३. सामञ्ञकण्ड

१. विसेस्याधीनवग्ग

६९१. विसेस्याधीन संकिण्णा, नेकत्थेह्य’ब्ययेहि च;

सा’ङ्गो’पाङ्गेहि कथ्यन्ते, कण्डे वग्गा इह क्कमा.

६९२. गुणदब्बक्रियासद्दा, सियुं सब्बे विसेसना;

विसेस्याधीनभावेन, विसेस्यसमलिङ्गिनो.

६९३. सोभनं रुचिरं साधु, मनुञ्ञं चारु सुन्दरं;

वग्गु मनोरमं कन्तं, हारी मञ्जु च पेसलं.

६९४. भद्दं वामञ्च कल्याणं, मनापं लद्धकं सुभं;

उत्तमो पवरो जेट्ठो, पमुखा’नुत्तरो वरो.

६९५. मुख्यो पधानं पामोक्खो, पर मग्गञ्ञ मुत्तरं;

पणीतं परमं सेय्यो, गामणी सेट्ठ सत्तमा.

६९६. विसिट्ठा’रिय नागे’को, सभग्गा मोक्ख पुङ्गवा;

सीह कुञ्जर सद्दूला, दी तु समासगा पुमे.

६९७. चित्त’क्खि पीतिजनन, मब्यासेक मसेचनं;

इट्ठं तु सुभगं हज्जं, दयितं वल्लभं पियं.

६९८. तुच्छञ्च रित्तकं सुञ्ञं, अथा’सारञ्च फेग्गु च;

मेज्झं पूतं पवित्तो थ, अविरद्धो अपण्णको.

६९९. उक्कट्ठो च पकट्ठो थ, निहीनो हीन लामका;

पतिकिट्ठं निकिट्ठञ्च, इत्तरा’वज्ज कुच्छिता.

७००. अधमो’मक गारय्हा,

मलीनो तु मलीमसो;

ब्रहा महन्तं विपुलं, विसालं पुथुलं पुथु.

७०१. गरु’रु वित्थिण्ण मथो, पीनं थूलञ्च पीवरं;

थुल्लञ्च वठरञ्चा थ, आचितं निचितं भवे.

७०२. सब्बं समत्त मखिलं, निखिलं सकलं तथा;

निस्सेसं कसिणा’सेसं, समग्गञ्च अनूनकं,

७०३. भूरि पहुतं पचुरं, भिय्यो सम्बहुलं बहु;

येभुय्यं बहुलं चाथ, बाहिरं परिबाहिरं.

७०४. परोसतादी ते, येसं, परं मत्तं सतादितो;

परित्तं सुखुमं खुद्दं, थोक मप्पं किसं तनु.

७०५. चुल्लं मत्ते’त्थियं लेस,

लवा’णुहि कणो पुमे;

समीपं निकटा’सन्नो, पकट्ठा’भ्यास सन्तिकं.

७०६. अविदूरञ्च सामन्तं, सन्निकट्ठ मुपन्तिकं;

सकासं अन्तिकं ञत्तं, दूरं तु विप्पकट्ठकं.

७०७. निरन्तरं घनं सन्दं, विरळं पेलवं तनु;

अथा यतं दीघ मथो, नित्तलं वट्ट वट्टुलं.

७०८. उच्चो तु उन्नतो तुङ्गो, उदग्गो चेव उच्छितो;

नीचो रस्सो वामनो थ, अजिम्हो पगुणो उजु.

७०९. अळारं वेल्लितं वङ्कं, कुटिलं जिम्ह कुञ्चितं;

धुवो च सस्सतो निच्चो, सदातन सनन्तना.

७१०. कूटट्ठो त्वे’करूपेन, कालब्यापी पकासितो;

लहु सल्लहुकं चाथ, सङ्ख्यातं गणितं मितं.

७११. तिण्हं तु तिखिणं तिब्बं, चण्डं उग्गं खरं भवे;

जङ्गमञ्च चरञ्चेव, तसं ञेय्यं चराचरं.

