3. ниддесава̄рааттхавибха̄вана̄
сол̣асаха̄раниддесавибха̄вана̄
4. ха̄ра̄дӣсу самуда̄йасса неттиппакаран̣асса уддесо уддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо ниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ уддит̣т̣хе ха̄ра̄дайо ниддиситум̣ ‘‘таттха сан̇кхепато неттӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘евам̣ уддит̣т̣хе ха̄ра̄дайо ниддиситум̣ ‘таттха сан̇кхепато’тиа̄ди а̄раддха’’нти (нетти. ат̣т̣ха. 4) вуттам̣. таттха таттха̄ти тасмим̣ ‘‘таттха катаме сол̣аса ха̄ра̄? десана̄ вичайо’’тиа̄диуддесапа̄т̣хе. сан̇кхепатоти сама̄сато. неттӣти неттиппакаран̣ам̣. киттита̄ти катхита̄, ида̄ни ниддесато катхесса̄мӣти вуттам̣ хоти.
1. ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄, ниссаран̣ампи ча пхалам̣ упа̄йо ча.
а̄н̣аттӣ ча бхагавато, йогӣнам̣ десана̄ха̄ро’’ти. –
га̄тха̄йам̣ йена сам̣ван̣н̣ана̄висесена сутте а̄гата̄ асса̄допи а̄дӣнавата̄ а̄дӣнавопи ниссаран̣ампи пхалампи упа̄йопи йогӣнам̣ аттха̄йа бхагавато а̄н̣аттипи име дхамма̄ дассита̄ сам̣ван̣н̣ита̄ сам̣ван̣н̣ана̄васена н̃а̄пита̄, со сам̣ван̣н̣ана̄висесо десана̄ха̄ро на̄ма̄ти аттхайоджана̄.
вачанаттха̄дайо ат̣т̣хакатха̄йам̣ виттха̄рато вутта̄ва, тасма̄ кин̃чиматтамева катхесса̄ми. асса̄дӣйатети асса̄до, ко со? сукхам̣, соманассам̣, ит̣т̣ха̄рамман̣абхӯта̄ пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ ча. асса̄дети ета̄йа̄ти ва̄ асса̄до, ко со? тан̣ха̄, випалла̄са̄ ча. випалла̄савасена хи екачче сатта̄ анит̣т̣хампи а̄рамман̣ам̣ ит̣т̣ха̄ка̄рена асса̄денти.
а̄бхусам̣ каммена дӣнам̣ дуккха̄ди хутва̄ ва̄ти паваттатӣти а̄дӣнаво, дуккха̄ди. атха ва̄ ативийа а̄дӣнам̣ капан̣ам̣ хутва̄ ва̄ти паваттатӣти а̄дӣнаво, капан̣амануссо, татха̄бха̄ва̄ ча тебхӯмака̄ дхамма̄ аниччата̄дийогато.
ниссарати етена̄ти ниссаран̣ам̣, арийамагго. ниссаратӣти ва̄ ниссаран̣ам̣, нибба̄нам̣. пи-саддо сампин̣д̣анаттхо. ниссаран̣абхедо ат̣т̣хакатха̄йам̣ (нетти. ат̣т̣ха. 4 ха̄расан̇кхепа) бахудха̄ вуттова.
пхалати паваттатӣти пхалам̣, десана̄йа пхалам̣. йадипи десана̄ пхаланиппха̄дика̄ на хоти, татха̄пи бхагавато дхаммадесанам̣ сутва̄ пун̃н̃асамбха̄ра̄ самбхаванти, пун̃н̃асамбха̄рахетуто пхалам̣ паваттам̣, тасма̄ десана̄йа пхалам̣ на̄ма̄ти. катамам̣ там̣? девамануссесу а̄йуван̣н̣асукхабалайасапарива̄раадхипатеййаупадхисампаттичаккаваттисиридевараджджа- сиричатусампаттичаккасӣласама̄дхисампада̄ виджджа̄бхин̃н̃а̄ пат̣исамбхида̄ са̄вакабодхипаччекабодхисамма̄самбодхийо.
паччайаса̄маггим̣ упагантва̄ айати паваттати пхалам̣ етена̄ти упа̄йо, ко со? арийамаггасса пуббабха̄гапат̣ипада̄. пурима̄ пат̣ипада̄ хи паччхима̄йа пат̣ипада̄йа адхигамӯпа̄йо, парампара̄йа магганибба̄на̄дхигамасса ча упа̄йо. кечи ‘‘маггопи упа̄йо’’ти ваданти, тесам̣ матена нибба̄намева ниссаран̣анти вуттам̣ сийа̄. ‘‘те паха̄йа таре огханти идам̣ ниссаран̣а’’нти (нетти. 5) пана арийамаггасса ниссаран̣абха̄вам̣ ваккхати, тасма̄ кесан̃чи ва̄до на гахетаббо.
а̄н̣аттӣти а̄н̣а̄рахасса бхагавато венеййа̄нам̣ хитасиддхийа̄ ‘‘евам̣ самма̄пат̣ипаттим̣ пат̣ипаджджа̄хи, миччха̄пат̣ипаттим̣ ма̄ пат̣ипаджджа̄хӣ’’ти видха̄нам̣ а̄н̣а̄т̣хапанам̣ а̄н̣атти на̄ма.
йуджджанти пайуджджанти чатусаччакаммат̣т̣ха̄набха̄вана̄сӯти йогино, венеййа̄, тесам̣ йогӣнам̣ аттха̄йа̄ти вачанасесам̣ нӣхаритва̄ йоджана̄ ка̄табба̄. сутте а̄гата̄нам̣ саббесам̣ асса̄да̄дӣнам̣ екадеса̄гата̄нампи нӣхаритва̄ саббесам̣ вибхаджанасам̣ван̣н̣ана̄висесо десана̄ха̄роти ниддесато гахетаббо, со ча вибхаджана̄ка̄ро десана̄ха̄равибхан̇ге (нетти. 5) а̄гамиссатӣти идха на дасситоти.
десана̄ха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо вичайаха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
2. ‘‘йам̣ пуччхитан̃ча виссаджджитан̃ча, суттасса йа̄ ча анугӣти.
суттасса йо павичайо, ха̄ро вичайоти ниддит̣т̣хо’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха суттасса йам̣ пуччхитан̃ча йа̄ пуччха̄ вичайама̄на̄ ча суттасса йам̣ виссаджджитан̃ча йа̄ виссаджджана̄ вичайама̄на̄ ча суттасса йо пада̄дивичайо, асса̄да̄дивичайо ча аттхи, те вуттаппака̄ра̄ вичайама̄на̄ пуччха̄дайо йена сам̣ван̣н̣ана̄висесена вичийанти, со сам̣ван̣н̣ана̄висесо вичайо ха̄роти ниддит̣т̣хоти аттхайоджана̄ ка̄табба̄.
пуччхӣйате пуччхитам̣. виссаджджӣйате виссаджджитанти бха̄васа̄дханаттхо дат̣т̣хаббо, на каммаса̄дханаттхо. тена вуттам̣ т̣ӣка̄йам̣ ‘‘бха̄ваттхе тоти а̄ха – ‘виссаджджитанти виссаджджана̄’’’ти.
