६. आख्यातकप्प

पठमकण्ड

(क)

आख्यातसागरमथज्जतनीतरङ्गं,

धातुज्जलं विकरणागमकालमीनं;

लोपानुबन्धरियमत्थविभागतीरं,

धीरा तरन्ति कविनो पुथुबुद्धिनावा.

(ख)

विचित्तसङ्खारपरिक्खितं इमं,

आख्यातसद्दं विपुलं असेसतो;

पणम्य सम्बुद्धमनन्तगोचरं,

सुगोचरं यं वदतो सुणाथ मे.

(ग)

अधिकारे मङ्गले चेव, निप्फन्ने चावधारणे;

अनन्तरे च पादाने, अथसद्दो पवत्तति.

४१६. , ४२९. अथ पुब्बानि विभत्तीनं छ परस्सपदानि.

अथ सब्बासं विभत्तीनं यानि यानि पुब्बकानि छ पदानि, तानि तानि परस्सपदसञ्ञानि होन्ति.

तं यथा? ति अन्ति, सि थ, मि म.

परस्सपदमिच्चनेन क्वत्थो? कत्तरि परस्सपदं.

४०७. , ४३९. पराण्यत्तनोपदानि.

सब्बासं विभत्तीनं यानि यानि परानि छ पदानि. तानि तानि अत्तनोपदसञ्ञानि होन्ति.

तं यथा? ते अन्ते, से व्हे, ए म्हे.

अत्तनोपदमिच्चनेन क्वत्थो? अत्तनोपदानि भावे च कम्मनि.

४०८. , ४३१. द्वे द्वे पठम मज्झिमुत्तमपुरिसा.

तासं सब्बासं विभत्तीनं परस्सपदानं, अत्तनोपदानञ्च द्वे द्वे पदानि पठममज्झिमुत्तमपुरिससञ्ञानि होन्ति.

तं यथा? ति अन्ति इति पठमपुरिसा, सि थ इति मज्झिमपुरिसा, मि म इति उत्तमपुरिसा. अत्तनोपदानम्पि ते अन्ते इति पठमपुरिसा, से व्हे इति मज्झिमपुरिसा, ए म्हे इति उत्तमपुरिसा. एवं सब्बत्थ.

पठममज्झिमुत्तमपुरिसमिच्चनेन क्वत्थो? नामम्हि पयुज्जमानेपि तुल्याधिकरणे पठमो, तुम्हे मज्झिमो, अम्हे उत्तमो.

४०९. , ४४१. सब्बेसमेकाभिधाने परो पुरिसो.

सब्बेसं तिण्णं पठममज्झिमुत्तम पुरिसानं एकाभिधाने परो पुरिसो गहेतब्बो.

सो च पठति, त्वञ्च पठसि, तुम्हे पठथ. सो च पचति, त्वञ्च पचसि. तुम्हे पचथ. एवं सेसासु विभत्तीसु परो पुरिसो योजेतब्बो.

४१०. , ४३२. नामम्हि पयुज्जमानेपि तुल्याधिकरणे पठमो.

नामम्हि पयुज्जमानेपि अप्पयुज्जमानेपि तुल्याधिकरणे पठमपुरिसो होति.

सो गच्छति, ते गच्छन्ति.

अप्पयुज्जमानेपि – गच्छति, गच्छन्ति.

तुल्याधिकरणेति किमत्थं? तेन हञ्ञसे त्वं देवदत्तेन.

४११. , ४३६. तुम्हे मज्झिमो.

तुम्हे पयुज्जमानेपि अप्पयुज्जमानेपि तुल्याधिकरणे मज्झिमपुरिसो होति.

त्वं यासि, तुम्हे याथ.

अप्पयुज्जमानेपि – यासि, याथ.

तुल्याधिकरणेति किमत्थं? तया पच्चते ओदनो.

४१२. , ४३७. अम्हे उत्तमो.

अम्हे पयुज्जमानेपि अप्पयुज्जमानेपि तुल्याधिकरणे उत्तमपुरिसो होति.

अहं यजामि, मयं यजाम.

अप्पयुज्जमानेपि – यजामि, यजाम.

तुल्याधिकरणेति किमत्थं? मया इज्जते बुद्धो.

४१३. , ४२७. काले.

‘‘काले’’ इच्चेतं अधिकारत्थं वेदितब्बं.

४१४. , ४२८. वत्तमाना पच्चुप्पन्ने.

पच्चुप्पन्ने काले वत्तमानाविभत्ति होति.

पाटलिपुत्तं गच्छति, सावत्थिं पविसति.