७१२. कम्पनं चलनं चाथ, अतिरित्तो तथा’धिको;

थावरो जङ्गमा अञ्ञो, लोलं तु चञ्चलं चलं.

७१३. तरलञ्च पुराणो तु, पुरातन सनन्तना;

चिरन्तनो थ पच्चग्घो, नूतनो’भिनवो नवो.

७१४. कुरूरं कठिनं दळ्हं, निट्ठुरं कक्खळं भवे;

अनित्थ्य’न्तो परियन्तो, पन्तो च पच्छिम’न्तिमा.

७१५. जिघञ्ञं चरिमं पुब्बं, त्व’ग्गं पठम मादि सो;

पतिरूपो नुच्छविकं, अथ मोघं निरत्थकं.

७१६. ब्यत्तं पुट [फुटं (सी.)] ञ्च मुदु तु, सुकुमारञ्च कोमलं;

पच्चक्खं इन्द्रियग्गय्हं, अपच्चक्खं अतिन्द्रियं.

७१७. इतरा’ञ्ञतरो एको, अञ्ञो बहुविधो तु च;

नानारूपो च विविधो, अबाधं तु निरग्गलं.

७१८. अथे’काकी च एकच्चो, एको च एकको समा;

साधारणञ्च सामञ्ञं, सम्बाधो तु च संकटं.

७१९. वामं कळेवरं सब्यं; अपसब्यं तु दक्खिणं;

पटिकूलं त्व’पसब्यं, गहनं कलिलं समा.

७२०. उच्चावचं बहुभेदं, संकिण्णा’ किण्ण संकुला;

कतहत्थो च कुसलो, पवीणा’भिञ्ञ सिक्खिता.

७२१. निपुणो च पटु छेको, चातुरो दक्ख पेसला;

बालो दत्तु जलो मूळ्हो, मन्दो विञ्ञू च बालिसो.

७२२. पुञ्ञवा सुकती धञ्ञो, महुस्साहो महाधिति;

महातण्हो महिच्छो थ, हदयी हदयालु च.

७२३. सुमनो हट्ठचित्तो थ, दुम्मनो विमनो प्यथ;

वदानियो वदञ्ञू च, दानसोण्डो बहुप्पदो.

७२४. ख्यातो पतीतो पञ्ञातो,

भिञ्ञातो पथितो सुतो,

विस्सुतो विदितो चेव, पसिद्धो पाकटो भवे.

७२५. इस्सरो नायको सामी, पती’सा’धिपती पभू;

अय्या’धिपा’धिभू नेता,

इब्भो त्व’ड्ढो तथा धनी.

७२६. दानारहो दक्खिणेय्यो, सिनिद्धो तु च वच्छलो;

परिक्खको कारणिको,

आसत्तो तु च तप्परो.

७२७. कारुणिको दयालुपि, सूरतो उस्सुको तु च;

इट्ठत्थे उय्युतो चाथ, दीघसुत्तो चिरक्रियो.

७२८. पराधीनो परायत्तो, आयत्तो तु च सन्तको;

परिग्गहो अधीनो च, सच्छन्दो तु च सेरिनि.

७२९. अनिसम्मकारी जम्मो, अतितण्हो तु लोलुपो;

गिद्धो तु लुद्धो लोलो थ,

कुण्ठो मन्दो क्रियासु हि.

७३०. कामयिता तु कमिता, कामनो कामि कामुको;

सोण्डो मत्तो विधेय्यो तु,

अस्सवो सुब्बचो समा.

७३१. पगब्भो पटिभायुत्तो, भीसीलो भीरु भीरुको;

अधीरो [अवीरो (टी.)] कातरो चाथ,

हिंसासीलो च घातुको.

७३२. कोधनो रोसनो [दोसनो (सी.)] कोपी,

चण्डो त्वच्चन्तकोधनो;

सहनो खमनो खन्ता, तितिक्खवा च खन्तिमा.

७३३. सद्धायुत्तो तु सद्धालु, धजवा तु धजालु च [लज्जालुतु च लज्जवा (क.)];

निद्दालु निद्दासीलो थ, भस्सरो भासुरो भवे.