‘‘суттасса̄’’ти нийамитатта̄ сам̣ван̣н̣ана̄васена ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гатам̣ на гахетаббанти дат̣т̣хаббам̣. со вичайо ха̄ро ат̣т̣хакатха̄йам̣ (нетти. ат̣т̣ха. 4 ха̄расан̇кхепа) вуттова. катхам̣? –
‘‘айам̣ пуччха̄ адит̣т̣хаджотана̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄ виматиччхедана̄ ануматипуччха̄ катхетукамйата̄пуччха̄ сатта̄дхит̣т̣ха̄на̄ дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ ека̄дхит̣т̣ха̄на̄ анека̄дхит̣т̣ха̄на̄ саммутивисайа̄ параматтхависайа̄ атӣтависайа̄ ана̄гатависайа̄ паччуппаннависайа̄’’тиа̄дина̄ пуччха̄вичайо ведитаббо. ‘‘идам̣ виссаджджанам̣ екам̣сабйа̄каран̣ам̣ вибхаджджабйа̄каран̣ам̣ пат̣ипуччха̄бйа̄каран̣ам̣ т̣хапанам̣ са̄васесам̣ ниравасесам̣ сауттарам̣ нируттарам̣ локийам̣ локуттара’’нтиа̄дина̄ виссаджджанавичайо.
‘‘айам̣ пуччха̄ имина̄ самети, етена на саметӣ’’ти пуччхитаттхам̣ а̄нетва̄, вичайо пуббена̄парам̣ сам̣сандитва̄ ча вичайо пубба̄паравичайо. ‘‘айам̣ анугӣти вуттаттхасан̇гаха̄ авуттаттхасан̇гаха̄ тадубхайаттхасан̇гаха̄ кусалаттхасан̇гаха̄ акусалаттхасан̇гаха̄’’тиа̄дина̄ анугӣтивичайо. асса̄да̄дӣсу сукхаведана̄йа ‘‘ит̣т̣ха̄рамман̣а̄нубхаваналаккхан̣а̄’’тиа̄дина̄, тан̣ха̄йа ‘‘а̄рамман̣аггахан̣алаккхан̣а̄’’тиа̄дина̄, випалла̄са̄нам̣ ‘‘випарӣтаггахан̣алаккхан̣а̄’’тиа̄дина̄, авасит̣т̣ха̄нам̣ тебхӯмакадхамма̄нам̣ ‘‘йатха̄сакалаккхан̣а̄’’тиа̄дина̄ саббесан̃ча два̄вӣсатийа̄ тикесу, два̄чатта̄лӣса̄дхике ча дукасате лаббхама̄нападавасена там̣там̣асса̄даттхависесаниддха̄ран̣ам̣ асса̄давичайо.
дуккхаведана̄йа ‘‘анит̣т̣ха̄нубхаваналаккхан̣а̄’’тиа̄дина̄, дуккхасачча̄нам̣ ‘‘пат̣исандхилаккхан̣а̄’’тиа̄дина̄, аниччата̄дӣнам̣ а̄диантавантата̄йа аниччантиката̄йа ча ‘‘аничча̄’’тиа̄дина̄ саббесан̃ча локийадхамма̄нам̣ сам̣килесабха̄гийаха̄набха̄гийата̄дивасена а̄дӣнававуттийа̄ ока̄раниддха̄ран̣ена а̄дӣнававичайо. ниссаран̣ападе арийамаггасса а̄гаманато ка̄йа̄нупассана̄дипуббабха̄гапат̣ипада̄вибха̄гависесаниддха̄ран̣авасена, нибба̄насса йатха̄вуттапарийа̄йавибха̄гависесаниддха̄ран̣авасена̄ти евам̣ ниссаран̣авичайо. пхала̄дӣнам̣ там̣там̣суттадесана̄йа са̄дхетаббапхаласса тадупа̄йасса таттха таттха суттавидхивачанасса ча вибха̄ганиддха̄ран̣авасена вичайо ведитаббо. евам̣ падапуччха̄виссаджджанапуччха̄пубба̄пара̄нугӣтӣнам̣, асса̄да̄дӣнан̃ча висесаниддха̄ран̣авасенева вичайалаккхан̣о ‘‘вичайо ха̄ро’’ти ведитабботи –
евам̣ вуттова.
виссаджджанависесо пана т̣ӣка̄йам̣ вутто. катхам̣? –
‘‘чаккху аничча’’нти пут̣т̣хе ‘‘а̄ма, чаккху аниччамева̄’’ти екантато виссаджджанам̣ екам̣сабйа̄каран̣ам̣, ‘‘ан̃н̃индрийам̣ бха̄ветаббам̣, саччхика̄таббан̃ча̄’’ти пут̣т̣хе ‘‘маггапарийа̄паннам̣ бха̄ветаббам̣, пхалапарийа̄паннам̣ саччхика̄табба’’нти вибхаджитва̄ виссаджджанам̣ вибхаджджабйа̄каран̣ам̣, ‘‘ан̃н̃индрийам̣ кусала’’нти пут̣т̣хе ‘‘ким̣ анаваджджат̣т̣хо кусалаттхо, уда̄ху сукхавипа̄кат̣т̣хо’’ти пат̣ипуччхитва̄ виссаджджанам̣ пат̣ипуччха̄бйа̄каран̣ам̣, ‘‘сассато атта̄, асассато ва̄’’ти вутте ‘‘абйа̄катамета’’нтиа̄дина̄ ависсаджджанам̣ т̣хапанам̣, ‘‘ким̣ панете ‘кусала̄’ти ва̄ ‘дхамма̄’ти ва̄ екаттха̄, уда̄ху на̄наттха̄’’ти идам̣ пуччханам̣ са̄васесам̣. виссаджджанасса пана са̄васесато венеййаджджха̄сайавасена десана̄йам̣ ведитабба̄. апа̄т̣ихӣракам̣ сауттарам̣ саппа̄т̣ихӣракам̣ нируттарам̣, сесам̣ вичайаха̄раниддесе сувин̃н̃еййамева̄ти –
вуттова. сам̣ван̣н̣ана̄су вутто аттхо ана̄куло па̄кат̣о йатипотехи вин̃н̃а̄то, со саббаттха амхехи на вибхаттоти дат̣т̣хаббо.
вичайаха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо йуттиха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
3. ‘‘саббесам̣ ха̄ра̄нам̣, йа̄ бхӯмӣ йо ча гочаро тесам̣.
йутта̄йуттапариккха̄, ха̄ро йуттӣти ниддит̣т̣хо’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха саббесам̣ сол̣асаннам̣ ха̄ра̄нам̣ йа̄ бхӯми паваттанат̣т̣ха̄набхӯтам̣ бйан̃джанам̣, йо гочаро суттаттхо ча аттхи, тесам̣ бхӯмисан̇кха̄табйан̃джанагочарасан̇кха̄тасуттаттха̄нам̣ йа̄ йутта̄йуттапариккха̄ йутта̄йуттӣнам̣ вича̄ран̣а̄ сам̣ван̣н̣ана̄ ката̄, со йуттиайуттипариккха̄вича̄ран̣асан̇кха̄то сам̣ван̣н̣ана̄висесо ‘‘йутти ха̄ро’’ти ниддит̣т̣хоти аттхайоджана̄.
тесам̣ ха̄ра̄нам̣ бхӯмибхӯтасса сутте а̄гатасса бйан̃джанасса йуттибха̄во дувидхо сабха̄ванируттибха̄во, адхиппетаттхава̄чакабха̄во ча. гочарабхӯтасса пана сутте а̄гатасса йуттибха̄во суттавинайадхаммата̄хи авиломанам̣. айуттибха̄во вуттавипарийа̄йена гахетаббо.
йуттиха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо падат̣т̣ха̄наха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
4. ‘‘дхаммам̣ десети джино, тасса ча дхаммасса йам̣ падат̣т̣ха̄нам̣.