४१५. , ४५१. आणत्या सिट्ठे’नुत्तकाले पञ्चमी.

आणत्यत्थे च आसीसत्थे च अनुत्तकाले पञ्चमी विभत्ति होति.

करोतु कुसलं, सुखं ते होतु.

४१६. , ४५४. अनुमतिपरिकप्पत्थेसु सत्तमी.

अनुमत्यत्थे च परिकप्पत्थे च अनुत्तकाले सत्तमी विभत्ति होति.

त्वं गच्छेय्यासि, किमहं करेय्यामि.

४१७. , ४६०. अपच्चक्खे परोक्खातीते.

अपच्चक्खे अतीते काले परोक्खाविभत्ति होति.

सुपिने किलमाह, एवं किल पोराणाहु.

४१८. , ४५६. हिय्योपभुति पच्चक्खे हिय्यत्तनी.

हिय्योपभुति अतीते काले पच्चक्खे वा अपच्चक्खे वा हिय्यत्तनी विभत्ति होति.

सो अगमा मग्गं, ते अगमू मग्गं.

४१९. , ४६९. समीपे’ज्जतनी.

अज्जप्पभुति अतीते काले पच्चक्खे वा अपच्चक्खे वा समीपे अज्जतनीविभत्ति होति.

सो मग्गं अगमी, ते मग्गं अगमुं.

४२०. , ४७१. मायोगे सब्बकाले च.

हिय्यत्तनीअज्जतनीइच्चेता विभत्तियो यदा मायोगा, तदा सब्बकाले च होन्ति.

मा गमा, मा वचा, मा गमी, मा वची.

चग्गहणेन पञ्चमीविभत्तिपि होति. मा गच्छाहि.

४२१. , ४७३. अनागते भविस्सन्ती.

अनागते काले भविस्सन्ती विभत्ति होति.

सो गच्छिस्सति, करिस्सति. ते गच्छिस्सन्ति, करिस्सन्ति.

४२२. , ४७५. क्रियातिपन्ने’तीते कालातिपत्ति.

क्रियातिपन्नमत्ते अतीते काले कालातिपत्ति विभत्ति होति.

सो चे तं यानं अलभिस्सा, अगच्छिस्सा. ते चे तं यानं अलभिस्संसु, अगच्छिस्संसु.

४२३. , ४२६. वत्तमाना ति अन्ति, सि थ, मि म, ते अन्ते, से व्हे, ए म्हे.

वत्तमाना इच्चेसा सञ्ञा होति ति अन्ति, सि थ, मि म, ते अन्ते, से व्हे, ए म्हे इच्चेतेसं द्वादसन्नं पदानं.

वत्तमाना इच्चनेन क्वत्थो? वत्तमाना पच्चुप्पन्ने.

४२४. , ४५०. पञ्चमी तु अन्तु, हिथ, मिम, तं अन्तं, स्सु व्हो, ए आमसे.

पञ्चमीइच्चेसा सञ्ञा होति तु अन्तु, हि थ, मिम, तं अन्तं, स्सु व्हो, ए आमसे इच्चेतेसं द्वादसन्नं पदानं.

पञ्चमीइच्चनेन क्वत्थो? आणत्यासिट्ठे, नुत्तकाले पञ्चमी.

४२५. , ४५३. सत्तमी एय्य एय्युं, एय्या सि एय्या थ, एय्यामि एय्याम, एथ एरं, एथो एय्याव्हो, एय्यं एय्याम्हे.

सत्तमी इच्चेसा सञ्ञा होति एय्य एय्युं, एय्यासि एय्याथ, एय्यामि एय्याम, एथ एरं, एथो, एय्याव्हो, एय्यं एय्याम्हे इच्चेतेसं द्वादसन्नं पदानं.

सत्तमी इच्चनेन क्वत्थो? अनुमतिपरिकप्पत्थेसु सत्तमी.

४२६. , ४५९. परोक्खा अउ एत्थ, अंम्ह, त्थरे, त्थो व्हो, इं म्हे.

परोक्खा इच्चेसा सञ्ञा होति अ उ, एत्थ, अं म्ह, त्थ रे त्थो व्हो, इं म्हे इच्चेतेसं द्वादसन्नं पदानं.

परोक्खा इच्चनेन क्वत्थो? अपच्चक्खे परोक्खातीते.

४२७. , ४५५. हिय्यत्तनी आऊ, ओत्थ, अंम्हा, त्थत्थुं, से व्हं, इं म्हसे.

