८. दुतियमहापञ्हासुत्तं

२८. एकं समयं भगवा कजङ्गलायं विहरति वेळुवने. अथ खो सम्बहुला कजङ्गलका उपासका येन कजङ्गलिका भिक्खुनी तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा कजङ्गलिकं भिक्खुनिं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. एकमन्तं निसिन्ना खो कजङ्गलका उपासका कजङ्गलिकं भिक्खुनिं एतदवोचुं –

‘‘वुत्तमिदं, अय्ये, भगवता महापञ्हेसु – ‘एको पञ्हो एको उद्देसो एकं वेय्याकरणं, द्वे पञ्हा द्वे उद्देसा द्वे वेय्याकरणानि, तयो पञ्हा तयो उद्देसा तीणि वेय्याकरणानि, चत्तारो पञ्हा चत्तारो उद्देसा चत्तारि वेय्याकरणानि, पञ्च पञ्हा पञ्चुद्देसा पञ्च वेय्याकरणानि, छ पञ्हा छ उद्देसा छ वेय्याकरणानि, सत्त पञ्हा सत्तुद्देसा सत्त वेय्याकरणानि, अट्ठ पञ्हा अट्ठुद्देसा अट्ठ वेय्याकरणानि, नव पञ्हा नवुद्देसा नव वेय्याकरणानि, दस पञ्हा दसुद्देसा दस वेय्याकरणानी’ति. इमस्स नु खो, अय्ये, भगवता संखित्तेन भासितस्स कथं वित्थारेन अत्थो दट्ठब्बो’’ति?

‘‘न खो पनेतं, आवुसो, भगवतो सम्मुखा सुतं सम्मुखा पटिग्गहितं, नपि मनोभावनीयानं भिक्खूनं सम्मुखा सुतं सम्मुखा पटिग्गहितं; अपि च, यथा मेत्थ खायति तं सुणाथ, साधुकं मनसि करोथ, भासिस्सामी’’ति. ‘‘एवं, अय्ये’’ति, खो कजङ्गलका उपासका कजङ्गलिकाय भिक्खुनिया पच्चस्सोसुं. कजङ्गलिका भिक्खुनी एतदवोच –

