२. नामकण्ड

विभत्तिरासि

अथ लिङ्गम्हा स्यादिविभत्तिविधानं दीपियते.

लिङ्गं, नामं, पाटिपदिकन्ति अत्थतो एकं, दब्बाभिधानस्स पुरिसादिकस्स पकतिरूपस्सेतं नामं. तञ्हि सत्तन्नं विभत्तीनं वसेन विभागं पत्वा किञ्चि विसदरूपं होति, किञ्चि अविसदरूपं, किञ्चि मज्झिमरूपन्ति एवं तिविधेन लिङ्गरूपेन युत्तत्ता लिङ्गन्ति वुच्चति.

तदेव किञ्चि सद्दलिङ्गानुरूपं, किञ्चि अत्थलिङ्गानुरूपञ्च परिणमन्तं पवत्तति, तस्मा नामन्ति च वुच्चति.

तदेव धातु, पच्चय, विभत्तिपदेहि चेवसद्दपदत्थकपदेहि च ‘विसुं भूतं पद’न्ति कत्वा पाटिपदिकन्ति च वुच्चति.

तत्थ धातुपदं नाम ब्रू, भू, हूइच्चादि.

पच्चयपदं नाम ण, तब्ब, अनीय इच्चादि.

विभत्तिपदं नाम सि, यो, अं, यो,ति, अन्ति इच्चादि.

सद्दपदत्थकपदानि नाम राजस्स, सखस्स, पुमस्स इच्चादीनि. एत्थ च राजस्सइच्चादीनि सद्दसुत्ते सद्दपदत्थकानि होन्ति, पयोगे अत्थपदत्थकानि. धातुपच्चयविभत्तिपदानि पन निच्चं सद्दपदत्थकानि एव होन्ति, सद्दसुत्तेस्वेव च लब्भन्ति, न पयोगेति, इदं द्विन्नं नानत्तं.

यदिएवं भुस्स, ब्रुस्स, भूतो, हूतो, णे, तब्बे, सिम्हि, तिम्हि इच्चादिना तेहि कथं विभत्तुप्पत्ति होतीति? अनुकरणपदानि नाम तानि अत्थिस्स, करोतिस्स इच्चादीनि विय, तस्मा तानि च राजस्स इच्चादीनि च अनुकरणलिङ्गभावेन एत्थ सङ्गय्हन्ति, न एकन्तलिङ्गभावेनाति. एवञ्च कत्वा ‘धातु- पच्चय, विभत्तिवज्जितमत्थवं लिङ्ग’न्ति अवोचुं. तत्थ अत्थवन्ति अत्थपदत्थकं वुच्चति, राजस्सइच्चादिकं सद्दपदत्थकं विवज्जेति, एतेन अत्थपदत्थके सति तद्धित, समास, कितकपदानम्पि एकन्तलिङ्गभावं साधेन्ति. न हि तेसं लिङ्गनामब्यपदेसकिच्चं अत्थि, यानि च नामस्स विसेसनानि भवितुं अरहन्ति, तानि उपसग्ग, निपातपदानि त्वान्तादिपदानि च इध विसेसननामभावेन सङ्गय्हन्तीति.

६१. द्वे द्वेकानेकेसु नामस्मा सि यो अंयो ना हि स नं स्माहि सनंस्मिंसु [क. ५५; रू. ६३; नी. २००].

एकस्मिं अत्थे च अनेकेसु अत्थेसु च पवत्ता नामस्मा द्वे द्वे सि, यो…पे… स्मिं, सुविभत्तियो होन्ति.

विभजन्तीति विभत्तियो, एकमेकं पकतिनामपदं नानारूपविभागवसेन कत्तु, कम्मादिनानाअत्थविभागवसेन एकत्त, बहुत्तसङ्ख्याविभागवसेन च विभजन्तीति अत्थो. सि, लो इति पठमा नाम…पे… स्मिं, सु इति सत्तमी नाम. द्वीसु द्वीसु पुब्बं पुब्बं ‘एकस्मिं अत्थे पवत्तं वचन’न्ति एकवचनं नाम. परं परं ‘अनेकेसु अत्थेसु पवत्तं वचन’न्ति अनेकवचनं नाम. बहुवचनन्ति च पुथुवचनन्ति च एतस्स नामं. सब्बमिदं इमिना सुत्तेन सिद्धं.

