७. किब्बिधानकप्प

पठमकण्ड

(क)

बुद्धं ञाणसमुद्दं, सब्बञ्ञुं लोकहेतु’खीणमतिं;

वन्दित्वा पुब्बमहं, वक्खामि ससाधनं हि कितकप्पं.

(ख)

साधनमूलं हि पयोगं,

आहु पयोगमूलमत्थञ्च;

अत्थेसु विसारदमतयो,

सासनस्सुधरा जिनस्स मता.

(ग)

अन्धो देसकविकलो,

घतमधुतेलानि भाजनेन विना;

नट्ठो नट्ठानि यथा,

पयोगविकलो तथा अत्थो.

(घ)

तस्मा संरक्खणत्थं, मुनिवचनत्थस्स दुल्लभस्साहं;

वक्खामि सिस्सकहितं, कितकप्पं साधनेन युतं.

५२४. , ५६१. धातुया कम्मादिम्हि णो.

धातुया कम्मादिम्हि णपच्चयो होति.

कम्मं करोतीति कम्मकारो, एवं कुम्भकारो, मालाकारो, कट्ठकारो, रथकारो, रजतकारो, सुवण्णकारो, पत्तग्गाहो, तन्तवायो, धञ्ञमायो, धम्मकामो, धम्मचारो.

५२५. , ५६५. सञ्ञायम नु.

सञ्ञायमभिधेय्यायं धातुया कम्मादिम्हि अकारपच्चयो होति, नामम्हि च नुकारागमो होति.

अरिं दमेतीति अरिन्दमो, राजा. वेस्सं तरतीति वेस्सन्तरो, राजा. तण्हं करोतीति तण्हङ्करो, भगवा. मेधं करोतीति मेधङ्करो, भगवा. सरणं करोतीति सरणङ्करो, भगवा. दीपं करोतीति दीपङ्करो, भगवा.

५२६. , ५६७. पुरे ददा च इं.

पुरसद्दे आदिम्हि ददइच्चेताय धातुया अकारपच्चयो होति, पुरसद्दस्स अकारस्स च इं होति.

पुरे दानं अदासीति पुरिन्ददो देवराजा.

५२७. , ५६८. सब्बतो ण्वु त्वावी वा.

सब्बतो धातुतो कम्मादिम्हि वा अकम्मादिम्हि वा अकार ण्वु तु आवीइच्चेते पच्चया होन्ति.

तं करोतीति तक्करो, हितं करोतीति हितकरो, विनेति एत्थ, एतेनाति वा विनयो निस्साय नं वसतीति निस्सयो.

ण्वुम्हि – रथं करोतीति रथकारको, अन्नं, ददातीति अन्नदायको, विनेति सत्तेति विनायको, करोतीति कारको, ददातीति दायको, नेतीति नायको.

तुम्हि – तं करोतीति तक्कत्ता, तस्स कत्ताति वा तक्कत्ता. भोजनं ददातीति भोजनदाता, भोजनस्स दाताति वा भोजनदाता. करोतीति कत्ता. सरतीति सरिता.

आवीम्हि – भयं पस्सतीति भयदस्सावी इच्चेवमादि.

५२८. , ५७७. विस रुज पदादितो ण.

विस रुज पदइच्चेवमादीहि धातूहि ण पच्चयो होति.

पविसतीति पवेसो, रुजतीति रोगो, उप्पज्जतीति उप्पादो, फुसतीति फस्सो, उचतीति ओको, भवतीति भावो, अयतीति आयो, सम्मा बुज्झतीति सम्बोधो, विहरतीति विहारो.

५२९. , ५८०. भावे च.

भावत्थाभिधेय्ये सब्बधातूहि णपच्चयो होति.

पच्चते, पचनं वा पातो, चजते, चजनं वा चागो, एवं यागो, योगो, भागो, परिदाहो.

५३०. , ५८४. क्वि च.

सब्बधातूहि क्विपच्चयो होति.

