९. पठमकोसलसुत्तं

२९. ‘‘यावता, भिक्खवे, कासिकोसला, यावता रञ्ञो पसेनदिस्स कोसलस्स विजितं [विजिते (सी. क.)], राजा तत्थ पसेनदि कोसलो अग्गमक्खायति. रञ्ञोपि खो, भिक्खवे, पसेनदिस्स कोसलस्स अत्थेव अञ्ञथत्तं अत्थि विपरिणामो. एवं पस्सं, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको तस्मिम्पि निब्बिन्दति. तस्मिं निब्बिन्दन्तो अग्गे विरज्जति, पगेव हीनस्मिं.

‘‘यावता, भिक्खवे, चन्दिमसूरिया परिहरन्ति दिसा भन्ति विरोचमाना, ताव सहस्सधा लोको. तस्मिं सहस्सधा लोके सहस्सं चन्दानं सहस्सं सूरियानं [सुरियानं (सी. स्या. कं. पी.)] सहस्सं सिनेरुपब्बतराजानं सहस्सं जम्बुदीपानं सहस्सं अपरगोयानानं सहस्सं उत्तरकुरूनं सहस्सं पुब्बविदेहानं चत्तारि महासमुद्दसहस्सानि चत्तारि महाराजसहस्सानि सहस्सं चातुमहाराजिकानं सहस्सं तावतिंसानं सहस्सं यामानं सहस्सं तुसितानं सहस्सं निम्मानरतीनं सहस्सं परनिम्मितवसवत्तीनं सहस्सं ब्रह्मलोकानं. यावता, भिक्खवे, सहस्सी लोकधातु, महाब्रह्मा तत्थ अग्गमक्खायति. महाब्रह्मुनोपि खो, भिक्खवे, अत्थेव अञ्ञथत्तं अत्थि विपरिणामो. एवं पस्सं, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको तस्मिम्पि निब्बिन्दति. तस्मिं निब्बिन्दन्तो अग्गे विरज्जति, पगेव हीनस्मिं.

‘‘होति सो, भिक्खवे, समयो यं अयं लोको संवट्टति. संवट्टमाने, भिक्खवे, लोके येभुय्येन सत्ता आभस्सरसंवत्तनिका [आभस्सरवत्तनिका (सी. स्या.)] भवन्ति. ते तत्थ होन्ति मनोमया पीतिभक्खा सयंपभा अन्तलिक्खेचरा सुभट्ठायिनो चिरं दीघमद्धानं तिट्ठन्ति. संवट्टमाने, भिक्खवे, लोके आभस्सरा देवा अग्गमक्खायन्ति. आभस्सरानम्पि खो, भिक्खवे, देवानं अत्थेव अञ्ञथत्तं अत्थि विपरिणामो. एवं पस्सं, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको तस्मिम्पि निब्बिन्दति. तस्मिं निब्बिन्दन्तो अग्गे विरज्जति, पगेव हीनस्मिं.

[अ. नि. १०.२५] ‘‘दसयिमानि, भिक्खवे, कसिणायतनानि. कतमानि दस? पथवीकसिणमेको सञ्जानाति उद्धं अधो तिरियं अद्वयं अप्पमाणं; आपोकसिणमेको सञ्जानाति…पे… तेजोकसिणमेको सञ्जानाति… वायोकसिणमेको सञ्जानाति… नीलकसिणमेको सञ्जानाति… पीतकसिणमेको सञ्जानाति… लोहितकसिणमेको सञ्जानाति… ओदातकसिणमेको सञ्जानाति… आकासकसिणमेको सञ्जानाति… विञ्ञाणकसिणमेको सञ्जानाति उद्धं अधो तिरियं अद्वयं अप्पमाणं. इमानि खो, भिक्खवे, दस कसिणायतनानि.

‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, इमेसं दसन्नं कसिणायतनानं यदिदं विञ्ञाणकसिणं एको सञ्जानाति उद्धं अधो तिरियं अद्वयं अप्पमाणं. एवंसञ्ञिनोपि खो, भिक्खवे, सन्ति सत्ता. एवंसञ्ञीनम्पि खो, भिक्खवे, सत्तानं अत्थेव अञ्ञथत्तं अत्थि विपरिणामो. एवं पस्सं, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको तस्मिम्पि निब्बिन्दति. तस्मिं निब्बिन्दन्तो अग्गे विरज्जति, पगेव हीनस्मिं.

