६. आख्यातकण्ड

सुद्धकत्तुरूप

अथ धातुपच्चयसंसिद्धं काल, कारक, पुरिस, सङ्ख्याभेददीपकं लिङ्गभेदरहितं क्रियापधानवाचकं त्याद्यन्तनामकं आख्यातपदं दीपियते.

तत्थ क्रियं धारेतीति धातु. सा पकतिधातु, विकतिधातु, नामधातुवसेन तिविधा.

तत्थ भू, हू, गमु, पच इच्चादि पकतिधातु नाम सभावेन सिद्धत्ता.

तितिक्ख, तिकिच्छ, बुभुक्ख, जिघच्छइच्चादि विकतिधातु नाम सङ्खतवसेन सिद्धत्ता.

पुत्तीय, पब्बताय इच्चादि नामधातु नाम नामभूतस्स सतो क्रियवाचीपच्चययोगेन धातुट्ठाने ठितत्ता.

पकतिधातु च सकम्मिका’कम्मिकवसेन दुविधा.

तत्थया धातु कम्मापेक्खं क्रियं वदति, सा सकम्मिका नाम. गामं गच्छति, ओदनं पचति इच्चादि.

या कम्मनिरपेक्खं क्रियं वदति, सा अकम्मिका नाम. भवति, होति, तिट्ठति, सेति इच्चादि.

सकम्मिका च एककम्मिक, द्विकम्मिकवसेन दुविधा.

तत्थ या एककम्मापेक्खं क्रियं वदति, सा एककम्मिका नाम. गामं गच्छति, ओदनं पचति इच्चादि.

या पधाना’पधानवसेन कम्मद्वयापेक्खं क्रियं वदति, सा द्विकम्मिका नाम.

सा च न्यादि, दुहादिवसेन दुविधा.

तत्थ या धातु पापनत्था होति, सा न्यादि नाम. अजं गामं नेति, भारं गामं वहति, साखं गामं आकड्ढति.

सेसा द्विकम्मिका दुहादि नाम. गाविं खीरं दुहति, ब्राह्मणं कम्बलं याचति, दायकं भिक्खं भिक्खति, गोणं वजं रुन्धति, भगवन्तं पञ्हं पुच्छति, सिस्सं धम्मं अनुसासति, भगवा भिक्खू एतं [वचनं] अवोच, राजा अमच्चं वचनं ब्रवीति इच्चादि.

तत्थ यदा कम्मस्मिं रूपं सिज्झति, तदा विभत्ति, पच्चया न्यादिम्हि पधानकम्मं वदन्ति, दुहादिम्हि अपधानकम्मं, सब्बधातूसु कारितयोगे कारितकम्मन्ति, सब्बञ्चेतं धातूनं पकतिअत्थवसेन वुत्तं, अनेकत्थत्ता पन धातूनं अत्थन्तरवचने वा नानुपसग्गयोगे वा अकम्मिकापि सकम्मिका होन्ति, सकम्मिकापि अकम्मिका होन्ति.

अत्थन्तरवचने ताव –

विद – सत्तायं, धम्मो विज्जति, संविज्जति.

विद – ञाणे, धम्मं विदति.

विद – लाभे, धनं विन्दति.

विद – अनुभवने, सुखं वेदेति, विपाकं पटिसंवेदेति [म. नि. ३.३०३].

विद – आरोचने, वेदयामहं भन्ते वेदयतीति मं धारेतु [चूळव. अट्ठ. १०२], कारणं निवेदेति, धम्मं पटिवेदेति इच्चादि.

नानुपसग्गयोगे –

पद-गतियं, मग्गं पज्जति, पटिपज्जति, मग्गो उप्पज्जति, निपज्जति, सम्पज्जति, भोगो भवति, सम्भवति, भोगं अनुभवति, तण्हं अभिभवति, परिभवति, अधिभवति, अरञ्ञं अभिसम्भवति, अज्झोगाहतीति अत्थो. गच्छन्तं मग्गे अभिसम्भवति, सम्पापुणातीति अत्थो इच्चादि.