‘‘‘एको पञ्हो एको उद्देसो एकं वेय्याकरण’न्ति, इति खो पनेतं वुत्तं भगवता. किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? एकधम्मे, आवुसो, भिक्खु सम्मा निब्बिन्दमानो सम्मा विरज्जमानो सम्मा विमुच्चमानो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति. कतमस्मिं एकधम्मे? सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका – इमस्मिं खो, आवुसो, एकधम्मे भिक्खु सम्मा निब्बिन्दमानो सम्मा विरज्जमानो सम्मा विमुच्चमानो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति. ‘एको पञ्हो एको उद्देसो एकं वेय्याकरणन्ति, इति यं तं वुत्तं भगवता इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘‘द्वे पञ्हा द्वे उद्देसा द्वे वेय्याकरणानी’ति इति, खो पनेतं वुत्तं भगवता. किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? द्वीसु, आवुसो, धम्मेसु भिक्खु सम्मा निब्बिन्दमानो सम्मा विरज्जमानो सम्मा विमुच्चमानो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति. कतमेसु द्वीसु? नामे च रूपे च…पे… कतमेसु तीसु? तीसु वेदनासु – इमेसु खो, आवुसो, तीसु धम्मेसु भिक्खु सम्मा निब्बिन्दमानो सम्मा विरज्जमानो सम्मा विमुच्चमानो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति. ‘तयो पञ्हा तयो उद्देसा तीणि वेय्याकरणानी’ति, इति यं तं वुत्तं भगवता इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘‘चत्तारो पञ्हा चत्तारो उद्देसा चत्तारि वेय्याकरणानी’ति, इति खो पनेतं वुत्तं भगवता. किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? चतूसु, आवुसो, धम्मेसु भिक्खु सम्मा सुभावितचित्तो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति. कतमेसु चतूसु? चतूसु सतिपट्ठानेसु – इमेसु खो, आवुसो, चतूसु धम्मेसु भिक्खु सम्मा सुभावितचित्तो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति. ‘चत्तारो पञ्हा चत्तारो उद्देसा चत्तारि वेय्याकरणानी’ति, इति यं तं वुत्तं भगवता इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘‘पञ्च पञ्हा पञ्चुद्देसा पञ्च वेय्याकरणानी’ति, इति खो पनेतं वुत्तं भगवता. किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? पञ्चसु, आवुसो, धम्मेसु भिक्खु सम्मा सुभावितचित्तो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति. कतमेसु पञ्चसु? पञ्चसु इन्द्रियेसु…पे… कतमेसु छसु? छसु निस्सरणीयासु धातूसु…पे… कतमेसु सत्तसु? सत्तसु बोज्झङ्गेसु…पे… कतमेसु अट्ठसु? अट्ठसु अरियअट्ठङ्गिकमग्गेसु – इमेसु खो, आवुसो, अट्ठसु धम्मेसु भिक्खु सम्मा सुभावितचित्तो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति. ‘अट्ठ पञ्हा अट्ठुद्देसा अट्ठ वेय्याकरणानी’ति, इति यं तं वुत्तं भगवता इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘‘नव पञ्हा नवुद्देसा नव वेय्याकरणानी’ति, इति खो पनेतं वुत्तं भगवता. किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? नवसु, आवुसो, धम्मेसु भिक्खु सम्मा निब्बिन्दमानो सम्मा विरज्जमानो सम्मा विमुच्चमानो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति. कतमेसु नवसु? नवसु सत्तावासेसु – इमेसु खो, आवुसो, नवसु धम्मेसु भिक्खु सम्मा निब्बिन्दमानो सम्मा विरज्जमानो सम्मा विमुच्चमानो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति. ‘नव पञ्हा नवुद्देसा नव वेय्याकरणानी’ति, इति यं तं वुत्तं भगवता इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘‘दस पञ्हा दसुद्देसा दस वेय्याकरणानी’ति, इति खो पनेतं वुत्तं भगवता. किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? दससु, आवुसो, धम्मेसु भिक्खु सम्मा सुभावितचित्तो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति. कतमेसु दससु? दससु कुसलेसु कम्मपथेसु – इमेसु खो, आवुसो, दससु धम्मेसु भिक्खु सम्मा सुभावितचित्तो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति. ‘दस पञ्हा दसुद्देसा दस वेय्याकरणानी’ति, इति यं तं वुत्तं भगवता इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘इति खो, आवुसो, यं तं वुत्तं भगवता संखित्तेन भासितासु महापञ्हासु – ‘एको पञ्हो एको उद्देसो एकं वेय्याकरणं…पे… दस पञ्हा दसुद्देसा दस वेय्याकरणानी’ति, इमस्स खो अहं, आवुसो, भगवता संखित्तेन भासितस्स एवं वित्थारेन अत्थं आजानामि. आकङ्खमाना च पन तुम्हे, आवुसो, भगवन्तञ्ञेव उपसङ्कमित्वा एतमत्थं पटिपुच्छेय्याथ. यथा वो [यथा खो (क.), यथा नो (बहूसु) अ. नि. १०.११५, १७२ पन पाठभेदो नत्थि] भगवा ब्याकरोति तथा नं धारेय्याथा’’ति. ‘‘एवं, अय्ये’’ति खो कजङ्गलका उपासका कजङ्गलिकाय खो भिक्खुनिया भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा उट्ठायासना कजङ्गलिकं भिक्खुनिं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. एकमन्तं निसिन्ना खो कजङ्गलका उपासका यावतको अहोसि कजङ्गलिकाय भिक्खुनिया सद्धिं कथासल्लापो, तं सब्बं भगवतो आरोचेसुं.

‘‘साधु साधु, गहपतयो! पण्डिता, गहपतयो, कजङ्गलिका भिक्खुनी. महापञ्ञा, गहपतयो, कजङ्गलिका भिक्खुनी. मञ्चेपि तुम्हे, गहपतयो, उपसङ्कमित्वा एतमत्थं पटिपुच्छेय्याथ, अहम्पि चेतं एवमेवं [एवमेव (क.) म. नि. १.२०५ पस्सितब्बं] ब्याकरेय्यं यथा तं कजङ्गलिकाय भिक्खुनिया ब्याकतं. एसो चेव तस्स [एसो चेवेतस्स (म. नि. १.२०५)] अत्थो. एवञ्च नं धारेय्याथा’’ति. अट्ठमं.