७. लोकायतिकसुत्तं
३८. अथ खो द्वे लोकायतिका ब्राह्मणा येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा भगवता सद्धिं सम्मोदिंसु. सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. एकमन्तं निसिन्ना खो ते ब्राह्मणा भगवन्तं एतदवोचुं –
‘‘पूरणो, भो गोतम, कस्सपो सब्बञ्ञू सब्बदस्सावी अपरिसेसं ञाणदस्सनं पटिजानाति – ‘चरतो च मे तिट्ठतो च सुत्तस्स च जागरस्स च सततं समितं ञाणदस्सनं पच्चुपट्ठित’न्ति. सो एवमाह – ‘अहं अनन्तेन ञाणेन अनन्तं लोकं जानं पस्सं विहरामी’ति. अयम्पि [अयम्पि हि (स्या. क.)], भो गोतम, निगण्ठो नाटपुत्तो सब्बञ्ञू सब्बदस्सावी अपरिसेसं ञाणदस्सनं पटिजानाति – ‘चरतो च मे तिट्ठतो च सुत्तस्स च जागरस्स च सततं समितं ञाणदस्सनं पच्चुपट्ठित’न्ति. सो [सोपि (?)] एवमाह – ‘अहं अनन्तेन ञाणेन अनन्तं लोकं जानं पस्सं विहरामी’ति. इमेसं, भो गोतम, उभिन्नं ञाणवादानं उभिन्नं अञ्ञमञ्ञं विपच्चनीकवादानं को सच्चं आह को मुसा’’ति?
‘‘अलं, ब्राह्मणा! तिट्ठतेतं – ‘इमेसं उभिन्नं ञाणवादानं उभिन्नं अञ्ञमञ्ञं विपच्चनीकवादानं को सच्चं आह को मुसा’ति. धम्मं वो, ब्राह्मणा, देसेस्सामि, तं सुणाथ, साधुकं मनसि करोथ; भासिस्सामी’’ति. ‘‘एवं, भो’’ति खो ते ब्राह्मणा भगवतो पच्चस्सोसुं. भगवा एतदवोच –
‘‘सेय्यथापि, ब्राह्मणा, चत्तारो पुरिसा चतुद्दिसा ठिता परमेन जवेन च समन्नागता परमेन च पदवीतिहारेन. ते एवरूपेन जवेन समन्नागता अस्सु, सेय्यथापि नाम दळ्हधम्मा [दळ्हधम्मो (सब्बत्थ) अ. नि. ४.४५; म. नि. १.११६ च, तंसंवण्णनाटीकायो च मोग्गल्लानब्याकरणञ्च ओलोकेतब्बा] धनुग्गहो सिक्खितो कतहत्थो कतूपासनो लहुकेन असनेन अप्पकसिरेन तिरियं तालच्छायं [तालच्छातिं (सी. स्या. पी.), तालच्छादिं (क.) अ. नि. ४.४५; म. नि. १.१६१ पस्सितब्बं] अतिपातेय्य; एवरूपेन च पदवीतिहारेन, सेय्यथापि नाम पुरत्थिमा समुद्दा पच्छिमो समुद्दो अथ पुरत्थिमाय दिसाय ठितो पुरिसो एवं वदेय्य – ‘अहं गमनेन लोकस्स अन्तं पापुणिस्सामी’ति. सो अञ्ञत्रेव असितपीतखायितसायिता अञ्ञत्र उच्चारपस्सावकम्मा अञ्ञत्र निद्दाकिलमथपटिविनोदना वस्ससतायुको वस्ससतजीवी वस्ससतं गन्त्वा अप्पत्वाव लोकस्स अन्तं अन्तरा कालं करेय्य. अथ पच्छिमाय दिसाय…पे… अथ उत्तराय दिसाय… अथ दक्खिणाय दिसाय ठितो पुरिसो एवं वदेय्य – ‘अहं गमनेन लोकस्स अन्तं पापुणिस्सामी’ति. सो अञ्ञत्रेव असितपीतखायितसायिता अञ्ञत्र उच्चारपस्सावकम्मा अञ्ञत्र निद्दाकिलमथपटिविनोदना वस्ससतायुको वस्ससतजीवी वस्ससतं गन्त्वा अप्पत्वाव लोकस्स अन्तं अन्तरा कालं करेय्य. तं किस्स हेतु? नाहं, ब्राह्मणा, एवरूपाय सन्धावनिकाय लोकस्स अन्तं ञातेय्यं दट्ठेय्यं पत्तेय्यन्ति वदामि. न चाहं, ब्राह्मणा, अप्पत्वाव लोकस्स अन्तं दुक्खस्स अन्तकिरियं वदामि.