६२. पठमात्थमत्ते [क. २८४; रू. ६५; नी. ५७७; चं. २.१.९३; पा. २.३.४६].

कत्तु, कम्मादिकं बाहिरत्थं अनपेक्खित्वा लिङ्गत्थमत्ते पवत्ता नामस्मा पठमाविभत्ति होति.

अयं मम पुरिसो, इमे मम पुरिसा.

६३. आमन्तने [क. २८५; रू. ७०; नी. ५७८; चं. २.१.९४; पा. २.३.४७].

आमन्तनं वुच्चति आलपनं. आमन्तनविसये लिङ्गत्थमत्ते पवत्ता नामस्मा पठमाविभत्ति होति.

भो पुरिस, भोन्तो पुरिसा.

६४. कम्मे दुतिया [क. २९७; रू. ७६, २८४; नी. ५८०; चं. २.१.४३; पा. १.४.४९-५१].

नामस्मा कम्मत्थे दुतियाविभत्ति होति.

पुरिसं पस्सति, पुरिसे पस्सन्ति.

६५. कत्तुकरणेसु ततिया [क. २८६, २८८; रू. ८३; नी. ५९१, ५९४; चं. २.१.६२, ६३; पा. २.३.१८].

नामस्मा कत्तरि च करणे च ततियाविभत्ति होति.

पुरिसेन कतं, पुरिसेहि कतं, पुरिसेन कुलं सोभति, पुरिसेहि कुलं सोभति.

६६. चतुत्थी सम्पदाने [क. २९३; रू ८५, ३०१; नी. ६०५; चं. २.१.७३; पा. २.३.१३].

नामस्मा सम्पदानत्थे चतुत्थीविभत्ति होति.

पुरिसस्स देति, पुरिसानं देति.

६७. पञ्चम्यावधिस्मिं [क. २९५; रू. ८९, ३०७; नी. ६०७ चं. २.१.८१; पा. २.३.२८; १.४.२४ पञ्चम्यवधिस्मा (बहूसु)].

अवधि वुच्चति अपादानं. नामस्मा अवधिअत्थे पञ्चमीविभत्ति होति.

पुरिसस्मा अपेति, पुरिसेहि अपेति.

६८. छट्ठी सम्बन्धे [क. ३०; रू. ९२, ३१५; नी. ६०९; चं. २.१.९५; पा. २.३.५०].

नामस्मा सम्बन्धत्थे छट्ठीविभत्ति होति.

पुरिसस्स धनं, पुरिसानं धनं.

६९. सत्तम्याधारे [क. ३१२; रू. ९४, ३१९; नी. ६३०; चं. २.१.८८; पा. २.३.३६; १.३.४५].

नामस्मा आधारत्थे सत्तमीविभत्ति होति.

पुरिसस्मिं तिट्ठति, पुरिसेसु तिट्ठति.

विभत्तिरासि निट्ठितो.

इत्थिपच्चयरासि

७०. इत्थियमत्वा [क. २३७; रू. १७६; नी. ४६६; चं. २.३.१५; पा. ४.१.४].

इत्थियं+अतो+आति छेदो. अकारन्तनामम्हा इत्थियं आपच्चयो होति.

अभासितपुमेहि केहिचि सञ्ञासद्देहि निच्चं –

कञ्ञा, पञ्ञा, सञ्ञा, नावा, साला, तण्हा, इच्छा, भिक्खा, सिक्खा, गीवा, जिव्हा, वीसा, तिंसा, चत्तालीसा, पञ्ञासा इच्चादि.

भासितपुमेहिपि सब्बनामेहि तब्बा, नीय, तपच्चयन्तेहि च निच्चं –

सब्बा, कतरा, कतमा, अनुभवितब्बा, अनुभवनीया, गता, जाता, भूता, हूता इच्चादि.