ити йа̄ва саббадхамма̄, есо ха̄ро падат̣т̣ха̄но’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха дхамманти йам̣ кин̃чи кусала̄дидхаммам̣ сутте джино десети, тасса сутте джинена деситасса кусала̄дидхаммасса йан̃ча падат̣т̣ха̄нам̣ ниддха̄ретаббам̣, там̣ там̣ падат̣т̣ха̄нан̃ча̄ти евам̣ вуттанайена йа̄ва йаттака̄ саббе дхамма̄ сутте джинена десита̄, таттака̄нам̣ саббесам̣ дхамма̄нам̣ йан̃ча падат̣т̣ха̄нам̣ ниддха̄ретаббам̣, тасса ча падат̣т̣ха̄насса йан̃ча падат̣т̣ха̄нам̣ ниддха̄ретаббам̣, там̣ там̣ падат̣т̣ха̄нан̃ча, ити евам̣ вуттанайена йа̄ва йаттака̄ саббе падат̣т̣ха̄надхамма̄ ниддха̄ретабба̄ва, таттака̄ни сабба̄ни дхаммападат̣т̣ха̄на̄ни йатха̄нурӯпам̣ ниддха̄ретва̄ йена сам̣ван̣н̣ана̄висесена катхита̄ни, есо сам̣ван̣н̣ана̄висесо ‘‘падат̣т̣ха̄но ха̄ро’’ти ниддит̣т̣хоти аттхайоджана̄.
сутте деситакусаладхаммасса йонисоманасика̄расаддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄ди падат̣т̣ха̄нам̣, сутте деситаакусаладхаммасса айонисоманасика̄раасаддхаммассаванаасаппурисӯпаниссайа̄ди падат̣т̣ха̄нам̣, абйа̄катасса дхаммасса йатха̄рахам̣ кусала̄кусала̄бйа̄ката̄ падат̣т̣ха̄нантиа̄дина̄ ниддха̄ретаббанти.
падат̣т̣ха̄наха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо лаккхан̣аха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
5. ‘‘вуттамхи екадхамме, йе дхамма̄ екалаккхан̣а̄ кечи.
вутта̄ бхаванти саббе, со ха̄ро лаккхан̣о на̄ма̄’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха екадхамме сутте бхагавата̄ вуттамхи, ат̣т̣хакатха̄йам̣ ниддха̄рите ва̄ сати тена дхаммена йе кечи дхамма̄ екалаккхан̣а̄ бхаванти, саббе те дхамма̄ сутте сарӯпато авутта̄пи сама̄налаккхан̣ата̄йа сам̣ван̣н̣етаббабха̄вена а̄нетва̄ йена сам̣ван̣н̣ана̄висесена вутта̄ бхаванти, со сам̣ван̣н̣ана̄висесо ‘‘лаккхан̣о на̄ма ха̄ро’’ти ниддит̣т̣хоти аттхайоджана̄.
екам̣ сама̄нам̣ лаккхан̣ам̣ етесанти екалаккхан̣а̄, сама̄налаккхан̣а̄, сахача̄рита̄йа ва̄ сама̄накиччата̄йа ва̄ сама̄нахетута̄йа ва̄ сама̄напхалата̄йа ва̄ сама̄на̄рамман̣ата̄йа ва̄ авутта̄пи ниддха̄рита̄ти. катхам̣? – ‘‘на̄наттака̄йа̄на̄наттасан̃н̃ино (дӣ. ни. 3.341, 357, 359; а. ни. 9.24), на̄наттасан̃н̃а̄нам̣ аманасика̄ра̄’’тиа̄дӣсу сахача̄рита̄йа сан̃н̃а̄йа сахагата̄ дхамма̄ ниддха̄рита̄. ‘‘дадам̣ митта̄ни гантхатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 189) сама̄накиччата̄, пийавачанааттхачарийа̄ сама̄наттхата̄пи ниддха̄рита̄, ‘‘пхассапаччайа̄ ведана̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.1; маха̄ва. 1; вибха. 225; уда̄. 1; нетти. 24) сама̄нахетута̄йа сан̃н̃а̄дайопи ниддха̄рита̄, ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.1; маха̄ва. 1; вибха. 225; уда̄. 1; нетти. 24) сама̄напхалата̄йа тан̣хупа̄да̄на̄дайопи ниддха̄рита̄, ‘‘рӯпам̣ асса̄дети абхинандати, там̣ а̄раббха ра̄го уппаджджатӣ’’тиа̄дӣсу (пат̣т̣ха̄. 1.1.424) сама̄на̄рамман̣ата̄йа там̣сампайутта̄ ведана̄дайопи ниддха̄рита̄, ниддха̄ретва̄ ваттабба̄ти аттхоти. виттха̄ро вибхан̇гава̄ре (нетти. 23) а̄гамиссати.
лаккхан̣о ха̄ро ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо чатубйӯхо ха̄ро’’ти пуччхитаббатта̄ –
6. ‘‘неруттамадхиппа̄йо, бйан̃джанаматха десана̄нида̄нан̃ча;
пубба̄пара̄нусандхӣ, есо ха̄ро чатубйӯхо’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха неруттам̣ суттападаниббачанан̃ча буддха̄нам̣ тасса тасса суттасса десака̄нам̣, са̄вака̄нам̣ ва̄ адхиппа̄йо ча аттхабйан̃джанена бйан̃джанамукхена десана̄нида̄нан̃ча пубба̄парена анусандхи ча ете нирутта̄дайо йена сам̣ван̣н̣ана̄висесена вибха̄вӣйанти, есо сам̣ван̣н̣ана̄висесо ‘‘чатубйӯхо ха̄ро’’ти ниддит̣т̣хо. десана̄паваттинимиттам̣ десакасса аджджха̄сайа̄ди десана̄нида̄нам̣ на̄ма. чатубйӯхаха̄расса бахувисайатта̄ вибхан̇ге (нетти. 25 а̄дайо) лаккхан̣асампаттим̣ катва̄ катхайисса̄ма.
чатубйӯхаха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо а̄ват̣т̣аха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
7. ‘‘екамхи падат̣т̣ха̄не, парийесати сесакам̣ падат̣т̣ха̄нам̣;
а̄ват̣т̣ати пат̣ипаккхе, а̄ват̣т̣о на̄ма со ха̄ро’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха параккамадха̄туа̄дӣнам̣ падат̣т̣ха̄не екамхи а̄рамбхадха̄туа̄дике десана̄рул̣хе сати висабха̄гата̄йа ва̄ сесакам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ парийесати, десана̄йа сарӯпато аггахан̣ена ва̄ сесакам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ парийесати, йена сам̣ван̣н̣ана̄висесена парийеситва̄ йодженто десанам̣ пама̄да̄дӣнам̣ падат̣т̣ха̄набхӯте косаджджа̄дике пат̣ипаккхе а̄ват̣т̣ати а̄ват̣т̣а̄пети, со сам̣ван̣н̣ана̄висесо ‘‘а̄ват̣т̣о ха̄ро на̄ма̄’’ти ниддит̣т̣хоти аттхайоджана̄.
‘‘пат̣ипаккхе’’ти идам̣ нидассанаматтам̣, сесепи сабха̄ге а̄ват̣т̣анато. на хи а̄рамбхадха̄туа̄дике десана̄рул̣хе сати таппат̣ипаккхе косаджджа̄дикейева десанам̣ а̄ват̣т̣ети, атха кхо авасесавӣрийа̄рамбха̄дикепи десанам̣ а̄ват̣т̣етӣти.
а̄ват̣т̣аха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо вибхаттиха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
8. ‘‘дхамман̃ча падат̣т̣ха̄нам̣, бхӯмин̃ча вибхаджате айам̣ ха̄ро.