[दी. नि. ३.३३८, ३५८; अ. नि. ८.६४] ‘‘अट्ठिमानि, भिक्खवे, अभिभायतनानि. कतमानि अट्ठ? अज्झत्तं रूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानि सुवण्णदुब्बण्णानि; ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति, एवंसञ्ञी होति. इदं पठमं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं रूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति अप्पमाणानि सुवण्णदुब्बण्णानि; ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति, एवंसञ्ञी होति. इदं दुतियं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानि सुवण्णदुब्बण्णानि; ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति, एवंसञ्ञी होति. इदं ततियं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति अप्पमाणानि सुवण्णदुब्बण्णानि; ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति, एवंसञ्ञी होति. इदं चतुत्थं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति नीलानि नीलवण्णानि नीलनिदस्सनानि नीलनिभासानि. सेय्यथापि नाम उमापुप्फं नीलं नीलवण्णं नीलनिदस्सनं नीलनिभासं, सेय्यथा वा पन तं वत्थं बाराणसेय्यकं उभतोभागविमट्ठं नीलं नीलवण्णं नीलनिदस्सनं नीलनिभासं; एवमेवं अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति नीलानि नीलवण्णानि नीलनिदस्सनानि नीलनिभासानि; ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति, एवंसञ्ञी होति. इदं पञ्चमं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति पीतानि पीतवण्णानि पीतनिदस्सनानि पीतनिभासानि. सेय्यथापि नाम कणिकारपुप्फं पीतं पीतवण्णं पीतनिदस्सनं पीतनिभासं, सेय्यथा वा पन तं वत्थं बाराणसेय्यकं उभतोभागविमट्ठं पीतं पीतवण्णं पीतनिदस्सनं पीतनिभासं; एवमेवं अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति पीतानि पीतवण्णानि पीतनिदस्सनानि पीतनिभासानि; ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति, एवंसञ्ञी होति. इदं छट्ठं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति लोहितकानि लोहितकवण्णानि लोहितकनिदस्सनानि लोहितकनिभासानि. सेय्यथापि नाम बन्धुजीवकपुप्फं लोहितकं लोहितकवण्णं लोहितकनिदस्सनं लोहितकनिभासं, सेय्यथा वा पन तं वत्थं बाराणसेय्यकं उभतोभागविमट्ठं लोहितकं लोहितकवण्णं लोहितकनिदस्सनं लोहितकनिभासं; एवमेवं अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति लोहितकानि लोहितकवण्णानि लोहितकनिदस्सनानि लोहितकनिभासानि; ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति, एवंसञ्ञी होति. इदं सत्तमं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति ओदातानि ओदातवण्णानि ओदातनिदस्सनानि ओदातनिभासानि. सेय्यथापि नाम ओसधितारका ओदाता ओदातवण्णा ओदातनिदस्सना ओदातनिभासा, सेय्यथा वा पन तं वत्थं बाराणसेय्यकं उभतोभागविमट्ठं ओदातं ओदातवण्णं ओदातनिदस्सनं ओदातनिभासं; एवमेवं अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति ओदातानि ओदातवण्णानि ओदातनिदस्सनानि ओदातनिभासानि; ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति, एवंसञ्ञी होति. इदं अट्ठमं अभिभायतनं. इमानि खो, भिक्खवे, अट्ठ अभिभायतनानि.

‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, इमेसं अट्ठन्नं अभिभायतनानं यदिदं अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति ओदातानि ओदातवण्णानि ओदातनिदस्सनानि ओदातनिभासानि; ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति, एवंसञ्ञी होति. एवंसञ्ञिनोपि खो, भिक्खवे, सन्ति सत्ता. एवंसञ्ञीनम्पि खो, भिक्खवे, सत्तानं अत्थेव अञ्ञथत्तं अत्थि विपरिणामो. एवं पस्सं, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको तस्मिम्पि निब्बिन्दति. तस्मिं निब्बिन्दन्तो अग्गे विरज्जति, पगेव हीनस्मिं.

‘‘चतस्सो इमा, भिक्खवे, पटिपदा. कतमा चतस्सो? दुक्खा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा, दुक्खा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा, सुखा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा, सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा – इमा खो, भिक्खवे, चतस्सो पटिपदा.

‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, इमासं चतुन्नं पटिपदानं यदिदं सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा. एवंपटिपन्नापि खो, भिक्खवे, सन्ति सत्ता. एवंपटिपन्नानम्पि खो, भिक्खवे, सत्तानं अत्थेव अञ्ञथत्तं अत्थि विपरिणामो. एवं पस्सं, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको तस्मिम्पि निब्बिन्दति. तस्मिं निब्बिन्दन्तो अग्गे विरज्जति, पगेव हीनस्मिं.

‘‘चतस्सो इमा, भिक्खवे, सञ्ञा. कतमा चतस्सो? परित्तमेको सञ्जानाति, महग्गतमेको सञ्जानाति, अप्पमाणमेको सञ्जानाति, ‘नत्थि किञ्ची’ति आकिञ्चञ्ञायतनमेको सञ्जानाति – इमा खो, भिक्खवे, चतस्सो सञ्ञा.

‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, इमासं चतुन्नं सञ्ञानं यदिदं ‘नत्थि किञ्ची’ति आकिञ्चञ्ञायतनमेको सञ्जानाति. एवंसञ्ञिनोपि खो, भिक्खवे, सन्ति सत्ता. एवंसञ्ञीनम्पि खो, भिक्खवे, सत्तानं अत्थेव अञ्ञथत्तं अत्थि विपरिणामो. एवं पस्सं, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको तस्मिम्पि निब्बिन्दति. तस्मिं निब्बिन्दन्तो अग्गे विरज्जति, पगेव हीनस्मिं.

‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, बाहिरकानं दिट्ठिगतानं यदिदं ‘नो चस्सं, नो च मे सिया, न भविस्सामि, न मे भविस्सती’ति. एवंदिट्ठिनो, भिक्खवे, एतं पाटिकङ्खं – ‘या चायं भवे अप्पटिकुल्यता, सा चस्स न भविस्सति; या चायं भवनिरोधे पाटिकुल्यता, सा चस्स न भविस्सती’ति. एवंदिट्ठिनोपि खो, भिक्खवे, सन्ति सत्ता. एवंदिट्ठीनम्पि खो, भिक्खवे, सत्तानं अत्थेव अञ्ञथत्तं अत्थि विपरिणामो. एवं पस्सं, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको तस्मिम्पि निब्बिन्दति. तस्मिं निब्बिन्दन्तो अग्गे विरज्जति, पगेव हीनस्मिं.

‘‘सन्ति, भिक्खवे, एके समणब्राह्मणा परमत्थविसुद्धिं पञ्ञापेन्ति. एतदग्गं, भिक्खवे, परमत्थविसुद्धिं पञ्ञापेन्तानं यदिदं सब्बसो आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्म नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति. ते तदभिञ्ञाय तस्स सच्छिकिरियाय धम्मं देसेन्ति. एवंवादिनोपि खो, भिक्खवे, सन्ति सत्ता. एवंवादीनम्पि खो, भिक्खवे, सत्तानं अत्थेव अञ्ञथत्तं अत्थि विपरिणामो. एवं पस्सं, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको तस्मिम्पि निब्बिन्दति. तस्मिं निब्बिन्दन्तो अग्गे विरज्जति, पगेव हीनस्मिं.

‘‘सन्ति, भिक्खवे, एके समणब्राह्मणा परमदिट्ठधम्मनिब्बानं पञ्ञापेन्ति. एतदग्गं, भिक्खवे, परमदिट्ठधम्मनिब्बानं पञ्ञापेन्तानं यदिदं छन्नं फस्सायतनानं समुदयञ्च अत्थङ्गमञ्च अस्सादञ्च आदीनवञ्च निस्सरणञ्च यथाभूतं विदित्वा अनुपादा विमोक्खो. एवंवादिं खो मं, भिक्खवे, एवमक्खायिं एके समणब्राह्मणा असता तुच्छा मुसा अभूतेन अब्भाचिक्खन्ति – ‘समणो गोतमो न कामानं परिञ्ञं पञ्ञापेति, न रूपानं परिञ्ञं पञ्ञापेति, न वेदनानं परिञ्ञं पञ्ञापेती’ति. कामानञ्चाहं, भिक्खवे, परिञ्ञं पञ्ञापेमि, रूपानञ्च परिञ्ञं पञ्ञापेमि, वेदनानञ्च परिञ्ञं पञ्ञापेमि, दिट्ठेव धम्मे निच्छातो निब्बुतो सीतिभूतो अनुपादा परिनिब्बानं पञ्ञापेमी’’ति. नवमं.