अञ्ञेहि पन अनिच्चं –

कल्याणा, कल्याणी, सुन्दरा, सुन्दरी, सोभणा, सोभणी, कुम्भकारा, कुम्भकारी, कुम्भकारिनी, अत्थकामा, अत्थकामी, अत्थकामिनी, परिब्बाजिका, परिब्बाजिकिनी, एकाका, एकाकिनी, दीपना, दीपनी इच्चादि.

सुत्तविभत्तेन समासे मातु, धीतु इच्चादीहि आपच्चयो होति. नन्दमाता, उत्तरमाता, देवधीता, राजधीता, अस्समणी होति असक्यधीतरा इच्चादि.

एत्थ च ‘इत्थिय’न्ति कत्थचि सद्दमत्तस्स वा, कत्थचि अत्थमत्तस्स वा इत्थिभावे जोतेतब्बेति अत्थो. एवञ्च सति इत्थिपच्चयापि स्यादयो विय जोतकमत्ता एव होन्ति, न वाचकाति सिद्धं होति.

७१. नदादीहि ङी [क. २३८; रू. १८७; नी. ४६७; नदादितो वी (बहूसु)].

नदादीहि इत्थियं ङी होति. ङानुबन्धो ‘न्तन्तूनं ङीम्हि तो वा’ति एत्थ विसेसनत्थो.

नदी, मही, इत्थी, कुमारी, तरुणी, वासेट्ठी, गोतमी, कच्चानी, कच्चायनी, माणवी, सामणेरी, नाविकी, पञ्चमी, छट्ठी, चतुद्दसी, पञ्चदसी, सहस्सी, दससहस्सी, सतसहस्सी, कुम्भकारी, मालकारी, चक्खुकरणी, ञाणकरणी, धम्मदीपनी इच्चादि.

७२. न्तन्तूनं ङीम्हि तो वा [क. २३९, २४१; रू. १९०, १९१; नी. ४६८, ४७१].

न्त, न्तूनं तो होति वा ङीम्हि परे.

गच्छती, गच्छन्ती, सती, सन्ती, भविस्सती, भविस्सन्ती, गुणवती, गुणवन्ती, सतिमती, सतिमन्ती, सब्बावती, सब्बावन्ती, यावती, यावन्ती, तावती, तावन्ती, भुत्तवती, भुत्तवन्ती.

७३. गोतो वा [क. २३८; रू. १८७; नी. ४६७].

गोसद्दम्हा इत्थियं वी होति वा.

गावी.

वाति किं? गोकाणा परियन्तचारिनीति पाळि. तत्थ काणाति अन्धा.

७४. यक्खादीहिनी च [क. २३८, २४०; रू. २८७, १९३; नी. ४६७, ४६९; यक्खादित्विनी च (बहूसु)].

यक्खादीहि अकारन्तेहि इत्थियं वी च होति इनी च.

यक्खी, यक्खिनी, नागी, नागिनी, महिंसी, महिंसिनी, मिगी, मिगिनी, सीही, सीहिनी, दीपी, दीपिनी, ब्यग्घी, ब्यग्घिनी, काकी, काकिनी, कपोती, कपोतिनी, मानुसी, मानुसिनी इच्चादि.

७५. आरामिकादीहि [क. २४०; रू. १९३; नी. ४६९].

आरामिकादीहि अकारन्तेहि इत्थियं इनी होति.

आरामिकिनी, अन्तरायिकिनी, नाविकिनी, ओलुम्बिकिनी, पंसुकूलिकिनी, परिब्बाजिकिनी, राजिनी, एकाकिनी इच्चादि.

सञ्ञायं –

मानुसिनी मानुसा वा, अञ्ञत्र मानुसी सम्पत्ति.

७६. घरण्यादयो [क. २४०; रू. १९३; नी. ४६९].

घरणीइच्चादयो इत्थियं नीपच्चयन्ता सिज्झन्ति.

घरणी, वेत्रणी, पोक्खरणी-एसु नस्स णत्तं. आचरिनीयलोपो, आचरिया वा.

७७. मातुलादित्वानी भरियायं [क. ९८; रू. १८९; नी. २६१].