са̄дха̄ран̣е аса̄дха̄ран̣е ча неййо вибхаттӣ’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха кусала̄дивасена анекавидхам̣ сабха̄вадхамман̃ча да̄насӣла̄дипадат̣т̣ха̄нан̃ча ‘‘дассанабхӯми бха̄вана̄бхӯмӣ’’ти евама̄дикам̣ бхӯмин̃ча са̄дха̄ран̣е ча аса̄дха̄ран̣е ча йена сам̣ван̣н̣ана̄висесена вибхаджате, со сам̣ван̣н̣ана̄висесо ‘‘вибхатти ха̄ро’’ти неййоти аттхайоджана̄.
‘‘имасмим̣ сутте вутта̄ кусала̄ ва̄сана̄бха̄гийа̄, имасмим̣ сутте вутта̄ кусала̄ ниббедхабха̄гийа̄’’тйа̄дина̄, ‘‘имасмим̣ сутте вутта̄ акусала̄ килесабха̄гийа̄’’тйа̄дина̄ дхамман̃ча, ‘‘идам̣ сӣлам̣ имасса махаггатависесасса падат̣т̣ха̄нам̣, идам̣ сӣлам̣ идам̣ джха̄нам̣ имасса локуттарасса падат̣т̣ха̄на’’нтйа̄дина̄ падат̣т̣ха̄нан̃ча, ‘‘дассанапаха̄таббасса путхуджджано бхӯми, бха̄вана̄паха̄таббасса сота̄панна̄дайо бхӯми’’тйа̄дина̄ бхӯмин̃ча, ‘‘ка̄мара̄габйа̄па̄да̄ путхуджджанасота̄панна̄нам̣ са̄дха̄ран̣а̄’’тйа̄дина̄ са̄дха̄ран̣е ча, ‘‘ка̄мара̄габйа̄па̄да̄ ана̄га̄миараханта̄нам̣ аса̄дха̄ран̣а̄’’тйа̄дина̄ аса̄дха̄ран̣е ча йена вибхаджати, со вибхатти ха̄ро на̄ма̄тиа̄дина̄ (нетти. 33-34) виттха̄ретва̄ вибхаджана̄ка̄ро гахетаббо.
вибхаттиха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо париваттанаха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
9. ‘‘кусала̄кусале дхамме, ниддит̣т̣хе бха̄вите пахӣне ча.
париваттати пат̣ипаккхе, ха̄ро париваттано на̄ма̄’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха сутте бха̄вите бха̄витаббе кусале анаваджджадхамме ниддит̣т̣хе катхите, сам̣ван̣н̣ите ва̄ пахӣне паха̄таббе акусале са̄ваджджадхамме ниддит̣т̣хе катхите, сам̣ван̣н̣ите ва̄ тесам̣ дхамма̄нам̣ пат̣ипаккхе випарӣтадхамме йена сам̣ван̣н̣ана̄висесена париваттати париваттети, со сам̣ван̣н̣ана̄висесо ‘‘париваттано ха̄ро на̄ма̄’’ти ведитабботи аттхайоджана̄.
‘‘самма̄дит̣т̣хисса пурисапуггаласса миччха̄дит̣т̣хи ниджджин̣н̣а̄ бхаватӣ’’тиа̄дина̄ ча ‘‘йасса ва̄ па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивиратасса па̄н̣а̄типа̄то пахӣно’’тиа̄дина̄ ча ‘‘бхун̃джитабба̄ ка̄ма̄ …пе… ка̄мехи вераман̣ӣ тесам̣ адхаммо’’тиа̄дина̄ ча пат̣ипаккхе париваттанабха̄вам̣ вибхан̇гава̄ре (нетти. 35 а̄дайо) ваккхатӣти на виттха̄рита̄.
париваттанаха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо вевачанаха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
10. ‘‘вевачана̄ни бахӯни ту, сутте вутта̄ни екадхаммасса.
йо джа̄на̄ти суттавидӯ, вевачано на̄ма со ха̄ро’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха екадхаммасса падаттхасса сутте вутта̄ни ту вутта̄ни ева, бахӯни ту бахӯни ева вевачана̄ни йена сам̣ван̣н̣ана̄висесена йо суттавидӯ джа̄на̄ти, джа̄нитва̄ екасмим̣йева падаттхе йоджети, тасса суттавидуно со сам̣ван̣н̣ана̄висесо ‘‘вевачано на̄ма ха̄ро’’ти ниддит̣т̣хоти аттхайоджана̄.
еттха ча йо со-садда̄ асама̄наттха̄ ча хонтӣти ‘‘йо суттавидӯ’’ти ватва̄ ‘‘со сам̣ван̣н̣ана̄висесо’’ти вуттанти. ‘‘бхагава̄’’ти падасса екасмим̣йева аттхе бхагавати ‘‘арахам̣ самма̄самбуддхо виджджа̄чаран̣асампанно сугато локавидӯ ануттаро пурисадаммаса̄ратхи саттха̄ деваманусса̄нам̣ буддхо бхагава̄, пхаланиппхаттигато веса̄раджджаппатто адхигатапат̣исамбхидо чатуйогавиппахӣно агатигаманавӣтиватто уддхат̣асалло нирул̣хаван̣о маддитакан̣т̣ако нибба̄питапарийут̣т̣ха̄но бандхана̄тӣто гантхавинивет̣хано аджджха̄сайавӣтиватто бхиннандхака̄ро чаккхума̄ локадхаммасаматикканто ануродхавиродхавиппайутто ит̣т̣ха̄нит̣т̣хесу дхаммесу асан̇кхепагато бандхана̄тиватто т̣хапитасан̇га̄мо абхиккантатаро укка̄дхаро а̄локакаро паджджотакаро тамонудо ран̣ан̃джахо апарима̄н̣аван̣н̣о аппамеййаван̣н̣о асан̇кхеййаван̣н̣о а̄бхан̇каро пабхан̇каро дхаммобха̄сападжджотакаро’’ти (нетти. 38) евама̄дӣни бахӯни вевачана̄ни йоджита̄ни. виттха̄ро вибхан̇гава̄ре (нетти. 37 а̄дайо) а̄гамиссати.
вевачанаха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо пан̃н̃аттиха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
11. ‘‘екам̣ бхагава̄ дхаммам̣, пан̃н̃аттӣхи вивидха̄хи десети.
со а̄ка̄ро н̃еййо, пан̃н̃аттӣ на̄ма со ха̄ро’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха бхагава̄ екам̣ кхандха̄дидхаммам̣ вивидха̄хи никкхепаппабхавапан̃н̃атта̄дӣхи пан̃н̃аттӣхи йена пан̃н̃а̄петабба̄ка̄рена десети, со пан̃н̃а̄петабба̄ка̄ро йена сам̣ван̣н̣ана̄висесена вибха̄вито, со сам̣ван̣н̣ана̄висесо ‘‘пан̃н̃атти ха̄ро на̄ма̄’’ти н̃еййоти аттхайоджана̄.
таттха вивидха̄хи пан̃н̃аттӣхи никкхепапан̃н̃аттипабхавапан̃н̃аттипарин̃н̃а̄пан̃н̃аттипаха̄напан̃н̃атти- бха̄вана̄пан̃н̃аттисаччхикирийа̄пан̃н̃аттиниродхапан̃н̃аттиниббида̄пан̃н̃аттӣти евама̄дипан̃н̃аттӣхи екападаттхассева пан̃н̃а̄петабба̄ка̄равибха̄вана̄лаккхан̣о сам̣ван̣н̣ана̄висесо пан̃н̃атти ха̄ро на̄ма̄ти.
таттха ‘‘идам̣ дуккха’’нти айам̣ пан̃н̃атти пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣, чханнам̣ дха̄тӯнам̣, ат̣т̣ха̄расаннам̣ дха̄тӯнам̣, два̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣, дасаннам̣ индрийа̄нам̣ никкхепапан̃н̃атти.
