७८. तमे
इतिसद्देन ब्यवच्छिन्नमत्थमुपदस्सयमञ्ञनापेक्खं सप्पधानं मन्त्वादि विधिम्हिदमत्थद्वयं ब्यापारीयतिच्चाह-‘एत्थ अस्स अत्थी’ति. ननु च यं यस्स होति तं तस्मिम्पि होति (यं यस्मिं होति) तस्सापि तं होति तेनेव वुच्चते- ‘छट्ठीसत्तमीनमविसेसो’ति, तत्रञ्ञ तरनिद्देसेनेव सिद्धे किमत्थमिह छट्ठीसत्तमीनं भेदेनोपादानं करीयतीति वुच्चते-यत्रावयवावयविभावो, तत्थेव छट्ठीसत्तमीनमत्थस्स अविसेसो [वत्थुतो (पोत्थके)] यथा ‘रुक्खेसाखा रुक्खस्स साखा’ति. सस्सामिभावजञ्ञजनकभावादो तु नावस्समाधाराधेय्यभावोति द्विन्नमेवत्थानमुपादानन्ति.
ननु च सम्भवे ब्यभिचारे च सति विसेसनं सात्थकं भवति यथा ‘नीलमुप्पल’न्ति, नेवात्थित्तस्सात्थि ब्यभिचारो, तथा च वुत्तं- ‘न सत्तं पदत्थो ब्यभिचरती’ति, तस्मा ब्यवेच्छेज्जाभावा निरत्थकमत्थीतिविसेसनन्त्याह- ‘पदत्थस्से’च्चादि. सत्तायं अब्यभिचारे पीति सम्बन्धो. कालन्तरा ब्यभिचारत्थमत्थीतिविसेसनन्ति दस्सेतुमाह- ‘काले’च्चादि.
ननु च सुत्तेसु कालो पधानं न होति, ‘‘तेन कतं कीतं’’त्यादिना हि पच्चयत्थो दस्सितो, तथा हि कायिकंवाचसिकं त्यादो न कालसम्पच्चयो, एवमिहापि सत्तामत्ते भवितब्बं, अत्थीति तु वत्तमानसत्ताय एव परिग्गहो कथमवसीयते येन कालविसेसनं सियाति. सच्चं, किन्तु पदत्थस्स सत्ताब्यभिचाराभावेपि अत्थीतिविसेसनोपादानसामत्थियात्र विसिट्ठो सत्ता अत्थीति विसेसनत्तेनोपात्ता, न सत्तामत्तन्ति पतीयते, सा पन विसिट्ठा सत्ता सम्पतिसत्ता, अत्थि च तस्सा ब्यभिचारो सामञ्ञसत्तायाति युज्जतेव विसेसनविसेस्सभावोति मञ्ञते. उपाधीति विसेसनं.
न भुञ्जतिच्चादिवियाति यथा न भुञ्जतीति नञ्स्स पटिसेधत्ता विरुद्धत्थपदस्स सन्निधाने-त्थन्तरस्स पटिसेधरूपस्सत्थस्सावगति पदनिबन्धनस्स विधिनो अबाधिका भवति, तमिवाक्यत्थो. अधिप्पायत्थ माह- ‘अत्थिवचनिच्छाय यो विसयो तस्स नियमो’ति. कति पयसम्भवे न पन गोमा रुक्खवाति योजना, तेहीति पसंसापहूतेहि. ककुदे आवत्तो ककुदावत्तो, निन्दितो ककुदावत्तो अस्स अत्थीति ककुदावत्ती. कथं निन्दितत्तमस्सिच्चाह-‘ककुदा वत्तो’च्चादि. संसत्तो दण्डो अस्स अत्थिच्चनेन गेहट्ठितेन विज्जमानेनपि दण्डेन दण्डीति नाभिधीयतीति वदति. दब्बेभिधेय्येति जातिसन्निस्सयगोपिण्डअस्सपिण्डादिसङ्खाते दब्बे-भिधेय्ये, भवं भवेय्याति यदाकदाचि भवन्तो यदि भवेय्य.