मातुलादीहि अकारन्तेहि भरियायं आनी होति.

मातुभाता मातुलो, तस्स भरिया मातुलानी, एवं वरुणानी, गहपतानी, आचरियानी, खत्तियानी.

‘बहुला’धिकारा खत्तियी खत्तिया च.

७८. युवण्णेहि नी.

इवण्णन्तेहि उवण्णन्तेहि च इत्थियं नी होति.

छत्तपाणिनी, दण्डपाणिनी, दण्डिनी, छत्तिनी, हत्थिनी, मालिनी, मायाविनी, मेधाविनी, पियपसंसिनी, ब्रह्मचारिनी, भयदस्साविनी, अत्थकामिनी, हितचारिनी, भिक्खुनी, खत्तियबन्धुनी, पटुनी, परचित्तविदुनी, मत्तञ्ञुनी, अत्थञ्ञुनी, धम्मञ्ञुनी इच्चादि.

७९. तिम्हाञ्ञत्थे [क्तिम्हाञ्ञत्थे (बहूसु), मोग्गल्लाने ३१ सुत्तङ्के].

अञ्ञपदत्थसमासे तिपच्चयन्तम्हा इत्थियं नी होति.

अहिंसारतिनी, धम्मरतिनी, वच्छगिद्धिनी, पुत्तगिद्धिनी, मुट्ठस्सतिनी, मिच्छादिट्ठिनी, सम्मादिट्ठिनी, अत्तगुत्तिनी इच्चादि.

अञ्ञत्थेति किं? धम्मे रति धम्मरति.

८०. युवाति.

युवतो इत्थियन्ति होति.

युवति.

एत्थ च ‘ति’ इति सुत्तविभत्तेन वीस, तिंसतोपिति होति वा. वीसति, वीसं, तिंसति, तिंसं.

८१. उपमा संहित सहित सञ्ञत सह सफ वामलक्खणादितूरुत्वू [चं. २.३.७९; पा. ४.१.६९, ७० तूरुतू (बहूसु)].

लक्खणादितो+ऊरुतो+ऊति छेदो.

अञ्ञपदत्थसमासे उपमादिपुब्बा ऊरुसद्दम्हा इत्थियं ऊ होति.

नागस्स नासा विय ऊरू यस्साति नागनासूरू, संहिता सम्बन्धा ऊरू यस्साति संहितोरू, सहिता एकबद्धा ऊरू यस्साति सहितोरू, सञ्ञता अलोला ऊरू यस्साति सञ्ञतोरू, ऊरुया [ऊरुना?] सह वत्ततीति सहोरू, सफो वुच्चति खुरो, संसिलिट्ठताय सफभूता ऊरू यस्साति सफोरू, वामा सुन्दरा ऊरू यस्साति वामोरू, लक्खणसम्पन्ना ऊरू यस्साति लक्खणोरू.

सुत्तविभत्तेन ब्रह्मबन्धूति सिज्झति.

‘‘सचे मं नागनासूरू, ओलोकेय्य पभावती’’ति [जा. २.२०.१४] च ‘‘एका तुवं तिट्ठसि सहितूरू’’ति [जा. १.१६.२९७] च ‘‘सञ्ञतूरू महामाया, कुमारि चारुदस्सना’’ति [जा. २.१७.१०९] च ‘‘वामोरू सज मं भद्दे’’ति [दी. नि. २.३४८] च ‘‘कारणं नप्पजानामि, सम्मत्तो लक्खणूरुया’’ति [दी. नि. २.३४८] च ‘‘गारय्हस्सं ब्रह्मबन्धुया’’ति [जा. २.२२.२१०९] च पाळिपदानि दिस्सन्ति.

तत्थ ‘सजा’ति आलिङ्गाहि, ‘गारय्हस्स’न्ति अहं गारय्हो भवेय्यं.

एत्थ च तापच्चयन्ता सभावइत्थिलिङ्गा एव – लहुता, मुदुता, गामता, जनता, देवता इच्चादि.