‘‘पञ्चिमे, ब्राह्मणा, कामगुणा अरियस्स विनये लोकोति वुच्चति. कतमे पञ्च? चक्खुविञ्ञेय्या रूपा इट्ठा कन्ता मनापा पियरूपा कामूपसंहिता रजनीया; सोतविञ्ञेय्या सद्दा…पे… घानविञ्ञेय्या गन्धा… जिव्हाविञ्ञेय्या रसा… कायविञ्ञेय्या फोट्ठब्बा इट्ठा कन्ता मनापा पियरूपा कामूपसंहिता रजनीया; इमे खो, ब्राह्मणा, पञ्च कामगुणा अरियस्स विनये लोकोति वुच्चति.
‘‘इध, ब्राह्मणा, भिक्खु विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति, ब्राह्मणा, ‘भिक्खु लोकस्स अन्तमागम्म, लोकस्स अन्ते विहरति’. तमञ्ञे एवमाहंसु – ‘अयम्पि लोकपरियापन्नो, अयम्पि अनिस्सटो लोकम्हा’ति. अहम्पि हि [अहम्पि (सी. पी.)], ब्राह्मणा, एवं वदामि – ‘अयम्पि लोकपरियापन्नो, अयम्पि अनिस्सटो लोकम्हा’’’ति.
‘‘पुन चपरं, ब्राह्मणा, भिक्खु वितक्कविचारानं वूपसमा…पे… दुतियं झानं… ततियं झानं… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति, ब्राह्मणा, ‘भिक्खु लोकस्स अन्तमागम्म लोकस्स अन्ते विहरति’. तमञ्ञे एवमाहंसु – ‘अयम्पि लोकपरियापन्नो, अयम्पि अनिस्सटो लोकम्हा’ति. अहम्पि हि, ब्राह्मणा, एवं वदामि – ‘अयम्पि लोकपरियापन्नो, अयम्पि अनिस्सटो लोकम्हा’’’ति.
‘‘पुन चपरं, ब्राह्मणा, भिक्खु सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा ‘अनन्तो आकासो’ति आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति, ब्राह्मणा, ‘भिक्खु लोकस्स अन्तमागम्म लोकस्स अन्ते विहरति’. तमञ्ञे एवमाहंसु – ‘अयम्पि लोकपरियापन्नो, अयम्पि अनिस्सटो लोकम्हा’ति. अहम्पि हि, ब्राह्मणा, एवं वदामि – ‘अयम्पि लोकपरियापन्नो, अयम्पि अनिस्सटो लोकम्हा’’’ति.
‘‘पुन चपरं, ब्राह्मणा, भिक्खु सब्बसो आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘अनन्तं विञ्ञाण’न्ति विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति…पे… सब्बसो विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘नत्थि किञ्ची’ति आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति…पे… सब्बसो आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्म नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति, ब्राह्मणा, ‘भिक्खु लोकस्स अन्तमागम्म लोकस्स अन्ते विहरति’. तमञ्ञे एवमाहंसु – ‘अयम्पि लोकपरियापन्नो, अयम्पि अनिस्सटो लोकम्हा’ति. अहम्पि हि, ब्राह्मणा, एवं वदामि – ‘अयम्पि लोकपरियापन्नो, अयम्पि अनिस्सटो लोकम्हा’’’ति.
‘‘पुन चपरं, ब्राह्मणा, भिक्खु सब्बसो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समतिक्कम्म सञ्ञावेदयितनिरोधं उपसम्पज्ज विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति. अयं वुच्चति, ब्राह्मणा, ‘भिक्खु लोकस्स अन्तमागम्म लोकस्स अन्ते विहरति तिण्णो लोके विसत्तिक’’’न्ति. सत्तमं.