‘‘кабал̣ӣка̄ре че, бхиккхаве, а̄ха̄ре аттхи ра̄го, аттхи нандӣ, аттхи тан̣ха̄, патит̣т̣хитам̣ таттха вин̃н̃а̄н̣ам̣ вирул̣хам̣. йаттха патит̣т̣хитам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ вирул̣хам̣, аттхи таттха на̄марӯпасса авакканти. йаттха аттхи на̄марӯпасса авакканти, аттхи таттха сан̇кха̄ра̄нам̣ вуддхӣ’’ти (сам̣. ни. 2.64; катха̄. 296) евама̄ди пабхавапан̃н̃атти дуккхасса ча самудайасса ча̄ти.
‘‘кабал̣ӣка̄ре че, бхиккхаве, а̄ха̄ре наттхи ра̄го, наттхи нандӣ, наттхи тан̣ха̄’’ти (сам̣. ни. 2.64; катха̄. 296) евама̄ди парин̃н̃а̄пан̃н̃атти дуккхасса, ‘‘паха̄напан̃н̃атти самудайасса, бха̄вана̄пан̃н̃атти маггасса, саччхикирийа̄пан̃н̃атти ниродхасса̄’’ти ча ‘‘никкхепапан̃н̃атти сутамайийа̄ пан̃н̃а̄йа, саччхикирийа̄пан̃н̃атти анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийасса, паваттана̄пан̃н̃атти дхаммачаккасса̄’’ти евама̄дивиттха̄ро вибхан̇ге (нетти. 39 а̄дайо) а̄гамиссатӣти.
пан̣н̣аттиха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо отаран̣аха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
12. ‘‘йо ча пат̣иччуппа̄до, индрийакхандха̄ ча дха̄туа̄йатана̄.
етехи отарати йо, отаран̣о на̄ма со ха̄ро’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха йо пат̣иччасамуппа̄до ча йе индрийакхандха̄ ча йа̄ни дха̄туа̄йатана̄ни ча йена сам̣ван̣н̣ана̄висесена ниддха̄рита̄ни, етехи пат̣иччасамуппа̄да̄диндрийакхандхадха̄та̄йатанехи, сутте а̄гатападаттхамукхена ниддха̄рийама̄нехи ча йо сам̣ван̣н̣ана̄висесо отарати ога̄хати пат̣иччасамуппа̄да̄дике таттха ва̄чакавасена, таттха н̃а̄пакавасена ва̄ анупависати, со сам̣ван̣н̣ана̄висесо отаран̣о ха̄ро на̄ма̄ти аттхайоджана̄.
таттха индрийакхандха̄ти индрийа̄ни ча кхандха̄ ча̄ти индрийакхандха̄. дха̄туа̄йатана̄ти дха̄туйо ча а̄йатана̄ни ча дха̄туа̄йатана̄. катхам̣ отаран̣о? ‘‘уддхам̣ адхо саббадхи виппамутто’’тиа̄ди (нетти. 42) па̄т̣хо.
уддханти рӯпадха̄ту ча арӯпадха̄ту ча. адхоти ка̄мадха̄ту. саббадхи виппамуттоти тедха̄туке айам̣ асеккха̄вимутти. та̄нийева асеккха̄ни пан̃чиндрийа̄ни, айам̣ индрийехи отаран̣а̄.
та̄нийева асеккха̄ни пан̃чиндрийа̄ни виджджа̄, виджджуппа̄да̄ авиджджа̄ниродхо…пе… дуккхаккхандхасса ниродхо хоти, айам̣ пат̣иччасамуппа̄дехи отаран̣а̄.
та̄нийева асеккха̄ни пан̃чиндрийа̄ни тӣхи кхандхехи сан̇гахита̄ни сӣлаккхандхена сама̄дхиккхандхена пан̃н̃а̄ккхандхена, айам̣ кхандхехи отаран̣а̄.
та̄нийева асеккха̄ни пан̃чиндрийа̄ни сан̇кха̄рапарийа̄панна̄ни йе сан̇кха̄ра̄ ана̄сава̄, но ча бхаван̇га̄, те сан̇кха̄ра̄ дхаммадха̄тусан̇гахита̄, айам̣ дха̄тӯхи отаран̣а̄.
са̄ дхаммадха̄ту дхамма̄йатанапарийа̄панна̄, йам̣ а̄йатанам̣ ана̄савам̣, но ча бхаван̇гам̣, айам̣ а̄йатанехи отаран̣а̄ти евама̄дӣхи вибхан̇ге (нетти. 42 а̄дайо) а̄гамиссатӣти.
отаран̣аха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо содханаха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
13. ‘‘виссаджджитамхи пан̃хе, га̄тха̄йам̣ пуччхита̄ йама̄раббха.
суддха̄суддхапариккха̄, ха̄ро со содхано на̄ма̄’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха тиссам̣ га̄тха̄йам̣ а̄рул̣хе пан̃хе н̃а̄тумиччхите аттхе бхагавата̄ виссаджджанага̄тха̄йам̣ виссаджджитамхи йам̣ суттаттхам̣ а̄раббха адхикичча са̄ га̄тха̄ пуччхита̄ пуччханаттха̄йа т̣хапита̄, тасса суттаттхасса йена сам̣ван̣н̣ана̄висесена суддха̄суддхапариккха̄ вича̄ран̣а̄ бхаве, со сам̣ван̣н̣ана̄висесо содхано ха̄ро на̄ма̄ти аттхайоджана̄.
катхам̣? ‘‘авиджджа̄йа нивуто локо’’ти падам̣ содхитам̣, а̄рамбхо на содхито. ‘‘вивиччха̄ пама̄да̄ наппака̄сатӣ’’ти падам̣ содхитам̣, а̄рамбхо на содхито. ‘‘джаппа̄бхилепанам̣ брӯмӣ’’ти падам̣ содхитам̣, а̄рамбхо на содхито. ‘‘дуккхамасса махаббхайа’’нти падан̃ча содхитам̣, а̄рамбхо ча содхитоти. евам̣ пада̄дӣнам̣ содхита̄содхитабха̄вавича̄ро ха̄ро содхано на̄ма. виттха̄рато пана вибхан̇ге (нетти. 45 а̄дайо) а̄гамиссатӣти.
содханаха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо адхит̣т̣ха̄наха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
14. ‘‘екаттата̄йа дхамма̄, йепи ча вематтата̄йа ниддит̣т̣ха̄.
те на викаппайитабба̄, есо ха̄ро адхит̣т̣ха̄но’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха йе дуккхасачча̄дайо дхамма̄ екаттата̄йа са̄ман̃н̃енапи ча вематтата̄йа висесенапи ниддит̣т̣ха̄, йена сам̣ван̣н̣ана̄висесена ниддит̣т̣ха̄ дуккхасачча̄дайо дхамма̄ на викаппайитабба̄ са̄ман̃н̃ависесакаппана̄йа воха̄рабха̄вена анават̣т̣ха̄нато, ка̄ладиса̄висеса̄дӣнам̣ вийа апеккха̄сиддхито ча, есо сам̣ван̣н̣ана̄висесо адхит̣т̣ха̄но ха̄роти аттхайоджана̄.