तथा तिपच्चयन्ता – गति, मति, रत्ति, सति, तुट्ठि, दिट्ठि, इद्धि, सिद्धि इच्चादि, तथा यागु, धातु, धेनु, कण्डु, कच्छु, मातु, धीतु, दुहितु इच्चादि, जम्बू, वधू, चमू, सुतनू, सरबू इच्चादि च. सक्कतगन्थेसु पन सुतनू, सरबू इच्चादीसुपि ऊपच्चयं विदहन्ति.

तत्थ इत्थिलिङ्गभूता सब्बे ‘इवण्णुवण्णा पित्थिय’न्ति सुत्तेन निच्चं पसञ्ञा होन्ति. ‘आकारो च घा’ति सुत्तेन निच्चं घसञ्ञो.

इत्थिपच्चयरासि निट्ठितो.

आकारन्तित्थिलिङ्गरासि

इत्थिलिङ्गं छब्बिधं आकारन्तं, इकारन्तं, ईकारन्तं, उकारन्तं, ऊकारन्तं, ओकारन्तं. तत्थ कञ्ञासद्दम्हा अत्थमत्ते पठमा.

८२. गसीनं [क. २२०; रू. ७४; नी. ४४७].

केनचि सुत्तेन अलद्धविधीनं गसीनं लोपो होतीति सिलोपो.

कञ्ञा तिट्ठति.

८३. जन्तुहेत्वीघपेहि वा [क. ११८; रू. १४६; नी. २९३].

जन्तु, हेतूहि च पुन्नपुंसकेसु ईकारन्तेहि च घतो च पसञ्ञेहि इवण्णुवण्णेहि च योनं लोपो होति वा.

कञ्ञा तिट्ठन्ति, कञ्ञायो तिट्ठन्ति.

आमन्तनत्थे पठमा, ‘गोस्यालपने’ति गसञ्ञा.

८४. घब्रह्मादित्वे [क. ११४, १९३; रू. १२२, १७८; नी. २८८; घब्रह्मादिते (बहसु)].

घतो च ब्रह्मादितो च गस्स ए होति वा. आदिसद्देन इसि, मुनि, रेवती, कत्तु, खत्तुइच्चादितोपि.

भोति कञ्ञे, भोति कञ्ञा, भोतियो कञ्ञायो, भोती कञ्ञायो, ‘‘उट्ठेहि पुत्तिक पब्बज्जा दुक्करा पुत्तिक’’ इति थेरीपाळि [थेरीगा. ४६५], तस्मा गे परे महावुत्तिना रस्सोपि युज्जति. कुसजातके ‘‘न मे अकासि वचनं, अत्थकामाय पुत्तिके’’तिपि [जा. २.२०.४७] अत्थि.

कम्मत्थे दुतिया, ‘सरो लोपो सरे’ति पुब्बसरलोपो.

कञ्ञं पस्सति, कञ्ञा पस्सति, कञ्ञायो पस्सति.

कत्तरि ततिया.

८५. घपतेकस्मिं नादीनं यया [क. १११, ११२; रू. १७९, १८३ नी. २८३, २८४].

घतो च पसञ्ञेहि इवण्णुवण्णेहि च एकत्ते पवत्तानं नादीनं पञ्चन्नं एकवचनानं कमेन य, या होन्ति.

कञ्ञाय कतं, कञ्ञाहि कतं. एत्थ च घतोपि याआदेसो दिस्सति. ‘‘ते च तत्थ निसीदित्वा, तस्स रुक्खस्स छायया’’ [जा. १.१४.१८२] ति च ‘‘समन्ता परिवारिंसु, तस्स रुक्खस्स छायया’’ [जा. १.१४.१८९] ति च पाळि, तथा ‘‘सक्खरोपमया वदे’’ [सच्चसङ्खेप १७६ गाथा], ‘‘बालदारकलीलया’’ति [विभाविनी १५४] च दिस्सन्ति. महावुत्तिना घस्स रस्सो.

८६. स्माहिस्मिंनं म्हाभिम्हि वा [क. ९९; रू. ८१].

तेसं कमेन म्हा, भि, म्हि होन्ति वा. एते आदेसा गाथासु बहुलं दिस्सन्ति.