पदानं ब्यञ्जनसम्पत्तिया वा अत्थसम्पत्तिया वा उपकारका विभत्ति, पच्चया पच्चया नाम.

तत्थ विभत्तियो त्यादि, त्वादिइच्चादिना अट्ठविधा भवन्ति, सरूपतो छन्नवुतिविधा.

तत्थ पुब्बछक्कभूतानि अट्ठचत्तालीसरूपानि परस्सपदानि नाम. परछक्कभूतानि अट्ठचत्तालीसरूपानि अत्तनोपदानि नाम.

तत्थ परहितपटिसंयुत्तेसु ठानेसु पवत्तिबहुलानि पदानि परस्सपदानि नाम. अत्तहितपटिसंयुत्तेसु पवत्तिबहुलानि अत्तनोपदानि नामाति एके.

परो वुच्चति कत्ता सब्बक्रियासाधारणत्ता, अत्ता वुच्चति कम्मं सकसकक्रियासाधारणत्ता, परस्स अभिधायकानि पदानि परस्सपदानि, अत्तनो अभिधायकानि पदानि अत्तनोपदानीति अञ्ञे.

अत्ता वुच्चति पदत्थानं सरीरभूता क्रिया, कत्तुना पन साध्यट्ठेन क्रियरूपानि भाव, कम्मानिपि अत्ताति वुच्चन्ति. साधकट्ठेन तेहि परभूतो कत्ता परो नामाति अपरे.

अत्ता वुच्चति अम्हत्थो, परो वुच्चति तुम्ह, नामत्थो, पुब्बछक्कानि परबहुलत्ता परस्सपदानि नाम, परछक्कानि पन रूळ्हीवसेन अत्तनोपदानि नामातिपि वदन्ति. इदं न युज्जति परछक्केसु तब्बहुलमत्तस्सापि असिद्धत्ता. पाळिभासं पन पत्वा द्विन्नं छक्कानं अत्तहित, परहितेसु वा तीसु कारकेसु वा पवत्तिनानात्तं न दिस्सतियेव, तस्मा इमस्मिं गन्थे तं नामद्वयं न गहितन्ति दट्ठब्बं.

पच्चया पन चतुब्बिधा विकरण, किच्च, कारित, धातुपच्चयवसेन.

तत्थ ये धातुसिद्धानि त्यादिपदानि तब्बादिपदानि च गणविभागवसेन अञ्ञमञ्ञं विसदिसरूपानि करोन्ति, ते विकरणपच्चया नाम, ल, य, णोइच्चादयो.

भाव, कम्मविसयो क्यो किच्चपच्चयो नाम.

परेसं आणापनसङ्खाते पयोजकब्यापारे पवत्ता णि, णापिपच्चया कारितपच्चया नाम.

विसुं तंतंक्रियवाचीभावेन धातुरूपा ख, छ, सइच्चादिका पच्चया धातुपच्चया नाम.

‘‘काल, कारक, पुरिस, सङ्ख्याभेददीपक’’न्ति एत्थ अतीत, पच्चुप्पन्ना’नागत, कालविमुत्तवसेन कालभेदो चतुब्बिधो.

तत्थ हिय्यत्तनी, अज्जत्तनी [अज्जतनी (बहूसु)], परोक्खाति इमा तिस्सो विभत्तियो अतीते काले वत्तन्ति.

वत्तमाना, पञ्चमीति द्वे पच्चुप्पन्ने.

एका भविस्सन्ती अनागते.

सत्तमी, कालातिपत्तीति द्वे कालविमुत्ते वत्तन्ति, अयं किर पोराणिको विभत्तीनं कमो, सो च पाळिया समेतियेव.

‘‘सब्बे सद्धम्मगरुनो, विहंसु विहरन्ति च.