таттха екаттата̄йа̄ти екасса сама̄насса бха̄во екаттам̣, екаттамева екаттата̄, та̄йа. екасаддо четтха сама̄наттхава̄чако, на сан̇кхйа̄ва̄чакоти. вематтата̄йа̄ти висит̣т̣ха̄ матта̄ виматта̄, виматта̄ ева вематтам̣, вематтасса бха̄во вематтата̄, та̄йа. йатха̄ хи ‘‘аджджа све’’ти вуччама̄на̄ ка̄лависеса̄ анават̣т̣хита̄ бхаванти, ‘‘пурима̄ диса̄, паччхима̄ диса̄’’ти вуччама̄на̄ диса̄висеса̄, евам̣ са̄ман̃н̃ависеса̄ ча аттхасса сабха̄ва̄ти. татха̄ хи ‘‘идам̣ дуккха’’нти вуччама̄нам̣ джа̄тиа̄дим̣ апеккха̄йа са̄ман̃н̃ам̣ сама̄нампи сачча̄пеккха̄йа висесо хоти. еса найо самудайасачча̄дӣсупӣти. ‘‘дуккха’’нти екаттата̄. ‘‘джа̄ти дуккха̄, джара̄ дуккха̄, маран̣ам̣ дуккха’’нти евама̄ди вематтата̄. ‘‘дуккхасамудайо’’ти екаттата̄, ‘‘тан̣ха̄ понобхавика̄ нандӣра̄гасахагата̄’’ти евама̄ди вематтата̄ти евама̄ди виттха̄ро вибхан̇ге (нетти. 46 а̄дайо) а̄гамиссатӣти.
адхит̣т̣ха̄наха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо париккха̄раха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
15. ‘‘йе дхамма̄ йам̣ дхаммам̣, джанайантиппаччайа̄ парампарато.
хетумавакад̣д̣хайитва̄, есо ха̄ро париккха̄ро’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха авиджджа̄дика̄ йе паччайадхамма̄ сан̇кха̄ра̄дикам̣ йам̣ пхаладхаммам̣ паччайа̄ сахаджа̄тапаччайена парампарато парампарапаччайабха̄вена джанайанти, тасса сан̇кха̄ра̄дипхаласса паччайам̣ париккха̄рабхӯтам̣ пуримуппаннам̣ авиджджа̄дикам̣ аса̄дха̄ран̣ам̣ джанакам̣ хетум̣, айонисоманасика̄ра̄дикам̣ са̄дха̄ран̣ам̣ паччайахетун̃ча авакад̣д̣хайитва̄ суттато ниддха̄ретва̄ йо сам̣ван̣н̣ана̄висесо париккха̄расам̣ван̣н̣ана̄бха̄вена паватто, есо сам̣ван̣н̣ана̄висесо париккха̄ро ха̄ро на̄ма̄ти аттхайоджана̄. авиджджа̄дайо хи авиджджа̄дӣнам̣ аса̄дха̄ран̣ахетӯ бхаванти, айонисоманасика̄ра̄дайо са̄дха̄ран̣апаччайа̄. тена̄ха – ‘‘аса̄дха̄ран̣алаккхан̣о хету, са̄дха̄ран̣алаккхан̣о паччайо’’ти, ‘‘авиджджа̄ авиджджа̄йа хету, айонисоманасика̄ро паччайо’’тиа̄дикам̣ (нетти. 49) вибхан̇гавачанан̃ча.
париккха̄раха̄раниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо сама̄ропанаха̄раниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
16. ‘‘йе дхамма̄ йам̣мӯла̄, йе чекаттха̄ пака̄сита̄ мунина̄.
те сама̄ропайитабба̄, еса сама̄ропано ха̄ро’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха йе сӣла̄дайо дхамма̄ йам̣мӯла̄ йесам̣ сама̄дхиа̄дӣнам̣ мӯла̄, те сӣла̄дайо дхамма̄ тесам̣ сама̄дхиа̄дӣнам̣ падат̣т̣ха̄набха̄вена сам̣ван̣н̣ана̄висесена сама̄ропайитабба̄, йе ча ра̄гавира̄гачетовимуттисеккхапхалака̄мадха̄тусаматиккамана̄дисадда̄ ана̄га̄мипхалаттхата̄йа екаттха̄ сама̄наттха̄ти буддхамунина̄ пака̄сита̄, те ра̄га…пе… тиккамана̄дисадда̄ ан̃н̃аман̃н̃авевачанабха̄вена сама̄ропайитабба̄, есо сам̣ван̣н̣ана̄висесо сама̄ропано ха̄ро на̄ма̄ти аттхайоджана̄.
еттха ча сӣла̄диккхандхаттайасса парийа̄йантаравибха̄вана̄па̄рипӯрӣ катхита̄, бха̄вана̄па̄рипӯрӣ ча паха̄таббасса паха̄нена хотӣти бха̄вана̄сама̄ропанапаха̄насама̄ропана̄пи дассита̄ти чатуббидхо сама̄ропано падат̣т̣ха̄насама̄ропано, вевачанасама̄ропано, бха̄вана̄сама̄ропано, паха̄насама̄ропаноти.
таттха ка̄йикасучаритам̣, ва̄часикасучаритан̃ча сӣлаккхандхо, маносучарите анабхиджджха̄, абйа̄па̄до ча сама̄дхиккхандхо, самма̄дит̣т̣хи пан̃н̃а̄ккхандхо. сӣлаккхандхо сама̄дхиккхандхасса падат̣т̣ха̄нам̣, сама̄дхиккхандхо пан̃н̃а̄ккхандхасса падат̣т̣ха̄нам̣. сӣлаккхандхо, сама̄дхиккхандхо ча саматхасса падат̣т̣ха̄нам̣, пан̃н̃а̄ккхандхо випассана̄йа падат̣т̣ха̄нам̣. саматхо ра̄гавира̄гачетовимуттийа̄ падат̣т̣ха̄нам̣, випассана̄ авиджджа̄вира̄гапан̃н̃а̄вимуттийа̄ падат̣т̣ха̄нанти евама̄ди падат̣т̣ха̄насама̄ропано. ра̄гавира̄га̄ четовимутти секкхапхалам̣, авиджджа̄вира̄га̄ пан̃н̃а̄вимутти асеккхапхалам̣, идам̣ вевачанам̣. ра̄гавира̄га̄ четовимутти ана̄га̄мипхалам̣, авиджджа̄вира̄га̄ пан̃н̃а̄вимутти аггапхалам̣ арахаттам̣, идам̣ вевачанам̣. ра̄гавира̄га̄ четовимутти ка̄мадха̄тусаматиккаманам̣, авиджджа̄вира̄га̄ четовимутти тедха̄тусаматиккаманам̣, идам̣ вевачанам̣. пан̃н̃индрийам̣, пан̃н̃а̄балам̣, адхипан̃н̃а̄сиккха̄, пан̃н̃а̄ккхандхоти евама̄ди вевачананти евама̄ди вевачанасама̄ропано. ка̄йе ка̄йа̄нупассино вихарато чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, чатӯсу сатипат̣т̣ха̄несу бха̄вийама̄несу чатта̄ро саммаппадха̄на̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, чатӯсу саммаппадха̄несу бха̄вийама̄несу чатта̄ро иддхипа̄да̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччхантӣти евама̄ди бха̄вана̄сама̄ропано. ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихаранто асубхе ‘‘субха’’нти випалла̄сам̣ паджахати, кабал̣ӣка̄ро часса а̄ха̄ро парин̃н̃ам̣ гаччхати, ка̄мупа̄да̄нена ча анупа̄да̄но бхавати, ка̄майогена ча висам̣йутто бхавати, абхиджджха̄ка̄йагантхена ча виппайуджджати, ка̄ма̄савена ча ана̄саво бхавати, ка̄могхан̃ча уттин̣н̣о бхавати, ра̄гасаллена ча висалло бхавати, рӯпӯпика̄ часса вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хити парин̃н̃ам̣ гаччхати, рӯпадха̄туйам̣ часса ра̄го пахӣно бхавати, на ча чханда̄гатим̣ гаччхати, ведана̄сӯти евама̄ди паха̄насама̄ропаноти евама̄ди сама̄ропано ха̄ро нийуттоти.