हिय्यत्तनी इच्चेसा सञ्ञा होति आ ऊ, ओ त्थ, अं म्हा, त्थ त्थुं, से व्हं, इं म्हसे इच्चेतेसं द्वादसन्नं पदानं.

हिय्यत्तनी इच्चनेन क्वत्थो? हिय्योपभुति पच्चक्खे हिय्यत्तनी.

४२८. , ४६८. अज्जतनी ई उं, ओ त्थ, इं म्हा, आ ऊ, से व्हं, अं म्हे.

अज्जतनी इच्चेसा सञ्ञा होति ई उं, ओ त्थ, इंम्हा, आ ऊ, सेव्हं, अं म्हे इच्चेतेसं द्वादसन्नं पदानं.

अज्जतनी इच्चनेन क्वत्थो? समीपेज्जतनी.

४२९. , ४७२. भविस्सन्ती स्सति स्सन्ति, स्ससि स्सथ, स्सामि स्साम, स्सते स्सन्ते, स्ससे स्सव्हे, स्सं स्साम्हे.

भविस्सन्ती इच्चेसा सञ्ञा होति स्सति स्सन्ति, स्ससि स्सथ, स्सामि स्साम, स्सते स्सन्ते, स्ससे स्सव्हे, स्सं स्साम्हे इच्चेतेसं द्वादसन्नं पदानं.

भविस्सन्ती इच्चनेन क्वत्थो? अनागते भविस्सन्ती.

४३०. , ३७३. कालातिपत्ति स्सा स्संसु, स्से स्सथ, स्सं स्साम्हा, स्सथ सिस्सु, स्ससे स्सव्हे, स्सिं स्साम्हसे.

कालातिपत्ति इच्चेसा सञ्ञा होति स्सा स्संसु, स्से स्सथ, स्सं स्साम्हा, स्सथ स्सिसु, स्ससे स्सव्हे, स्सिं स्साम्हसे इच्चेतेसं द्वादसन्नं पदानं.

कालातिपत्ति इच्चनेन क्वत्थो? क्रियातिपन्ने’ तीते कालातिपत्ति.

४३१. , ४५८. हिय्यत्तनी सत्तमी पञ्चमी वत्तमाना सब्बधातुकं.

हिय्यत्तनादयो चतस्सो विभत्तियो सब्बधातुक सञ्ञा होन्ति.

अगमा, गच्छेय्य, गच्छतु, गच्छति.

सब्बधातुक इच्चनेन क्वत्थो? इकारागमो असब्बधातुकम्हि.

इति आख्यातकप्पे पठमो कण्डो.

दुतियकण्ड

४३२. , ३६२. धातुलिङ्गेहि परा पच्चया.

धातुलिङ्गइच्चेतेहि परा पच्चया होन्ति.

करोति, गच्छति. यो कोचि करोति, तं अञ्ञो ‘‘करोहि करोहि’’ इच्चेवं ब्रवीति, अथ वा करोन्तं पयोजयति = कारेति. सङ्घो पब्बतमिव अत्तानमाचरति = पब्बतायति. तळाकं समुद्दमिव अत्तानमाचरति = समुद्दायति, सद्दो चिच्चिटमिव अत्तानमाचरति = चिच्चिटायति, वसिट्ठस्स अपच्चं वासिट्ठो. एवमञ्ञेपि योजेतब्बा.

४३३. , ५२८. तिज गुप कित माने हि ख छ सा वा.

तिज गुप कित मानु इच्चेतेहि धातूहि ख छ स इच्चेते पच्चया होन्ति वा.

तितिक्खति, जिगुच्छति, तिकिच्छति, वीमंसति.

वाति किमत्थं? तेजति, गोपति, मानेति.

४३४. , ५३४. भुज घस हर सु पादीहि तुमिच्छत्थेसु.

भुज घस हर सु पाइच्चेवमादीहि धातूहि तुमिच्छत्थेसु ख छ सइच्चेते पच्चया होन्ति वा.

भोत्तुमिच्छति=बुभुक्खति, घसितुमिच्छति=जिघच्छति, हरितुमिच्छति=जिगीसति, सोतुमिच्छति=सुस्सुसति, पातुमिच्छति=पिवासति.

वाति किमत्थं? भोत्तुमिच्छति.

तुमिच्छत्थेसूति किमत्थं? भुञ्जति.

४३५. , ५३६. आय नामतो कत्तूपमानादाचारे.

नामतो कत्तूपमाना आचारत्थे आयपच्चयो होति.