कञ्ञाहि कतं, कञ्ञाभि कतं.

सम्पदाने चतुत्थी, कञ्ञाय देति, कञ्ञानं देति, कञ्ञाय आभतं वत्थं, कञ्ञानं आभतं वत्थं.

अपादाने पञ्चमी, कञ्ञाय अपेति, कञ्ञम्हा अपेतिरस्सत्तं, कञ्ञाहि कञ्ञाभि अपेति.

सम्बन्धे छट्ठी, कञ्ञाय सन्तकं, कञ्ञानं सन्तकं.

ओकासे सत्तमी, कञ्ञाय तिट्ठति.

८७. यं [क. ११६; रू. १८०; नी. ४४३].

घतो च पसञ्ञेहि इवण्णुवण्णेहि च स्मिंनो यं होति वा.

कञ्ञायं तिट्ठति, कञ्ञाय तिट्ठति, कञ्ञासु तिट्ठति.

सद्धा मेधा पञ्ञा विज्जा, चिन्ता मन्ता वीणा तण्हा.

इच्छा मुच्छा एजा माया, मेत्ता मत्ता सिक्खा भिक्खा.

जङ्घा गीवा जिव्हा वाचा, छाया आसा गङ्गानावा.

गाथा सेना लेखा साखा, माला वेला पूजा खिड्डा.

पिपासा वेदना सञ्ञा, चेतना तसिणापजा.

देवता वट्टका गोधा, बलाका परिसा सभा.

ऊका सेफालिका लङ्का, सलाका वालिका सिखा.

विसाखा विसिखा साखा, गच्छा वञ्झा जटा घटा.

जेट्ठा सोण्डा वितण्डा च, वरुणा वनिता लता.

कथा निद्दा सुधा राधा, वासना सीसपा पपा.

पभा सीमा खमा जाया, खत्तिया सक्खरा सुरा.

दोला तुला सिला लीला, लाले’ला मेखला कला.

वळवा’ लम्बुसा मूसा, मञ्जूसा सुलसा दिसा.

नासा जुण्हा गुहा ईहा, लसिका वसुधादयो.

८८. नम्बादीहि [नम्बादीहि (बहूसु)].

गसञ्ञेहि अम्ब, अन्न, अम्मइच्चेतेहि गस्स ए न होति.

८९. रस्सो वा.

अम्बादीनं रस्सो होति वा गे परे.

भोति अम्ब, भोति अम्बा, भोति अन्न, भोति अन्ना, भोति अम्म, भोति अम्मा, सेसं कञ्ञासमं.

एत्थ विसेसविधानमुच्चते.

९०. ति सभापरिसाय.

सभापरिसाहि स्मिंनोति होति. ‘घो स्संस्सास्साय तीसू’ति सुत्तेन तिम्हि रस्सो.

सभति, सभाय, सभायं, सभासु, परिसति, परिसाय, परिसायं, परिसासु, तमद्दस महाब्रह्मा, निसिन्नं सम्हि परिसति, इति भगवा तस्मिं परिसति सुवण्णवण्णं कायं विवरि [म. नि. १.३५९].

नन्दमाता, राजधीताइच्चादीसु ‘घब्रह्मादित्वे’ति घस्स एत्तं.

अच्छरियं नन्दमाते, अब्भुतं नन्दमाते [अ. नि. ७.५३], भोति देवधीते, भोति सक्यधीतरे-महावुत्तिना समासे स्यादीसु आरत्तं रस्सत्तञ्च. ल्तुपच्चयन्ता पन येभुय्येन तीसु लिङ्गेसु समानरूपा होन्ति, ‘‘अत्थधम्मं परिपुच्छिता च उग्गहेता च धम्मानं सोता च पयिरूपासिता चा’’ति थेरीपाळि. तथा क्वचि गच्छन्तादिसद्दापि. तमोखन्धं पदालयं, एवं दुब्भासितं भणं इच्चादि-तत्थ पदालयन्ति पदालयन्ती, भणन्ति भणन्तीति अत्थो.