ити саттибала̄нурӯпа̄ рачита̄.
сол̣асаха̄раниддесавибха̄вана̄ нит̣т̣хита̄.
найаниддесавибха̄вана̄
17. ха̄раниддеса̄ ниддит̣т̣ха̄, амхехи ча н̃а̄та̄, ‘‘катаме найаниддеса̄’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘тан̣хан̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. атха ва̄ евам̣ уддесаккаменева ха̄ре ниддиситва̄ ида̄ни найе ниддиситум̣ ‘‘тан̣хан̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йо сам̣ван̣н̣ана̄висесо сутте а̄гатам̣ тан̣хан̃ча авиджджан̃ча аттхато ниддха̄ран̣авасена гахитам̣ тан̣хан̃ча авиджджан̃ча сам̣килесапаккхам̣ нети, сутте а̄гатена саматхена, сутте а̄гата̄йа випассана̄йа аттхато ниддха̄ран̣авасена ва̄ гахитена саматхена, гахита̄йа випассана̄йа вода̄напаккхам̣ нети, найанто ча саччехи йоджетва̄ нети, айам̣ сам̣ван̣н̣ана̄висесо со нандийа̄ват̣т̣о найо на̄ма̄ти аттхайоджана̄.
еттха ча аттханайасса бхӯми, сам̣ван̣н̣ана̄ ча га̄тха̄йам̣ ‘‘найо’’ти вутта̄, тасма̄ ‘‘сам̣ван̣н̣ана̄висесо’’ти вуттам̣. на хи аттханайо сам̣ван̣н̣ана̄, чатусаччапат̣иведхасса анурӯпо пуббабха̄ге ануга̄хан̣анайо аттханайова. тасса пана аттханайасса йа̄ сам̣ван̣н̣ана̄ уггхат̣итан̃н̃уа̄дӣнам̣ васена тан̣ха̄димукхена найабхӯмирачана̄ паватта̄, тасса сам̣ван̣н̣ана̄ва найавоха̄ро катоти виттха̄рато ха̄расампа̄те (нетти. 78-79) а̄гамиссати.
нандийа̄ват̣т̣анайаниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо типуккхаланайаниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
18. ‘‘йо акусале самӯлехи, нети кусале ча кусаламӯлехи.
бхӯтам̣ татхам̣ авитатхам̣, типуккхалам̣ там̣ найам̣ а̄хӯ’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха йо сам̣ван̣н̣ана̄висесо акусале самӯлехи аттано акусаласса тӣхи лобха̄дӣхи мӯлехи сам̣килесапаккхам̣ нети, кусале ча кусаламӯлехи тӣхи алобха̄дӣхи вода̄напаккхам̣ нети, найанто ча бхӯтам̣ кусала̄кусалам̣ нети, на абхӯтам̣ ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа, татхам̣ кусала̄кусалам̣ нети, на гхат̣а̄дайо вийа саммутисаччаматтам̣, авитатхам̣ кусала̄кусалам̣ нети, на витатхам̣. кусала̄кусала̄нам̣ сабха̄вато виджджама̄натта̄ бхӯта̄ параматтхасаччатта̄ татха̄, акусаласса ит̣т̣хавипа̄ката̄бха̄вато, кусаласса ча анит̣т̣хавипа̄ката̄бха̄вато випа̄ке сати ависам̣ва̄дакатта̄ авитатха̄ бхаванти, кусала̄кусала̄ хи етесам̣ тин̣н̣ам̣ ‘‘бхӯтам̣, татхам̣, авитатха’’нти пада̄нам̣ кусала̄кусалависесаната̄ дат̣т̣хабба̄.
атха ва̄ акусаламӯлехи акусала̄ни, кусаламӯлехи ча кусала̄ни найанто айам̣ найо бхӯтам̣ татхам̣ авитатхам̣ нети чатта̄ри сачча̄ни ниддха̄ретва̄ йоджети. дуккха̄дӣни хи ба̄дхака̄дибха̄вато ан̃н̃атха̄бха̄ва̄бха̄вена бхӯта̄ни, саччасабха̄ватта̄ татха̄ни, ависам̣ва̄данато авитатха̄ни. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ – ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄нӣ’’ти сам̣. ни. 5.1090; пат̣и. ма. 2.8). акусала̄дисуттаттхасса чатусаччайоджанамукхена найаналаккхан̣ам̣ там̣ сам̣ван̣н̣ана̄висесам̣ типуккхалам̣ найанти а̄хӯти аттхайоджана̄.
таттха тӣхи хетӯхи пуккхало собханоти типуккхало акусала̄дико аттханайо сам̣ван̣н̣ана̄висесоти т̣ха̄нӯпача̄рато типуккхаланайо на̄ма̄ти. виттха̄ро пана ха̄расампа̄те (нетти. 87-88) а̄гамиссати.
типуккхаланайаниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо сӣхавиккӣл̣итанайаниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
19. ‘‘йо нети випалла̄сехи, килесе индрийехи саддхамме.
етам̣ найам̣ найавидӯ, сӣхавиккӣл̣итам̣ а̄хӯ’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. таттха йо сам̣ван̣н̣ана̄висесо сутте вуттехи випалла̄сехи килесе сам̣килесапаккхам̣ нети, сутте вуттехи индрийехи саддхамме вода̄напаккхам̣ нети, етам̣ сам̣ван̣н̣ана̄висесам̣ найавидӯ саддхамманайаковида̄, аттханайакусала̄ ева ва̄ сӣхавиккӣл̣итам̣ найанти а̄хӯти аттхайоджана̄.
таттха випалла̄сехӣти асубхе субхам̣, дуккхе сукхам̣, аничче ниччам̣, анаттани атта̄ти чатӯхи випалла̄сехи. индрийехӣти саддха̄дӣхи индрийехи. саддхаммети пат̣ипаттипат̣иведхасаддхамме. сесаметтха вуттанайамева. виттха̄ро пана ха̄расампа̄те (нетти. 86-87) а̄гамиссатӣти.
сӣхавиккӣл̣итанайаниддесо ниддит̣т̣хо, амхехи ча н̃а̄то, ‘‘катамо диса̄лочананайаниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ –
20. ‘‘веййа̄каран̣есу хи йе, кусала̄кусала̄ тахим̣ тахим̣ вутта̄.
манаса̄ волокайате, там̣ кху диса̄лочанам̣ а̄хӯ’’ти. –
га̄тха̄ вутта̄. ‘‘сӣхалочанам̣ а̄хӯ’’ти па̄т̣хо ликхито, со пана на тхерасса па̄т̣хоти дат̣т̣хаббо бхинналаккхан̣атта̄. таттха тахим̣ тахим̣ веййа̄каран̣есу йе кусала̄кусала̄ найасса диса̄бхӯта̄ дхамма̄ вутта̄, те кусала̄кусале найасса диса̄бхӯтадхамме абахи аббхантарам̣ читте ева йам̣ олоканам̣ кароти, там̣ олоканам̣ кху олоканам̣ ева диса̄лочананти а̄хӯти аттхайоджана̄.
таттха веййа̄каран̣есӯти тасса тасса аттханайасса йоджанаттхам̣ катесу суттасса аттхависсаджджанесу. кусала̄ти вода̄нийа̄. акусала̄ти сам̣килесика̄. вутта̄ти суттато ниддха̄ретва̄ катхита̄. олокайатети те кусала̄дидхамме читтенева ‘‘айам̣ пат̣хама̄ диса̄, айам̣ дутийа̄ диса̄’’тиа̄дина̄ тасса тасса найасса диса̄бха̄вена упапариккхати, вича̄ретӣти аттхо. кхӯти авадха̄ран̣аттхе нипа̄то, тена диса̄лочананайо кочи аттхависесо на хотӣти дассетӣти.
