१४. पुब्ब

महावाक्यरूपत्ता पकरणस्स तदपेक्खाय वाक्येकदेसत्तं ‘‘वत्तमाने तिअन्ति, भविस्सति’’च्चादीनं वाक्यानन्ति आह ‘वाक्येकदेसेही’ति. अतोयेवमाह-वाक्यावयवोपरो-धुना करीयते’ति. विधिवाक्यत्तमस्स दस्सेत्वा नियमवाक्यत्तं दानि दस्सेतुं ‘अथवा नियमत्थमिदन्त्यादीन’न्त्याह. नियमसुत्तत्तमेव फुटयति ‘तेहि’च्चादिना. तेहि तेहि सुत्तेहीति ‘‘वत्तमाने ति अन्ति’’च्चादीहि तेहि तेहि सुत्तेहि. इमिनाति ‘‘पुब्बपरा’’दिना इमिना सुत्तेन. ननु तुम्हाम्हसेसेसूति एत्तके वुच्चमाने ‘तुम्हाम्हसद्दवचनीयेसु तदञ्ञसद्दवचनीयेसु च कारकेसू’ति अयं विसेसो कुतो गम्यते येनेवं विवटंत्याह- ‘कत्तुकम्मे’च्चादि. कत्तादीसु विधानञ्च वक्खति.

कत्तुकम्मानमेवाति इमिना भावं ब्यवच्छिन्दति. तथा च वक्खति- ‘तुम्हाम्हसद्दवचनीयत्ताभावा’ति. असत्वभूतायेच्चादिकमेकवचन सम्भवे कारणं, तुम्हाम्हेच्चादिकन्तु पठमपुरिससम्भवे. तुम्हाम्हसेसेसु होन्ता मज्झिमुत्तमपठमा कथं भावादीसु विञ्ञायन्ति कथञ्च तुम्हाम्हादिसद्दवचनीयस्स कारकत्थस्साख्यातेन तत्थ विहितेन सञ्ञाविभत्ता तुम्हाम्हादिसद्दप्पयोगाभावोच्चासङ्किय यं वुत्तं वुत्तियं तंदानि विवरन्तेन ‘यदि भावादीसु मानादयो न विधीयन्ते तदामानादीसु परेसु भावादीसु क्यलादीनं विधानमेव नोपपज्जती’ति इमिना सामत्थियेन तुम्हादीसु कारकेसु मज्झिमादीनं भावो विञ्ञायति तेनेव तुम्हादिकारकत्थस्स तत्थ विहितेनाख्यातेन सञ्ञापितत्ता तुम्हादिसद्दप्पयोगो नाम न होतीति दस्सेतुं ‘तुम्हादिस्वि’च्चादिकमारद्धं. यज्जेवं तुम्हादिसद्दप्पयोगोयेव न सिया च्चाह- ‘यज्जेव मिच्चादि. परिहारमाह- ‘ससद्देना’ति. तुम्हादिसद्देन. ब्राह्मणाइच्चनेनाभिहितमेव बहुत्तं बहवोति वचनेनानुज्जते. वचनाभावे कथं तुल्याधिकरणत्तंत्याह- ‘अनुज्जमानस्सि’च्चादि. अनुज्जमानस्सातिअनुवदितब्बस्स गच्छतिच्चादिना निद्दिट्ठस्स कत्तुनो.

अनुवादेनाति (तुम्हादि) अनुवादेन. ‘‘नामम्हि पयुज्जमानेपि तुल्याधिकरणे पठमो’’ति (३-१-५) कच्चानवचनं, तेनाह- ‘तेनेवि’च्चादि. असमानाधिकरणत्ता हि ‘तयापच्चते’च्चादो न भवति. तथाहि तयेच्चेतं कत्तुवाची पच्चतेच्चेतं कम्मवाची कम्मे आख्यातप्पच्चय विधानतो.

‘एहि मञ्ञे रथेन गमिस्ससी’ति पाणिनियातिमतनिप्फादनक्कमो (निरस्स) ते ‘परिहासे’च्चादिना. मञ्ञतिस्स पयोगेति उपपदवसेन मनधातुस्स पयोगे. धातुम्हाति गमिआदितो. उत्तम पुरिसेकवचने पत्तेति गमिस्सामीति पत्ते. मज्झिमोभिमतोति गमिस्ससीत्यभिमतो. मज्झिमे पत्तेति मञ्ञसेति पत्ते, उत्तमेकवचन मिट्ठन्ति मञ्ञेतिट्ठं. इदं वुत्तं होति ‘‘मञ्ञसे त्वं रथेन गमिस्सामीति वत्तब्बे मञ्ञे त्वं रथेन गमिस्ससीति भवतीति (वुत्त’’न्ति). एहि मञ्ञेच्चादि न किञ्चि वुत्तं वुत्तियं. यथासविसयेवमज्झिमुत्तमा सम्पज्जन्ति, तथासम्बन्धमुपदस्सयमाह- ‘एवमेत्थाभिसम्बन्धो’च्चादि. पराभिमतं सम्बन्धं कुरुमानो आह- ‘नत्वेव’मिच्चादि. अथोच्चतेच्चादिना पराधिप्पायमाह- ‘यदे’च्चादि.

यदेवमभिसम्बन्धोति ‘मञ्ञसे त्वं रथेन गच्छामी’ति यदा एवमभिसम्बन्धो करीयतीत्यत्थो. सो चेवमनुगतोति ‘मञ्ञे अहं त्वं रथेन गच्छसि’च्चेवं सो च पयोगो अनुगतोत्यत्थो. पकारन्तरकप्पनायाति ‘मञ्ञसे त्वं रथेन गच्छामी’ति अन्तरकप्पनाय.