७. एय्या

एय्यादोतीमिना एय्याद्यत्थो गहितोति बोधेतुं येनेच्चादिकं वुत्तं. निमित्तसद्दापेक्खाय तन्ति वत्तब्बे विसयसद्दापेक्खायसोति वुत्तं. तेसन्ति एय्यादीनं. विसयं दस्सेति ‘हेतुफलेस्विच्चादिको’ति. आदिसद्देन पञ्हपत्थनादयो गहिता. अथात्र क्रियग्गहणाभावे क्रियातिपत्तियन्ति कथं लब्भतिच्चाह- ‘क्रियाति पत्तिय’न्ति आदि. क्रियातिपत्तियन्ति विवरणं कतन्ति सम्बन्धो.

अभिधेय्यद्वारेनाति किरियासङ्खातअत्थमुखेन, पकतक्रियत्थ विसेसनत्ताति क्रियत्थाधिकारतो अधिकतस्स धातुस्स विसेसनत्ता. इदं वुत्तं होति ‘‘अतिपत्तियन्ति अधिकतक्रियत्थविसेसनं, विसेसनञ्च होन्तं नोजुकं भवितुमरहति किञ्चरहि अभिधेय्यद्वारेन, तथाहि अतिपतनं नाम क्रियाय होति, न क्रियत्थस्स अयुज्जनतो, तस्मा अतिपत्तियन्तिवुत्तेक्रियातिपत्ति यन्ति इदं क्रियत्थविसेसनं होन्तं अभिधेय्यद्वारेन होतीति क्रियातिपत्तियन्ति विवरणं कत’’न्ति. विधुरप्पच्चयोपनिपाततोति विरुद्धप्पच्चयसमवायाति अत्थो.

कारणवेकल्लतोवाति हेतुमतो फलस्स यो हेतु तस्स विकलत्तेन. तत्रेतीमस्स अत्थो वत्तमानविसयेति. क्रियातिपत्तियन्ति भूतादि क्रियातिपत्तियं. लिङ्गतोति निमित्तेन. गमकेन लिङ्गेन गम्मायातिपत्तिया बुज्झनकालं वत्तमानो कालो न तिट्ठति अतिक्कमतीति आह- ‘वत्तमानताय ब्यतिक्कमा’ति. तदेव फुटयति ‘समकाल’न्तिआदिना. समकालन्ति एकक्खणे. वत्तमानस्स क्रियातिपत्यसम्भवा तदवसिट्ठातीतानागतेस्वेय्यादीनम्भावो (अञ्ञथा) नुपपत्तियाति वुत्तं वुत्तियं ‘सामत्थियातिआदि.

लिङ्गेनाति एत्थ पुब्बे दक्खिणेन गमने सति सकटिस्सापरिया भवनदस्सनं दक्खिणेन गमनस्स सकटापरियाभवनहेतुत्ते लिङ्गं, दक्खिणेन गमनस्सातिपत्तिया अञ्ञतो गमनादि लिङ्गं. सकटा किरियाभवनातिपत्तिया सकटे गरुभारारोपनादि लिङ्गं. पठमवये अरहत्तभवनं तंहेतुभूतञ्च पब्बज्जं परेसं पठमवये पब्बज्जानिमित्तारहत्तप्पत्तिलिङ्गेन विञ्ञाय पब्बज्जायातिपत्ति घरकम्मब्यावटतादिलिङ्गेन, अरहत्तस्सातिपत्ति च पब्बज्जानिमित्ताभावेन [भावविरहेन (पोत्थके)] लिङ्गेनावसीयतेति लिङ्गेन भूत क्रियातिपत्ति पन वेदितब्बा, यदि पनेवमभिञ्ञालाभी पयुञ्जति तदा पच्चक्खञाणेनेव सब्बं विञ्ञाय पयुञ्जतीति वेदितब्बं. लिङ्गतोवसीयमानायन्ति पन बाहुल्लेन वुत्तं.