अथोपि विहरिस्सन्ति, एसा बुद्धान धम्मता’’ति [अ. नि. ४.२१] च –

‘‘अब्भतीता च ये बुद्धा, वत्तमाना अनागता’’ति च [अप. थेर १.१.५८८] पाळी. इमस्मिं कमे पञ्चमी, सत्तमीति नामद्वयम्पि अन्वत्थवसेन सिद्धं भवति. पच्छा पन गरुनो वत्तिच्छावसेन विभत्तीनं नानाकमं करोन्ति.

कत्तु, कम्म, भावा पन कारकभेदो नाम. तत्थ भावो दुविधो साध्य, साधनवसेन विसेसन, विसेस्यवसेन च. तत्थ धात्वत्थक्रिया साध्यभावो नाम. पच्चयत्थक्रिया साधनभावो नाम.

तेसु साध्यभावो नानाधातूनं वसेन नानाविधो होति. साधनभावो नानाधात्वत्थानं पवत्ताकारसङ्खातेन एकट्ठेन एकोव होति. सो पन यथा जाति नाम अनुप्पन्नपक्खे ठिते सङ्खतधम्मे उप्पादेन्ती विय खायति, तथा वोहारविसयमत्ते ठिते सब्बधात्वत्थे पातुभोन्ते करोन्तो विय खायति, तस्मा सो साधनन्ति च कारकन्ति च वुच्चति. यथा च जातिवसेन उप्पन्ना सङ्खतधम्मा ‘‘चिन्तनं जातं, फुसनं जात’’ मिच्चादिना एकन्तमेव जातिं विसेसेन्ति, तथा पच्चयत्थवसेन पातुभोन्ता नानाधात्वत्थापि ‘‘भुय्यते, गम्यते, पच्चते, भवनं, गमनं, पचन’’ मिच्चादिना एकन्तमेव पच्चयत्थं विसेसेन्ति. वत्तिच्छावसेन पन भावसाधनपदेसु धात्वत्थ, पच्चयत्थानं अभेदोपि वत्तुं युज्जतियेव. इध पन द्वीसु भावेसु साधनभावो अधिप्पेतोति.

पठम, मज्झिमु’त्तमपुरिसा पुरिसभेदो. ‘पुरिसो’ति च ‘‘यंकिञ्चायं पुरिसपुग्गलो पटिसंवेदेति सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा’’ति [म. नि. ३.१] एत्थ अत्ता एव वुच्चति, सो च अत्ता ‘‘सो करोति, सो पटिसंवेदेती’’ति [अ. नि. ६.४३; विसुद्धि. २.५८०] एत्थ कारकोति वुच्चति. इति ‘पुरिसो’ति कारको एव.

सो च तिविधो नामत्थो, तुम्हत्थो, अम्हत्थो चाति. तत्थ अत्तनो अज्झत्तसन्तानभूतत्ता अम्हत्थो उत्तमपुरिसो नाम, सेसा पन कमेन पठमपुरिसो, मज्झिमपुरिसोति वुच्चन्ति. विभत्तियो पन तद्दीपकत्ता पठमपुरिसादिनामं लभन्ति. इदञ्च नामं कारकभेदे अन्तोगधमेवाति कत्वा इमस्मिं गन्थे न गहितन्ति.

सङ्ख्याभेदो दुविधो एकत्त, बहुत्तवसेन.

‘लिङ्गभेदरहित’न्ति ‘‘पुरिसो गच्छति, इत्थी गच्छति, कुलं गच्छति’’ इच्चादीसु ‘पुरिसो’इच्चादीनं अभिधेय्यपदानं लिङ्गानुगतो रूपभेदो आख्यातपदे नत्थि.

‘क्रियापधानवाचक’न्ति एत्थ क्रियं एव पधानतो अभिधाति, न नामपदं विय दब्बं पधानतो अभिधातीति अधिप्पायो.

तत्थ क्रिया नाम धात्वत्थभावो वुच्चति, सा च कालवसेन अतीतक्रिया, पच्चुप्पन्नक्रिया, अनागतक्रिया, कालविमुत्तक्रियाति चतुब्बिधा होति.

