नाव होन्ति. ते कामावचरानामाति सिद्धा होन्ति. रूपारूपा वचरेसुपि अयं नयो नेतब्बो. तेसुपन रूपतण्हा अरूपतण्हाच परिग्गाहिनी तण्हा दट्ठब्बा.
येपन धम्मा तिण्णं तण्हानं परिग्गहविमुत्ता होन्ति. ते तीसु भवेसु उप्पन्नापि तत्र अपरियापन्नाएव होन्तीति लोकुत्तरा नाम जाताति वेदितब्बा. एत्थच पट्ठाने आरुप्पे कामच्छन्दं नीवरणं पटिच्च उद्धच्चनीवरणन्तिआदिना अरूपसत्तसन्तानेपि कामच्छन्दसङ्खाताय कामतण्हाय उप्पत्ति वुत्ता. तस्मा रूपारूप भूमीसु उप्पन्नानं कामधम्मानं परिग्गाहिनीतण्हा रूपारूपसत्तसन्तान गतापि दट्ठब्बा. पाळियं कामच्छन्दनीवरणन्ति इदं नीवरणजातिकत्ता वुत्तं. न हि झानभूमीसु एकन्तनीवरणकिच्चानि नीवरणानि सक्का लद्धुन्ति. अत्र कामभेदो वत्तब्बो. द्वेकामा किले सकामोच, वत्थुकामोचाति. तत्थ थपेत्वा रूपारूपरागे अञ्ञो सब्बोपि लोभो इमस्मिं चतुब्भूमिपरिच्छेदे किले सकामोनाम. थपेत्वाच रूपारूपावचरधम्मे अञ्ञे सब्बेपि तीसु भूमीसु उप्पन्ना कामावचरधम्मा वत्थुकामोनामाति. यंपन अट्ठसालिनियं सब्बेपि तेभूमका धम्मा वत्थुकामोति वुत्तं. तं महानिद्देसे निद्दिट्ठेन सुत्तन्तिकपरियायेन वुत्तन्ति गहेतब्बं. न हि रूपारूपावचरधम्मा अभिधम्मे कामनामेन वुत्ता अत्थीति. [कामावचरपदं]
१९. रूपावचरं अरूपावचरन्ति एत्थ रूपारूपसद्दा तासु भूमीसु निरुळ्हाति दट्ठब्बा. अपिच द्वे भूमियो रूपभूमि, अरूपभूमीति. तत्थ रुप्पनलक्खणं रूपं यत्थ नत्थि, सा चतुब्बिधा भुम्मि अरूपभूमिनाम. सेसा सत्तवीसतिविधा भुम्मि रूपभूमिनाम. तत्थच हेट्ठा एकादसविधा भुम्मि ओळारिकेन कामेन विसेसेत्वा काम भूमीति वुत्ता. उपरि सोळसविधा भुम्मि रूपभूमिइच्चेव वुत्ताति दट्ठब्बा. यत्थपन तण्हावा झानानिवा रूपारूपसद्देहि वुत्तानि. तत्थ निस्सयस्सनामं निस्सिते आरोपनवसेन निस्सयोपचारो वेदितब्बो. यत्थच कामावचरादिसद्देहि भूमिएव वुत्ता. तत्थ निस्सितस्स नामं निस्सये आरोपनवसेन निस्सितो पचारोति. यमेत्थ वत्तब्बं, तं कामावचरपदे वुत्तनयमेवाति. अयमेत्थ तेभूमक परिच्छेदे पाळिअनुगता परमत्थदीपना. यथाह –
कतमे धम्मा कामावचरा. हेट्ठतो अवीचिनिरयं परियन्तं करित्वा उपरितो परनिम्मितवसवत्तीदेवे अन्तो करित्वा यं एतस्मिं अन्तरे एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना खन्धधातुआयतना रूपा वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणं. इमेधम्मा कामावचरा. कतमे धम्मा रूपावचरा. हेट्ठतो ब्रह्मलोकं परियन्तं करित्वा उपरितो अकनिट्ठे देवे अन्तो करित्वा यं एतस्मिं अन्तरे एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना समापन्नस्सवा उपपन्नस्सवा दिट्ठधम्मसुखविहारिस्सवा चित्तचेतसिका धम्मा, इमे धम्मा रूपावचरा. कतमे धम्मा अरूपावचरा. हेट्ठतो आकासानञ्चायतनुपगे देवे परियन्तं करित्वा उपरितो नेवसञ्ञा नासञ्ञा यतनुपगे देवे अन्तो करित्वा यं एतस्मिं अन्तरे. ल. इमे धम्मा अरूपावचराति.
[१९] टीकासु पन
यथावुत्तं सुविसदं पाळिनयं अग्गहेत्वा अञ्ञथा वचनत्थाच विनिच्छयाच एत्थ वुत्ता. सब्बे ते सारतो न पच्चेतब्बाति.
ननु अट्ठसालिनियमेव तेच अञ्ञेच अत्था वुत्ताति. सच्चं. भूतंपन सुविसदं पाळिअनुगतं अत्थं ञत्वा किंविक्खेपेनाति.
२०. लोकुत्तरन्ति एत्थ लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोको वुच्चति यथावुत्तो तेभूमकधम्मो. यथाह लुज्जति पलुज्जतीति खो भिक्खवे तस्मा लोकोति वुच्चतीति. एवं सन्ते लोकुत्तरधम्मानंपि निब्बानवज्जानं लोकतापत्ति सिया. कस्मा, तेसंपि लुज्जनपलुज्जनधम्मत्ताति. नसिया. यत्थ हि निच्चो धुवो सस्सतोति महाजनस्स मिच्छागाहो निविसति. तत्थेव तस्स निवारणत्थं अयं लोकसमञ्ञा नियमीयति. तस्मा सब्बसो मिच्छागाहविमुत्तानं तेसं लोकतापत्ति नत्थीति वदन्ति. येसंवा लुज्जनंपलुज्जनञ्च महाजनस्स पाकटं. तेसञ्ञेव लोकतासिद्धीति नत्थि लोकुत्तरानं लोकत्तप्पसङ्गोति. लोकतो उत्तरतीति लोकुत्तरं. मग्गचित्तं. ततो उत्तिण्णन्ति लोकुत्तरं. फलचित्तं. निब्बानंपन इध नलब्भतीति. उत्तरणञ्चेत्थ तण्हात्तयग्गाह विमुत्तिया तीसु लोकेसु अपरियापन्नभावोयेव. सोच अपरियापन्नभावो केसं धम्मानं अधिट्ठान भूतोविय गय्हतीति विसुं एका चतुत्थी अवत्थाभूमिनामाति.
चतुब्भूमिविभागस्स परमत्थदीपना निट्ठिता.
२१. एवं चित्तं भूमिभेदेन हीनपणीता नुक्कमतो चतुधा निद्दिसित्वा इदानि तदेव चतुब्बिधं चित्तं यथानिद्दिट्ठक्कमेन विभजन्तो पथमं कामावचरचित्तं. तत्थच हीनं असोभणचित्तं. तत्थच सब्बहीनं अकुसलचित्तं ताव दस्सेतुं सोमनस्ससह गतन्तिआदिमाह. एत्थच कामावचरचित्तस्सपि अकुसलाहेतुक सहेतुकानुक्कमो हीन पणीतानुक्कमवसेन वुत्तोति दट्ठब्बो.
[२०] विभावनियं पन
उपरि वुच्चमानानं बहूनं चित्तानं सोभणसञ्ञाकरणसुखत्थं अप्पके पापाहेतुकेयेव पथमं दस्सेन्तोति वुत्तं. तं न सुन्दरं.