सम्भवतीति सम्भू, विसेसेन भवतीति विभू, भुजेन गच्छतीति भुजगो, सं अत्तानं खनति, सं सट्ठु खनतीति वा सङ्खो.

५३१. , ५८९. धरादीहि रम्मो.

धरइच्चेवमादीहि धातूहि रम्मपच्चयो होति.

धरति तेनाति धम्मो, करीयते तन्ति कम्मं.

५३२. , ५९०. तस्सीलादीसु णीत्वावी च.

सब्बेहि धातूहि तस्सीलादीस्वत्थेसु णी तु आवी इच्चेते पच्चया होन्ति.

पियं पसंसितुं सीलं यस्स रञ्ञो, सो होति राजा पियपसंसी, ब्रह्मं चरितुं सीलं यस्स पुग्गलस्स सो होति पुग्गलो ब्रह्मचारी, पसय्ह पवत्तितुं सीलं यस्स रञ्ञो, सो होति राजा पसय्हपवत्था, भयं पस्सितुं सीलं यस्स समणस्स, सो होति समणो भयदस्सावी इच्चेवमादि.

५३३. , ५९१. सद्द कु ध चल मण्डत्थरुधादीहियु.

सद्द कुध चल मण्डत्थेहि च रुचादीहि च धातूहि युपच्चयो होति तस्सीलादीस्वत्थेसु.

घोसनसीलो घोसनो, भासनसीलो भासनो. एवं विग्गहो कातब्बो. कोधनो, दोसनो, चलनो, कम्पनो, फन्दनो, मण्डनो, विभूसनो, रोचनो, जोतनो, वड्ढनो.

५३४. , ५६२. पारादिगमिम्हा रू.

गमुइच्चेतम्हा धातुम्हा पारसद्दादिम्हा रूपच्चयो होति तस्सीलादीस्वत्थेसु.

भवस्स पारं भवपारं, भवपारं गन्तुं सीलं यस्स पुरिसस्स, सो होति पुरिसो भवपारगू.

तस्सीलादीस्वीति किमत्थं? पारङ्गतो.

पारादिगमिम्हाति किमत्थं? अनुगामी.

५३५. , ५९३. भिक्खादितो च.

भिक्खइच्चेवमादीहि धातूहि रूपच्चयो होति तस्सीलादीस्वत्थेसु.

भिक्खनसीलो याचनसीलो भिक्खु, विजाननसीलो विञ्ञू.

५३६. , ५९४. तनत्यादीनं णुको.

हनत्यादीनं धातूनं अन्ते णुकपच्चयो होति तस्सीलादीस्वत्थेसु.

आहननसीलो आघातुको, करणसीलो कारुको.

५३७. , ५६६. नु निग्गहितं पदन्ते.

पदन्ते नुकारागमो निग्गहितमापज्जते.

अरिं दमेतीति अरिन्दमो, राजा. वेस्सं तरतीति वेस्सन्तरो, राजा. पभं करोतीति पभङ्करो, भगवा.

५३८. , ५९५. संहनाञ्ञाय वा रो घो.

संपुब्बाय हनइच्चेताय धातुया, अञ्ञाय वा धातुया रपच्चयो, हनस्स च घो होति.

समग्गं कम्मं समुपगच्छतीति सङ्घो, समन्ततो नगरस्स माहिरे खञ्ञतीति परिखा, अन्तं करोतीति अन्तको.

संइति किमत्थं? उपहननं उपघातो.

५३९. , ५५८. रम्हि रन्तो रादिनो.

रम्हि पच्चये परे सब्बो धात्वन्तो रकारादि लोपो होति.

अन्तको, पारगू, सत्था, दिट्ठो इच्चेवमादि.

५४०. , ५४५. भावकम्मेसु तब्बानीया.

भावकम्मइच्चेतेस्वत्थेसु तब्ब अनीयइच्चेते पच्चया होन्ति सब्बधातूहि.

भवितब्बं, भवनीयं, आसितब्बं, आसनीयं, पज्जितब्बं, पज्जनीयं, कत्तब्बं, करणीयं, गन्तब्बं, गमनीयं.