आणत्तिक्रिया, आसिट्ठक्रिया, अनुमतिक्रिया, परिकप्पक्रिया, अरह, सक्क, विधि, निमन्तना’मन्तनादिक्रियाति बहुविधो क्रियाभेदोति.

भू-सत्तायं, सन्तस्स भावो सत्ता, तस्सं सत्तायं, भूधातु सत्तायमत्थे वत्तते, सब्बपदत्थानं सद्द, बुद्धिविसयभावेन विज्जमानभावे वत्ततेत्यत्थो.

५६१. क्रियत्था [क. ४३२, ४५५; रू. ३६२, ५३०; नी. ९०५, ९३६; पा. ३.१.९१].

अधिकारसुत्तमिदं, क्रियत्था परं विभत्ति, पच्चया भवन्तीति अत्थो. क्रिया अत्थो यस्साति क्रियत्थो. पकतिधातु, विकतिधातु, नामधातुवसेन तिविधो धातु, कारितपच्चयन्तरूपम्पि विकतिधातुम्हि सङ्गय्हति.

५६२. वत्तमानेति अन्ति सि थ मि म ते अन्ते से व्हे ए म्हे [क. ४१४; रू. ४२८; नी. ८७२; चं. १.२.८२; पा. ३.२.१२३].

आरभित्वा निट्ठं अनुपगतो भावो वत्तमानो नाम, तंसम्बन्धीकालोपि तदूपचारेन वत्तमानोति वुच्चति. वत्तमाने काले क्रियत्था परं त्यादिविभत्तियो भवन्ति. अयञ्च विभत्ति त्यादीति च वत्तमानकालविसयत्ता वत्तमानाति च सिज्झति.

५६३. पुब्बापरछक्कानमेकानेकेसु तुम्हम्हसेसेसु द्वे द्वे मज्झिमुत्तमपठमा [क. ४०८; रू. ४३१; नी. ८६७].

तुम्हनामं, अम्हनामं, तदुभयतो सेसनामन्ति तीसु नामेसु पयुज्जमानेसु वा गम्यमानेसु वा एकस्मिं वा अनेकेसु वा अत्थेसु पुब्बछक्क, परछक्कानं द्वे द्वे मज्झिम, उत्तम, पठमा विभत्तियो भवन्ति. ‘‘उत्तमन्ति उत्तरं अन्तिम’’न्ति चूळमोग्गल्लाने वुत्तं.

एत्थ च विभत्तिविधानमुखेन तंतंसञ्ञाविधानम्पि सिद्धं होति.

कथं?ति, अन्ति, सि, थ, मि, म इति पुब्बछक्कं नाम.

ते, अन्ते, से, व्हे, ए, म्हे इति परछक्कं नाम.

पुब्बछक्के च-ति, अन्तिद्वयं पठमदुकं नाम, सि, थद्वयं मज्झिमदुकं नाम, मि, मद्वयं उत्तमदुकं नाम. एवं परछक्के.

तत्थ तुल्याधिकरणभूते सेसनामे पयुज्जमाने वा गम्यमाने वा पठमदुकं भवति. तथा तुम्हनामे मज्झिमदुकं, अम्हनामे उत्तमदुकं. दुकेसु च एकस्मिं अत्थे वत्तब्बे एकवचनं, बहुम्हि वत्तब्बे बहुवचनं.

एत्थ च नामानं अत्थनिस्सिता कत्वत्थ, कम्मत्था इध नामत्थाति वुच्चन्ति. कत्तु, कम्मसङ्खाते यस्मिं नामत्थे त्यादिविभत्तियो भवन्ति, सो नामत्थो त्यादिवाचकानं एव वाच्चभूतो वुत्तत्थो नाम होति, न स्यादिविभत्तीनं.

वुत्तकत्तु, कम्माधिट्ठानस्स च लिङ्गत्थस्स वाचकं नामपदं अभिधेय्यपदं नाम, एतदेव तुल्याधिकरणपदन्ति च वुच्चति.

