५०. दारु

समासत्थो (एत्थ) दारु, नास्स मुख्याहि अङ्गुलीहि सम्बन्धो युज्जति, ननु द्वे अङ्गुली पमाणमस्स दारुनोच्चादिं मुख्यो अङ्गुलिसद्दोगहितोति सम्बन्धो सम्भवति किमेवं वुच्चतेच्चासङ्कियाह-‘यदिपि’च्चादि, पमाणवचनेनाति मत्तादिपच्चयत्थभूतपमाणवाचकेन, अङ्गुलि सद्दस्स दारुनो पमाणवाचकत्ता वुत्तं- ‘दारुनो सम्बन्धो अत्थी’ति. विसेसनसमासतो परं तदत्थविसये तस्मिंपमाणत्थविसये ‘‘मानेमत्तो’’तिआदिना (४-४६) मत्तादिप्पच्चयेनभवितब्बन्तिअत्थो, लोपेनभवितब्बन्ति सम्बन्धो, ‘‘असङ्ख्येहि चाङ्गुल्या नञ्ञासङ्ख्यत्थेसु’’इच्चत्र (३-४४) यदाख्यातं, तदिहाप्यतिदिसमाह-‘पुब्बे वियसिद्ध’न्ति, अनकारन्तानन्ति भूमिआदीनं, तब्बिधाने तस्स अप्पच्चयस्स विधाने पयोजनंसिस्सोकारोतिसम्बन्धो. इमिना कच्चायनानं पकरणे पयोजनं दस्सितं. अथच पनेत्थ ‘‘क्वचि समासन्तगतानमकारन्तो’’ति (क, २-७-२२) इमिना अकारन्तस्स समासन्ते कते सामत्थिया ‘स्याच’इति (क, २-३-२९) सिस्साकारादेसाभावा निच्चमोकारन्तरूपं सम्पज्जतीति परिकप्पियतस्सायुत्तभावं दस्सेतुं यं वुत्तंवुत्तिकारेन, तं दस्सेतुमाह‘अकारन्तस्सपि’च्चादि, यं-वुत्तं सिस्साकारा देसनिवत्तने अकारकरणे सामत्थियं, तदभावा सिस्साकारादेसो न निवारीयतीति दस्सेतुमाह-‘नचे’च्चादि. चरितत्थताय निट्ठितप्पयोजनताय, तेनेव कच्चायनवुत्तिकारेनेव अप्पच्चयन्त मुदाहटं सक्कतगन्थानुसारेन, अब्यञ्जनन्तत्ताति इमिना तिण्णमेसं सद्दानं सक्कते ब्यञ्जनन्तत्तमेव बोधेति, निरत्थकन्ति पुब्बेव अकारन्तत्ता निरत्थकं, आकारविधानेनेवाति (क, २-७-२५) ‘‘धनुम्हाच’’ इत्याकारविधानेनेव.