२६. इत्थि
इत्थिविधीसु ‘‘पुथुस्स पथवपुथवा’’ति (३-३९) सुत्तपरियन्तेसु. इत्थियन्ति इदं नामविसेसनं वा सिया पच्चयत्थविसेसनं वा, तत्थ नामविसेसनमेविदं न पच्चयत्थविसेसनन्ति दस्सेतुमाह- ‘नामे’च्चादि. अकारन्ततो नामस्माति एकत्तादिमहन्तत्थवाचितो अकारन्ततो नामस्मा. इत्थत्तन्ति एत्थ इत्थीति इत्थिलिङ्गं वुच्चति. इत्थियेव हि एसाति लिङ्गीयति सङ्केतीयतीति लिङ्गं. इत्थिया एसाति पसिद्धिमतो अत्थस्स भावो सामञ्ञं बालयुवत्तादि लक्खणं इत्थत्तं. किमेत्थ लिङ्गं नाम–
एसेसो एतमिति च,
पसिद्धि अत्थेसु येसु लोकस्स;
थीपुं नपुंसकानीति,
वुच्चन्ते तानि नामानि.
अत्थेसु येसु एसा एसो एतन्ति पसिद्धि लोकस्स होति एतानि यथाक्कमं इत्थिपुरिसनपुंसकलिङ्गानीति लोकेन वुच्चन्तीति अत्थो. एवञ्चकत्वा वुच्चते ‘‘लिङ्गं नानुसासनीयं लोकनिस्स यत्ता लिङ्गस्सा’’ति. तत्थ गोइच्चादीस्वेसा एसोति पसिद्धिया इत्थिलिङ्गत्तं, अच्चिआदीस्वेसा एतन्ति पसिद्धिया इत्थिनपुंसकत्तं, तटोभटी तटमिच्चादीस्वेसो एसाएतन्ति पसिद्धिया पुमित्थिनपुंसकत्तं, मालाइच्चादीस्वेसाति पसिद्धिया इत्थत्तं, रुक्खोच्चादीस्वेसोति पसिद्धिया पुल्लिङ्गत्तं, कुलमिच्चादो एतन्ति पसिद्धिया नपुंसकत्तं. समासस्साप्येवं दट्ठब्बं, जोतकाति दस्सेतीति सम्बन्धो. जोतका इत्थत्तस्सेति पकरणतो विञ्ञायति. ततो वेच्चादिना पच्चयत्थभाविनो ये दोसा तेसमेत्थनावकासोति दस्सेति. समानाधिकरणत्तं बहुवचनम्पि होतीतिसम्बन्धो. इमिना इदं दीपेति ‘‘इत्थत्तस्स पच्चयत्थत्ते सति पधानत्तास्स ब्यतिरेकलक्खणाय छट्ठिया ‘कुमारित्तं (देवदत्ताया’तिभवितब्बं, ततो च न सिया कुमारी) देवदत्ता’ति समानाधिकरणत्तं, तथा कुमारियोति बहुवचनम्पि इत्थत्तस्सेकत्ता. पकतियत्थ विसेसनपक्खे तु पकतिया इत्थत्तविसिट्ठं दब्बमेवोच्चते, आआदयो तु जोतकताति तत्थ ब्यतिरेकाभावा छट्ठिया अप्पसङ्गो च बहुवचनम्पि अनेकत्ताव दब्बस्स युत्तन्ति यथावुत्तदोसावसराभावा इट्ठत्थसिद्धी’’ति. अञ्ञेति जयादिच्च जिनिन्दबुद्ध्याचरियादयो दस्सेति.
इत्थियमभिधेय्यायन्ति इत्थिलिङ्गसङ्खाते इत्थत्ते अत्थभूते, यथेवहीतिआदिना उपमावसेन यथावुत्तमेवत्थं विभावेति. तत्थ इत्थत्तमिच्चादिना परोपवण्णितपक्खस्सायुत्तत्तन्निच्छिन्देति, नो पपज्जते [नोपपज्जेय्य (पञ्चिका)] देवदत्तासद्दवचनीयस्सापि इत्थत्ततो अब्यतिरित्तत्ता ‘इत्थत्तं देवदत्ताया’ति भिन्नाधिकरणता न युज्जते, अनुपपत्तिमेव समत्थेति ‘देवदत्तायाति’च्चादिना. समानाधिकरणत्तमेव सिया इत्थिसद्दवचनीयतो अनञ्ञत्ता देवदत्ता सद्दवचनीयस्स इत्थी देवदत्ताति.
अतोएवाति इत्थत्ते आविधानतोयेव. तब्बतोत्थस्साति इदं जयादिच्चादिमतानुगामिना [नुगामी पन (पोत्थके)] वुत्तं, तथा हि ते एवं लिङ्गलक्खण माहु (पा, ४-१-३ कासिकायं) ‘‘सामञ्ञविसेसा इत्थत्तादयो गोत्तादयो विय बहुप्पकारब्यत्तियोति [सामञ्ञानि च तुल्यजातियपदत्थसाधारणत्ता तानि विसेसा च अञ्ञ मञ्ञेहि विजातियेति च विसिस्सन्ते ब्यावत्तन्तेति सामञ्ञविसेसा. ब्यञ्जीयन्तिआ एतेहीति ब्यत्तियो सामञ्ञविसेसानं निस्सया, बहुप्पकारा ब्यत्ति यो येसं सामञ्ञविसेसानं ते तथावुत्ताति– (कासिकाविवरण पञ्जिका.)] ते ह्येवं मञ्ञन्ते ‘‘यथा गोत्तादयो समानजातियेसु सब्बेस्वनुवत्तन्ते, विजातियेहि पन निवत्तन्ते, तथा इत्थत्तादयोपि. विचित्तत्ता पन सामञ्ञविसेसनिस्सयानं ब्यञ्जकानं कोचियेव सामञ्ञविसेसो केनचिदेव निस्सयेन ब्यञ्जते, न सब्बो सब्बेन (पति) नियतविसयत्ता भावसत्तीनं, तत्थ येनत्थेन इत्थत्तमेव ब्यञ्जते न पुमत्तं नापि नपुंसकत्तं, सा इत्थियेव भवति न पुमा नापि नपुंसकं. येन पुमत्तमेव ब्यञ्जते, सो पुमायेव. येन तु नपुंसकत्तं तं नपुंसकमेव. यो तु द्विन्नं तिण्णं (वा) ब्यञ्जको, सो द्विलिङ्गो तिलिङ्गो वे’’ति (पा, ४-१-३ कासिकाविवरणपञ्जिका) तस्मा पब्बतो यथा वुत्तइत्थत्तवतो अत्थस्स अभिधेय्यस्साति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
अथेच्चादिना यथावुत्तदोसपरिहाराय जिनिन्दबुद्धिना यदुपवण्णि तं तं परिकप्पेति. सो एव चरहिच्चादिना उपहासपुब्बकमुत्तर माचिक्खते. मसिमक्खितकुक्कुटोवियाति यदा कोचि अञ्ञकुक्कुटो अञ्ञस्मा भीतो सिया, तदा विजयिनो कुक्कुटस्स मुखं मसिया मक्खेत्वा उपनेन्ति सो पठमं ततो भीतोपि पुन अञ्ञोति मन्त्वा युज्झितुमुस्सहते. यथात्र सोव कुक्कुटो ब्याजे नोपदस्सितो, तथा त्रामीत्यत्थो.