अमादयो च अत्थवाचकविभत्तियो एतस्मिं ओकासं न लभन्ति, लिङ्गत्थमत्तजोतिका पठमाविभत्ति एव ओकासं लभति. एवरूपानि तुल्याधिकरणभूतानि अभिधेय्यपदानि सन्धाय सुत्ते ‘तुम्हम्हसेसेसू’ति वुत्तं.

इदञ्च सुत्तं सुद्धेहि तुम्ह’म्ह, सेसनामेहि युत्तवाक्ये च मिस्सकेहि युत्तवाक्ये चाति द्वीसु द्वीसु वाक्येसु वेदितब्बं.

तत्थ सुद्धेहि युत्ते पच्चेकं दुकानि वत्तन्ति. यथा? सो गच्छति, ते गच्छन्ति, त्वं गच्छसि, तुम्हे गच्छथ, अहं गच्छामि, मयं गच्छामाति.

तथा सुद्धद्वन्देपि. यथा? सो च सो च गच्छति, गच्छन्ति वा. ते च ते च गच्छन्ति, सो च ते च गच्छन्ति, त्वञ्च त्वञ्च गच्छसि, गच्छथ वा. तुम्हे च तुम्हे च गच्छथ, त्वञ्च तुम्हे च गच्छथाति.

मिस्सकेहि युत्ते द्वन्दवाक्ये पन ‘विप्पटिसेधे’ति सङ्केतत्ता परदुकानि एव ओकासं लभन्ति, तेसु च बहुवचनानि एव. यथा? सो च त्वञ्च गच्छथ, सो च अहञ्च गच्छाम, त्वञ्च अहञ्च गच्छाम, सो च त्वञ्च अहञ्च गच्छाम. एकवचनचतुक्कं.

ते च तुम्हे च गच्छथ, ते च मयञ्च गच्छाम, तुम्हे च मयञ्च गच्छाम, ते च तुम्हे च मयञ्च गच्छाम. बहुवचनचतुक्कं.

सो च तुम्हे च गच्छथ, सो च मयञ्च गच्छाम, त्वञ्च मयञ्च गच्छाम, सो च त्वञ्च मयञ्च गच्छाम. एकवचनमूलचतुक्कं.

ते च त्वञ्च गच्छथ, ते च अहञ्च गच्छाम, तुम्हे च अहञ्च गच्छाम, ते च तुम्हे च अहञ्च गच्छाम. बहुवचनमूलचतुक्कं.

अपि च त्वञ्च सो च गच्छथ, अहञ्च सो च गच्छाम, त्वञ्च अहञ्च सो च गच्छाम, तुम्हे च सो च गच्छथ, मयञ्च सो च गच्छाम, त्वञ्च ते च गच्छथ, अहञ्च ते च गच्छामइच्चादीनिपि चतुक्कानि वेदितब्बानि.

अत्रिमा पाळी – तुवञ्च पुत्तो सुणिसा च नत्ता, सम्मोदमाना घरमावसेथ [जा. १.८.७]. अहञ्च पुत्तो सुणिसा च नत्ता, सम्मोदमाना घरमावसेम [जा. १.८.७].

अहञ्च दानि आयस्मा च सारिपुत्तो भिक्खुसङ्घं परिहरिस्साम [म. नि. २.१६०].

अहञ्च इमे च भिक्खू समाधिना निसीदिम्हा.

अहञ्च भरिया च दानपती अहुम्हा [जा. २.२२.१५९३].

अहञ्च सामिको च दानपती अहुम्हा [जा. २.२२.१६१७] इच्चादि.

यं पन ‘‘सो च गच्छति, त्वञ्च गच्छसी’’ति वत्तब्बे ‘‘तुम्हे गच्छथा’’ति वा ‘‘सो च गच्छति, अहञ्च गच्छामी’’ति वत्तब्बे ‘‘मयं गच्छामा’’ति वा वचनं, तं पकतिबहुवचनमेव, न परोपुरिसबहुवचनं.