७३४. नग्गो दिगम्बरो’वत्थो, घस्मरो तु च भक्खको;

एळमूगो तु वत्तुञ्च, सोतुं चा’कुसलो भवे.

७३५. मुखरो दुम्मुखा’बद्ध, मुखा चाप्पियवादिनि;

वाचालो बहुगारय्ह, वचे वत्ता तु सो वदो.

७३६. निजो सको अत्तनियो,

विम्हयो’च्छरिय’ब्भुतो;

विहत्थो ब्याकुलो चाथ,

आततायी वधुद्यतो.

७३७. सीसच्छेज्जम्हि वज्झो थ, निकतो च सठो’नुजु;

सूचको पिसुणो कण्णे,

जपो धुत्तो तु वञ्चको.

७३८. अनिसम्म हि यो किच्चं, पुरिसो वधबन्धनादि माचरति;

अविनिच्छितकारित्ता, सोखलु चपलोति विञ्ञेय्यो.

७३९. खुद्दो कदरियो थद्ध, मच्छरी कपणो प्यथ;

अकिञ्चनो दलिद्दो च, दीनो निद्धन दुग्गता.

७४०. असम्भावितसम्पत्तं, काकतालिय मुच्चते;

अथ याचनको अत्थी, याचको च वनिब्बको.

७४१. अण्डजा पक्खिसप्पादी, नरादी तु जलाबुजा;

सेदजा किमिडंसादी, देवादी त्वो’ पपातिका.

७४२. जण्णुतग्घो जण्णुमत्तो, कप्पो तु किञ्चिदूनके;

अन्तग्गतं भु परिया, पन्न मन्तोगधो’गधा.

७४३. राधितो साधितो चाथ, निप्पक्कं कुथितं भवे;

आपन्नो त्वा’पदप्पत्तो, विवसो त्ववसो भवे.

७४४. नुण्णो नुत्ता’त्त, खित्ता चे’, रिता विद्धा थ कम्पितो;

धूतो आधूत चलिता, निसितं तु च तेजितं.

७४५. पत्तब्बं गम्म मापज्जं [आसज्जं (क.)], पक्कं परिणतं समा;

वेठितं तु वलयितं, रुद्धं संवुत मावुतं.

७४६. परिक्खित्तञ्च निवुतं, विसटं वित्थतं ततं;

लित्तो तु दिद्धो गूळ्हो तु,

गुत्तो पुट्ठो तु पोसितो.

७४७. लज्जितो हीळितो चाथ, सनितं धनितं प्यथ;

सन्दानितो सितो बद्धो,

कीलितो संयतो भवे.

७४८. सिद्धे निप्फन्न निब्बत्ता, दारिते भिन्न भेदिता;

छन्नो तु छादिते चाथ, विद्धे छिद्दित वेधिता.

७४९. आहटो आभता’नीता,

दन्तो तु दमितो सिया;

सन्तो तु समितो चेव,

पुण्णो तु पूरितो भवे.

७५०. अपचायितो महितो, पूजिता’रहितो’च्चितो;

मानितो चा’पचितो च, तच्छितं तुतनूकते.

७५१. सन्तत्तो धूपितो चोप,

चरितो तु उपासितो;

भट्ठं तु गलितं पन्नं, चुतञ्च धंसितं भवे.

७५२. पीतो पमुदितो हट्ठो,

मत्तो तुट्ठो थ कन्तितो;

सञ्छिन्नो लून दाता थ,

पसत्थो वण्णितो थुतो.

७५३. तिन्तो’ल्ल’द्द किलिन्नो’न्ना, मग्गितं परियेसितं;

अन्वेसितं गवेसितं, लद्धं तु पत्त मुच्चते.

७५४. रक्खितं गोपितं गुत्तं, तातं गोपायिता’विता;

पालितं अथ ओस्सट्ठं, चत्तं हीनं समुज्झितं.

७५५. भासितं लपितं वुत्ता, भिहिता’ख्यात जप्पिता;