५९. तस्स

न च सब्बेतिआदिना बहुलाधिकारे फलं वुत्तं. भावसद्दो कत्थचि किरियायं वत्तते ‘भावे अयं विधी’ति. कत्थचि अधिप्पाये ‘अयमेतेसं भावो [भावोधिप्पायो]’ति. कत्थचि पदत्थे ‘इमे भावा’ति. कत्थचि सत्तामत्ते‘तिणानं भावो’ति. तेनाह-‘भावसद्दस्से’च्चादि. रूपसाधन द्वारेनाति भावसद्दस्स रूपसाधनद्वारेन, सप्पन्ति पकासेन्ति अत्थ मनेनाति सद्दो. सोव अभिधानं अभिधीयते-नेनत्थोति कत्वा. बुज्झति अत्थसरूपन्ति बुद्धि, साव पतीयते-नेनात्थो पच्चेति अत्थ मिति वा पच्चयोति वुच्चति.

ननु च ‘भवन्ति एतस्मा बुद्धिसद्दा’ति वुत्तं तस्मा पवत्तिनिमित्तमुभिन्नम्पि भवति, तथासति ‘सद्दप्पवत्तिनिमित्त’न्ति सद्दस्सेव पवत्तिनिमित्तता कस्मा वुत्ताति वुच्चते. पाकटभावेन अभिधानाभिधेय्यसम्बन्धस्स सद्दस्सेव पवत्तिनिमित्ततं वत्वा विसुं बुद्धिया निमित्तस्स रूपानुगतत्तं विसेसेत्वा पवत्तिनिमित्ततमस्सा दीपेतुं ‘निमित्तवसाहि’च्चादिमाह. दब्बेगुणोति दब्बे वुत्तियं गुणो निमित्तन्ति सम्बन्धो. गुणसद्दस्सेव जातिसद्दत्तेनोदाहरणद्वयं दत्तं… गुणस्स जातिया विसुं जातिनिमित्तस्साभावतो [निधित्तस्स भावतो]. किरियादीतिआदिसद्देन दब्बादीनं गहणं, केचि पन किरियासद्दानं किरिया पवत्तिनिमित्तन्त्याहु. तेसं देवदत्तादीनं अवत्थाविसेसेन अवत्थाभेदेन सामञ्ञं तदवत्था विसेससामञ्ञं. तेनाह- ‘देवदत्तस्सा’तिआदि. विज्जमानो पदत्थो विसयो येसं देवदत्तादीनं सञ्ञासद्दानं तेसं पवत्तिनिमित्तं जातिलक्खणमाचिक्खितम्पटिपादितन्ति अत्थो.

अनेन च देवदत्तादयो सञ्ञासद्दापि समाना जातिसद्दाति वुत्तं होति. यदि चरहि सञ्ञासद्दापि जातिवचना सियुं, पञ्चविधत्तमेसं परिहायतीति. नेदमेवं विञ्ञेय्यं… पसिद्धतरजात्याभिधान कठगोवीहियवादिसद्दा जातिसद्दत्तेन विसुं परिग्गय्हन्ति.

सम्बन्धिभेदतोति घटादिसम्बन्धीनं भेदतो. अभावस्सभेदतोति घटपटादीनं सम्बन्धीनं भेदेन अभावस्स भेदतो अभेदेपि भेदा उपचरिता सन्तीति योजना. यस्स सामञ्ञस्स वसा, तेसु उपचरितभेदेस्वाकासादीसु. निरवयवाविज्जमानविसयानन्तिये आकासो विय निरवयवा अभावो विय असन्ता च, ते विसयो येसं सद्दानं तेसन्ति अत्थो. सामञ्ञं भावोति पुथुज्जनादिसामञ्ञं भावोति अत्थो. अलसस्स भावो किरियासम्बन्धित्तं, ब्रह्मञ्ञं जाति चापल्यं नेपुञ्ञं गुणो वा. वुत्तियं सकत्थेकन्ताति ‘‘सकत्थे’’ति (४-१२२) इमिना सकत्थे कतकप्पच्चयन्ताति अत्थो. न दट्ठब्बन्ति सम्बन्धो. पत्तकालोव पत्तकल्लं. करुणा एव कारुञ्ञं.