यञ्च कच्चायने – ‘‘सब्बेसमेकाभिधाने परो पुरिसो’’ति [नी. २१६ पिट्ठे] सुत्तं, तत्थपि सब्बेसं द्विन्नं वा तिण्णं वा मिस्सकभूतानं नाम, तुम्ह’म्हानं एकतो अभिधाने मिस्सकद्वन्दवाक्ये परो पुरिसो योजेतब्बोति अत्थो न न सम्भवतीति.

५६४. कत्तरि लो [क. ४५५; रू. ४३३; नी. ९२५].

अपरोक्खेसु मान, न्त, त्यादीसु परेसु क्रियत्था परं कत्तरि लानुबन्धो अपच्चयो होति. लानुबन्धो ‘ऊलस्से’ति सुत्ते विसेसनत्थो.

एतेन यत्थ मान, न्त, त्यादयो कत्तरि वत्तन्ति, तत्थ अयं लपच्चयोति लपच्चयेन तेसं कत्तुवाचकभावं ञापेति, एस नयो ‘‘क्यो भावकम्मेसु…’’ इच्चादीसुपि.

एत्थ च विकरणपच्चया नाम ब्यञ्जनपूरणा एव होन्ति, न अत्थपूरणा, तस्मा यस्मिं पयोगे तेहि विना पदरूपं न सिज्झति, तत्थेव ते वत्तन्ति. यत्थ सिज्झति, तत्थ न वत्तन्ति, अयम्पि लपच्चयो धातुतो परं विभत्तिसरे वा आगमसरे वा असन्ते वत्तति, सन्ते पन ‘‘पचामि, पचाम, पचाहि, गमेति, गमेन्ति, वज्जेति, वज्जेन्ति’’-इच्चादीसु कारियन्तरत्थाय वत्तति. यत्थ च पच्चयानं लोपो विहितो, तत्थ गणन्तर, रूपन्तरप्पसङ्गपटिसिद्धाय वत्तति, अञ्ञत्थ न वत्तति.

५६५. युवण्णानमेओ पच्चये [क. ४८५; रू. ४३४; नी. ९७५; चं. १.१.८२; पा. ३.१.६०].

विभत्ति, पच्चया पच्चयो नाम. इ, की, खि, चि, जि इच्चादयो इवण्णा नाम. चु, जु, भू, हू इच्चादयो उवण्णा नाम. पच्चये परे एकक्खरधात्वन्तानं इवण्णु’वण्णानं कमेन ए, ओवुद्धियो होन्ति. ‘परो क्वची’ति परसरलोपो.

संपुब्बो-सम्भोति, सम्भोन्ति, सम्भोसि, सम्भोथ, सम्भोमि, सम्भोम.

अनुपुब्बो-अनुभवने, सो भोगं अनुभोति, ते भोगं अनुभोन्ति, त्वं भोगं अनुभोसि, तुम्हे भोगं अनुभोथ, अहं भोगं अनुभोमि, मयं भोगं अनुभोम.

तत्थ यथा ‘‘नीलो पटो’’ति एत्थ नीलसद्दस्स अत्थो दुविधो वाच्चत्थो, अभिधेय्यत्थोति.

तत्थ गुणसङ्खातो सकत्थो वाच्चत्थो नाम.

गुणनिस्सयो दब्बत्थो अभिधेय्यत्थो नाम.

नीलसद्दो पन वच्चात्थमेव उजुं वदति, नीलसद्दमत्तं सुणन्तो नीलगुणमेव उजुं जानाति, तस्मा ‘‘पटो’’ इति पदन्तरेन नीलसद्दस्स अभिधेय्यत्थो आचिक्खीयति.

तथा ‘‘अनुभोती’’ति एत्थ तिसद्दस्स अत्थो दुविधो वाच्चत्थो, अभिधेय्यत्थोति.

तत्थ कत्तुसत्तिसङ्खातो सकत्थो वाच्चत्थो नाम.

सत्तिनिस्सयो लिङ्गत्थो अभिधेय्यत्थो नाम.