५४१. , ५५२. ण्यो च.

भावकम्मेसु सब्बधातूहि ण्यपच्चयो होति.

कत्तब्बं कारियं, जेतब्बं जेय्यं, नेतब्बं नेय्यं, इच्चेवमादि.

चग्गहणेन तेय्यपच्चयो होति. ञातब्बं ञातेय्यं, दट्ठेय्यं, पत्तेय्यं इच्चेवमादि.

५४२. , ५५७. करम्हा रिच्च.

करइच्चेतम्हा धातुम्हा रिच्चपच्चयो होति भावकम्मेसु.

कत्तब्बं किच्चं.

५४३. , ५५५. भूतो’ब्ब.

भूइच्चेताय धातुया ण्यपच्चयस्स ऊकारेन सह अब्बादेसो होति भावकम्मेसु.

भवितब्बो भब्बो, भवितब्बं भब्बं.

५४४. , ५५६. वद मद गमु युज गरहाकारादीहि ज्ज म्म ग्ग य्हेय्या गारो वा.

वद मद गमु युज गरहाकारन्तइच्चेवमादीहि धातूहि ण्यपच्चयस्स यथासङ्ख्यं ज्ज म्म ग्ग य्ह एय्यादेसा होन्ति वा धात्वन्तेन सह, गरस्सं च गारो होति भावकम्मेसु.

वत्तब्बं वज्जं, मदनीयं मज्जं, गमनीयं गम्मं, योजनीयं योग्गं, गरहितब्बं गारय्हं, दातब्बं देय्यं, पातब्बं पेय्यं, हातब्बं हेय्यं, मातब्बं मेय्यं, ञातब्बं ञेय्यं, इच्चेवमादि.

५४५. , ५४८. ते किच्चा.

ये पच्चया तब्बादयो रिच्चन्ता, ते किच्चसञ्ञाति वेदितब्बा.

किच्चसञ्ञाय किंपयोजनं? भावकम्मेसु किच्चत्तखत्था.

५४६. , ५६२. अञ्ञे कित.

अञ्ञे पच्चया कित एव सञ्ञा होन्ति.

कित सञ्ञाय किंपयोजनं? कत्तरि कित.

५४७. , ५९६. नन्दादीहि यु.

नन्दादीहि धातूहि युपच्चयो होति भावकम्मेसु.

नन्दीयते नन्दनं, निन्दितब्बं वा नन्दनं, गहणीयं गहणं, चरितब्बं चरणं, एवं सब्बत्थ योजेतब्बा.

५४८. , ५९७. कत्तुकरणपदेसेसु च.

कत्तुकरणपदेसइच्चेतेस्वत्थेसु च युपच्चयो होति.

कत्तरि ताव – रजं हरतीति रजोहरणं तोयं.

करणे ताव – करोति तेनाति करणं.

पदेसे ताव – तिट्ठन्ति तस्मिन्ति ठानं. एवं सब्बत्थ योजेतब्बा.

५४९. , ५५०. रहादितो ण.

रकारहकाराद्यन्तेहि धातूहि अनादेसस्स नस्स णो होति.

करोति तेनाति करणं, पूरेति तेनाति पूरणं. गहणीयं तेनाति गहणं. एवमञ्ञेपि योजेतब्बा.

इति किब्बिधानकप्पे पठमो कण्डो.

दुतियकण्ड

५५०. , ५४६. णादयो तेकालिका.

णादयो पच्चया युपच्चयन्ता तेकालिकाति वेदितब्बा.

कुम्भं करोति अकासि करिस्सतीति कुम्भकारो, करोति अकासि करिस्सति तेनाति करणं. एवमञ्ञेपि योजेतब्बा.

५५१. , ५९८. सञ्ञायं दा धातो इ.

सञ्ञायमभिधेय्यायं दा धातो इपच्चयो होति.