सङ्घो पब्बतमिव अत्तानमाचरति = पब्बतायति, तळाकं समुद्दमिव अत्तानमाचरति = समुद्दायति, सद्दो चिच्चिटमिव अत्तानमाचरति = चिच्चिटायति. एवमञ्ञेपि योजेतब्बा.

४३६. , ५३७. ईयूपमाना च.

नामतो उपमाना आचारत्थे च ईयपच्चयो होति.

अछत्तं छत्तमिव आचरति =छत्तीयति, अपुत्तं पुत्तमिव आचरति=पुत्तीयति.

उपमानाति किमत्थं? धम्मं आचरति.

आचारेति किमत्थं? अछत्तं छत्तमिव रक्खति. एवमञ्ञेपि योजेतब्बा.

४३७. , ५३८. नामम्हा’त्तिच्छत्थे.

नामम्हा अत्तनो इच्छत्थे ईयपच्चयो होति.

अत्तनो पत्तमिच्छति = पत्तीयति. एवं वत्थीयति, परिक्खारीयति, चीवरीयति, धनीयति, घटीयति.

अत्तिच्छत्थेति किमत्थं? अञ्ञस्स पत्तमिच्छति. एवमञ्ञेपि योजेतब्बा.

४३८. , ५४०. धातूहि णे णय णापे णापया कारितानि हेत्वत्थे.

सब्बेहि धातूहि णेणय णापे णापयइच्चेते पच्चया होन्ति कारितसञ्ञा च हेत्वत्थे.

यो कोचि करोति, तं अञ्ञो ‘‘करोहि करोहि’’ इच्चेवं ब्रवीति, अथ वा करोन्तं पयोजयति = कारेति, कारयति, कारापेति, कारा पयति. ये केचि करोन्ति, ते अञ्ञे ‘‘करोथ करोथ’’ इच्चेवं ब्रुवन्ति = कारेन्ति, कारयन्ति, कारापेन्ति, कारापयन्ति. यो कोचि पचति, तं अञ्ञो ‘‘पचाहि पचाहि’’इच्चेवं ब्रवीति, अथ वा पचन्तं पयोजयति = पाचेति, पाचयति, पाचापेति, पाचापयति. ये केचि पचन्ति, ते अञ्ञे ‘‘पचथ पचथ’’ इच्चेवं ब्रुवन्ति = पाचेन्ति, पाचयन्ति, पाचापेन्ति. पाचापयन्ति. एवं भणेति, भणयति, भणापेति, भणापयति. भणेन्ति, भणयन्ति, भणापेन्ति, भणापयन्ति. तथरिव अञ्ञेपि योजेतब्बा.

हेत्वत्थेति किमत्थं? करोति, पचति.

अत्थग्गहणेन अलपच्चयो होति, जोतलति.

४३९. , ५३९. धातुरूपे नामस्मा णयो च.

तस्मा नामस्मा णयपच्चयो होति कारितसञ्ञो च धातुरूपे सति.

हत्थिना अतिक्कमति मग्गं = अतिहत्थयति, वीणाय उपगायति गीतं = उपवीणयति, दळ्हं करोति वीरियं = दळ्हयति, विसुद्धा होति रत्ति = विसुद्धयति.

चग्गहणेन आर आलइच्चेते पच्चया होन्ति. सन्तं करोति = सन्तारति, उपक्कमं करोति = उपक्कमालति.

४४०. , ४४५. भावकम्मेसु यो.

सब्बेहि धातूहि भावकम्मेसु यपच्चयो होति.

ठीयते, बुज्झते, पच्चते, लब्भते, करीयते, युज्जते, उच्चते.

भावकम्मेसूति किमत्थं? करोति, पचति, पठति.

४४१. , ४४७. तस्स चवग्गयकारवकारत्तं सधात्वन्तस्स.

तस्स यपच्चयस्स चवग्गयकारवकारत्तं होति धातूनं अन्तेन सह यथासम्भवं.

वुच्चते, वुच्चन्ते, उच्चते, उच्चन्ते, पच्चते, पच्चन्ते. मज्जते, मज्जन्ते, युज्जते, युज्जन्ते. बुज्झते, बुज्झन्ते, कुज्झते, कुज्झन्ते, उज्झते, उज्झन्ते. हञ्ञते, हञ्ञन्ते. कय्यते, कय्यन्ते. दिब्बते, दिब्बन्ते.

४४२. , ४४८. इवण्णागमो वा.

सब्बेहि धातूहि यम्हि पच्चये, परे इवण्णागमो होति वा.

करीयते, करीयति, गच्छीयते, गच्छीयति.

वाति किमत्थं? कय्यते.

४४३. , ४४९. पुब्बरूपञ्च.