तिसद्दो पन वाच्चत्थमेव उजुं वदति, न अभिधेय्यत्थं. ‘‘अनुभोती’’ति सुणन्तोसाध्यक्रियासहितं कत्तारमेव उजुं जानाति, न किञ्चि दब्बन्ति अत्थो. तस्मा ‘‘सो’’ इति पदन्तरेन तिसद्दस्स अभिधेय्यत्थो आचिक्खीयति, वाच्चत्थस्स पन तिसद्देनेव उजुं वुत्तत्ता ततियाविभत्तिया पुन आचिक्खितब्बकिच्चं नत्थि, लिङ्गत्थजोतनत्थं अभिधेय्यपदे पठमाविभत्ति एव पवत्ततीति. एस नयो सब्बत्थ.

५६६. एओनमयवा सरे [क. ५१३, ५१४; रू. ४३५, ४९१; नी. १०२७, १०२८].

सरे परे ए, ओनं कमेन अय, अवा होन्ति. य, वेसु अ-कारो उच्चारणत्थो.

भवति, भवन्ति, भवसि, भवथ.

५६७. हिमिमेस्वस्स [क. ४७८; रू. ४३८; नी. ९५९].

हि, मि, मेसु परेसु अ-कारस्स दीघो होति.

भवामि, भवाम.

परछक्के – भवते, भवन्ते, भवसे, भवव्हे, भवे, भवम्हे.

पपुब्बो भू-पवत्तियं, नदी पभवति.

अध्या’भि, परिपुब्बो हिंसायं, अधिभवति, अभिभवति, परिभवति.

विपुब्बो विनासे, पाकटे, सोभणे च, विभवति.

परापुब्बो पराजये, पराभवति.

अभि, संपुब्बो पत्तियं, अज्झोगाहे च, अभिसम्भवति, तथा पातुब्भवति, आविभवति इच्चादि.

इति सुद्धकत्तुरूपं.

सुद्धभावकम्मरूप

५६८. क्यो भावकम्मेस्वपरोक्खेसु मान न्त त्यादीसु [क. ४४०; रू. ४४५; नी. ९२०; चं. १.१.८०; पा. ३.१.६७].

परोक्खावज्जितेसु मान, न्तपच्चयेसु त्यादीसु च परेसु क्रियत्था भावस्मिं कम्मनि च कानुबन्धो यपच्चयो होति, बहुलाधिकारा क्वचि कत्तरि च.

रूपं विभुय्यति, सो पहीयिस्सति [सं. नि. १.२४९], भत्तं पच्चति, गिम्हे उदकं छिज्जति, कुसूलो भिज्जति.

५६९. न ते कानुबन्धनागमेसु.

कानुबन्धे नागमे च इवण्णु’वण्णानं अस्स च ते ए, ओ,-आ न होन्तीति क्यम्हि वुद्धि नत्थि.

कम्मे-तेन पुरिसेन भोगो अनुभूयति, तेन भोगा अनुभूयन्ति, तेन त्वं अनुभूयसि, तेन तुम्हे अनुभूयथ, तेन अहं अनुभूयामि, तेन मयं अनुभूयाम. यस्स द्वित्तं रस्सत्तञ्च, अनुभुय्यति, अनुभुय्यन्ति.

तत्थ ‘‘अनुभूयती’’ति एत्थ क्यपच्चयसहितस्स तिसद्दस्स अत्थो दुविधो वाच्चत्थो, अभिधेय्यत्थोति.

तत्थ कम्मसत्तिसङ्खातो सकत्थो वाच्चत्थो नाम.

सत्तिनिस्सयो लिङ्गत्थो अभिधेय्यत्थो नाम.

तिसद्दो पन क्यपच्चयसहितो वाच्चत्थमेव उजुं वदति, न अभिधेय्यत्थं. ‘‘अनुभूयती’’ति सुणन्तो साध्यक्रियासहितं कम्मसत्तिं एव उजुं जानाति, न किञ्चि दब्बन्ति वुत्तं होति. सेसं पुब्बे वुत्तनयमेव.