पठमं आदीयतीति आदि, उदकं दधातीति उदमि, महोदकानि दधातीति महोदधि, वालानि दधाति तस्मिन्ति वालधि, सम्मा धीयतीति सन्धि.

५५२. , ६०९. ति कित चासिट्ठे.

सञ्ञायमभिधेय्यायं सब्बधातूहि तिपच्चयो होति, कित च आसिट्ठे.

जिनो जनं बुज्झतूति जिनबुद्धि, धनं अस्स भवतूति धनभूति, भवतूति भूतो, भवतूति भावो, धम्मो जनं ददातूति धम्मदिन्नो, वड्ढतूति वड्ढमानो. एवमञ्ञेपि योजेतब्बा.

५५३. , ५९९. इत्थियमतियवो वा.

इत्थियमभिधेय्यायं सब्बधातूहि अकार ति यु इच्चेते पच्चया होन्ति वा.

जीरतीती जरा, मञ्ञतीति मति, चेतयतीति चेतना, वेदयतीति वेदना. एवमञ्ञेपि योजेतब्बा.

५५४. , ६०१. करतो रिरिय.

करतो इत्थियमनित्थियं वा अभिखेय्यायं रिरीयपच्चयो होति वा.

कत्तब्बा किरिया, करणीयं किरियं.

५५५. , ६१२. अतीते ततवन्तुतावी.

अतीते काले सब्बधातूहि ततवन्तुतावीइच्चेते पच्चया होन्ति.

हुतो, हुतवा, हुतावी. वुसितो, वुसितवा, वुसितावी. भुत्तो, भुत्तवा, भुत्तावी.

५५६. , ६२२. भावकम्मेसु त.

भावकम्मेसु अतीते काले तपच्चयो होति सब्बधातूहि.

भावे ताव – तस्स गीतं, नच्चं, नट्टं, हसितं.

कम्मनि ताव – तेन भासितं, देसितं.

५५७. , ६०६. बुधगमादित्थे कत्तरि.

बुधगमुइच्चेवमादीहि धातूहि तदत्थे गम्यमाने तपच्चयो होति कत्तरि सब्बकाले.

सब्बे सङ्खतासङ्खते धम्मे बुज्झति अबुज्झि बुज्झिस्सतीति बुद्धो, सरणङ्गतो, समथङ्गतो, अमथङ्गतो, जानाति अजानि जानिस्सतीति ञातो, इच्चेवमादि.

५५८. , ६०२. जितो इन सब्बत्थ.

जिइच्चेताय धातुया इनपच्चयो होति सब्बकाले कत्तरि.

पापके अकुसले धम्मे जिनाति अजिनि जिनिस्सतीति जिनो.

५५९. , ६०३. सुपतो च.

सुपइच्चेताय धातुया इनपच्चयो होति कत्तरि, भावे च.

सुपतीति सुपिनं, सुपीयते सुपिनं.

५६०. , ६०४. ईसंदुसूहि ख.

ईसंदुसुसद्दादीहि सब्बधातूहि खपच्चयो होति.

ईसस्सयो, दुस्सयो, सुस्सयो भवता, ईसक्करं, दुक्करं, सुकरं, भवता.

५६१. , ६३६. इच्छत्थेसु समानकत्तुकेसु तवे तुं वा.

इच्छत्थेसु समानकत्तुकेसु सब्बधातूहितवेतुंइच्चेते पच्चया होन्ति सब्बकाले कत्तरि.

पुञ्ञानि कातवे, सद्धम्मं सोतु मिच्छति.

५६२. , ६३८. अरहसक्कादीसु च.

अरहसक्कादीसु च अत्थेसु सब्बधातूहि तुंपच्चयो होति.

को तं निन्दितुमरहति, सक्का जेतुं धनेन वा. एवमञ्ञेपि योजेतब्बा.

५६३. , ६३९. पत्तवचने अलमत्थेसु च.

पत्तवचने अलमत्थेसु सब्बधातूहि तुंपच्चयो होति.

अलमेव दानानि दातुं, अलमेव पुञ्ञानि कातुं.