अनुभूयते, अनुभुय्यते, अनुभूयन्ते, अनुभुय्यन्ते, अनुभूयसे, अनुभूयव्हे, अनुभूये, अनुभुय्ये, अनुभूयम्हे, अनुभुय्यम्हे.

५७०. गरुपुब्बा रस्सा रे न्तेन्तीनं [क. ५१७; रू. ४८८; नी. ११०५; ‘गुरु…’ (बहूसु)].

गरुपुब्बम्हा रस्सतो न्ते, न्तीनं रेआदेसो होति.

जायरे, जायन्ति, जायरे, जायन्ते, गच्छरे, गच्छन्ति, गच्छरे, गच्छन्ते, गमिस्सरे, गमिस्सन्ति, गमिस्सरे, गमिस्सन्ते.

गरुपुब्बाति किं? पचन्ति, पचन्ते.

रस्साति किं? पाचेन्ति, पाचन्ते.

एत्थ च सुत्तविभागेन ‘‘सब्बं हिदं भञ्जरे कालपरियायं [जा. १.१५.३७०], मुञ्चरे बन्धनस्मा [जा. २.२२.१६४८], जीवरे’ वापि सुस्सती’’ति [जा. २.२२.८४०] एतानि पाळिपदानि सिज्झन्ति.

तत्थ ‘भञ्जरे’ति भिज्जति, ‘मुञ्चरे’ति मुञ्चन्तु, ‘जीवरे’ वापी’ति जीवन्तो’वापि. अनुभूयरे, अनुभूयन्ति, अनुभूयरे, अनुभूयन्ते.

भावो नाम भवन, गमनादिको क्रियाकारो, सो धातुना एव तुल्याधिकरणभावेन विसेसीयति, न नामपदेन, तस्मा तत्थ तुम्ह’म्ह, सेसनामवसेन त्यादिदुकविसेसयोगो नाम नत्थि, पठमदुकमेव तत्थ भवति, दब्बस्सेव च तस्स अब्यत्तसरूपत्ता सङ्ख्याभेदोपि नत्थि, एकवचनमेव भवति.

तेन भोगं अनुभूयति, अनुभुय्यति, अनुभूयते, अनुभुय्यते, अनुभवनं होतीति अत्थो.

इति सुद्धभावकम्मरूपानि.

हेतुकत्तुरूप

५७१. पयोजकब्यापारे णापि च [क. ४३८; रू. ५४०; नी. ९१४].

यो सुद्धकत्तारं पयोजेति, तस्स पयोजकस्स कत्तुनो ब्यापारे क्रियत्था णि च णापि च होन्ति. णानुबन्धा वुद्धुत्था.

तेसु च आकारन्ततो [‘अतो’ (मोग.)] णापियेव होति, दापेति, दापयति.

उवण्णन्ततो णियेव, सावेति, सावयति.

सेसतो द्वेपि, पाचेति, पाचयति, पाचापेति, पाचापयति.

पयोजकब्यापारोपि क्रिया एवाति तदत्थवाचीहि णि,-णापीहि परं विभत्ति, पच्चया भवन्ति, धात्वन्तस्स च णि, णापीनञ्च वुद्धि.

सो मग्गं भावेति, ते मग्गं भावेन्ति, त्वं मग्गं भावेसि, तुम्हे मग्गं भावेथ, अहं मग्गं भावेमि, मयं मग्गं भावेम.

५७२. आयावा णानुबन्धे [क. ५१५; रू. ५४१; नी. १०२९].

ए, ओनं कमेन आय, आवा होन्ति सरादो णानुबन्धे पच्चये परे, सुत्तविभत्तिया अणानुबन्धेपि आया’वा होन्ति.

गे-सद्दे, गायति, गायन्ति.

अपपुब्बो चे-पूजायं, अपचायति, अपचायन्ति.

झे-चिन्तायं, झायति, झायन्ति, उज्झायति, निज्झायति इच्चादि.

५७३. णिणाप्यापीहि च [‘‘…वा’’ (बहूसु)].

णि, णापि, आपीहि च कत्तरि लो होति वा.