21. диса̄лочананайаниддесо ниддит̣т̣хо. амхехи ча н̃а̄то. ‘‘катамо ан̇кусанайаниддесо’’ти пуччхитаббатта̄ ‘‘олокетва̄’’тиа̄дига̄тха̄ вутта̄. таттха там̣там̣найадиса̄бхӯте саббе кусала̄кусале диса̄лочанена олокетва̄ уккхипийа суттато уддхаритва̄ йам̣ сама̄нети йам̣ сама̄найанам̣ кароти, айам̣ сама̄найанасан̇кха̄то найо ан̇кусо найо на̄ма̄ти аттхайоджана̄.
еттха ча ан̇кусо на̄ма хаттхӣнам̣ иччхитат̣т̣ха̄нам̣ а̄найанака̄ран̣абхӯто ваджира̄димайо тиккхагго уджуван̇кабхӯто даббасамбха̄рависесо, айампи найо ан̇кусо вийа̄ти аттхена ан̇кусо. етена хи найена иччхитам̣ суттаттхам̣ найатӣти. мукхйато пана ан̇ке виджджханат̣т̣ха̄не уддхат̣о асати анто пависатӣти ан̇кусо. ан̇касаддӯпападаупуббаасадха̄ту апаччайоти. айампи найо кочипи аттхависесо на хотӣти.
сол̣аса ха̄раниддеса̄ чева пан̃ча найаниддеса̄ ча а̄чарийена ниддит̣т̣ха̄. амхехи ча н̃а̄та̄, ‘‘сам̣ван̣н̣етаббасутте ким̣ сол̣аса ха̄ра̄ пат̣хамам̣ йоджетабба̄, уда̄ху найа̄’’ти пуччхитаббатта̄ –
22. ‘‘сол̣аса ха̄ра̄ пат̣хамам̣, диса̄лочанато диса̄ вилокетва̄.
сан̇кхипийа ан̇кусена хи, найехи тихи ниддисе сутта’’нти. –
га̄тхама̄ха. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘евам̣ ха̄ре, найе ча ниддиситва̄ ида̄ни несам̣ йоджанаккамам̣ дассенто ‘сол̣аса ха̄ра̄ пат̣хама’нтиа̄дима̄ха̄’’ти (нетти. ат̣т̣ха. 22) вуттам̣. таттха сол̣аса ха̄ра̄ бйан̃джанапарийет̣т̣хибха̄вато сам̣ван̣н̣етаббасутте сам̣ван̣н̣ана̄бха̄вена пат̣хамам̣ йоджетабба̄, йоджентена ниддит̣т̣ха̄ ха̄ра̄нуккаменева йоджетабба̄, на уппат̣ипа̄т̣ийа̄. ха̄расам̣ван̣н̣ана̄нуккамена сам̣ван̣н̣етаббам̣ пат̣хамам̣ сам̣ван̣н̣етва̄ паччха̄ диса̄лочанена олокетва̄ ан̇кусанайена нетва̄ тӣхи аттханайехи ниддисети адхиппа̄йо.
ити саттибала̄нурӯпа̄ рачита̄
найаниддесавибха̄вана̄ нит̣т̣хита̄.
два̄дасападавибха̄вана̄
неттивисайам̣ са̄санаварасан̇кха̄там̣ сам̣ван̣н̣етаббасуттам̣ йесам̣ бйан̃джанапада̄нам̣, аттхапада̄нан̃ча васена ‘‘два̄даса пада̄ни сутта’’нти сан̇гахава̄ре вуттам̣, ‘‘катама̄ни та̄нӣ’’ти пуччхитаббатта̄ сарӯпато ниддиситум̣ –
23. ‘‘аккхарам̣ падам̣ бйан̃джанам̣, нирутти татхева ниддесо.
а̄ка̄рачхат̣т̣хавачанам̣, етта̄ва бйан̃джанам̣ саббам̣.
24. сан̇ка̄сана̄ пака̄сана̄, виваран̣а̄ вибхаджанутта̄нӣкаммапан̃н̃атти.
етехи чхахи падехи, аттхо камман̃ча ниддит̣т̣ха’’нти. –
га̄тха̄двайам̣ вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘ида̄ни йесам̣ бйан̃джанапада̄нам̣, аттхапада̄нан̃ча васена ‘два̄даса пада̄ни ‘сутта’нти вуттам̣, та̄ни пада̄ни ниддиситум̣ ‘аккхарапада’нтиа̄дима̄ха̄’’ти (нетти. ат̣т̣ха. 23) вуттам̣.
таттха кенат̣т̣хена аккхаранти? аккхарат̣т̣хена асан̃чаран̣ат̣т̣хена. ака̄ра̄диван̣н̣о хи ака̄ра̄дито ика̄ра̄дипарийа̄йам̣ наккхарати, на сан̃чарати, на сан̇камати. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘апарийосите паде ван̣н̣о аккхарам̣ парийа̄йавасена аккхаран̣ато асан̃чаран̣ато’’ти (нетти. ат̣т̣ха. 23). апарийосите падети ча вибхатйантабха̄вам̣ аппатте двитичатуккхаравантесу падесу екадвитиккхараматтейева аккхарам̣ на̄ма, парийосите падам̣йева, на аккхаранти адхиппа̄йо. падам̣ пана павесанато аттхавасена парийа̄йам̣ сан̃чарантам̣ вийа хоти, на евам̣ ака̄ра̄диван̣н̣о авевачанатта̄. ‘‘ма̄ евам̣ ман̃н̃асӣ’’тиа̄дӣсу ва̄ екаккхарапада̄ ма̄-ка̄ра̄ди аккхарам̣ на̄ма, вибхатйантам̣ падам̣ пана падамева хоти.
паджджати аттхо етена̄ти падам̣. там̣ на̄ма̄кхйа̄топасагганипа̄таппабхедена чатуббидхам̣. таттха даббападха̄нам̣ ‘‘пхассо ведана̄ читта’’нти евама̄дикам̣ на̄мападам̣. таттха хи даббама̄вибхӯтарӯпам̣, кирийа̄ ана̄вибхӯтарӯпа̄. кирийа̄падха̄нам̣ ‘‘пхусати ведайати виджа̄на̄тӣ’’ти евама̄дикам̣ а̄кхйа̄тападам̣ на̄ма. таттха хи пхусана̄дикирийа̄ а̄вибхӯтарӯпа̄, даббамана̄вибхӯтарӯпам̣. кирийа̄висесабодхахетубхӯтам̣ па-упа-итиевама̄дикам̣ упасаггападам̣ на̄ма. ‘‘чираппава̄сим̣ (дха. па. 219) упавуттха’’нти (а. ни. 3.71; су. ни. 405) евама̄дӣсу хи па-упа̄дисадда̄ васана̄дикирийа̄йа вийога̄дивисит̣т̣хатам̣ дӣпенти. вачанаттхо пана на̄мападаа̄кхйа̄тапададвайам̣ упагантва̄ тасса пададвайасса аттхам̣ саджджантӣти упасагга̄ти дат̣т̣хаббо. кирийа̄йа чева даббасса ча сарӯпависесапака̄санахетубхӯтам̣ ‘‘евам̣, итӣ’’ти евама̄дикам̣ нипа̄тападам̣ ассапи сам̣ван̣н̣ана̄йапи иччхитатта̄, аккхарена пана катхам̣ гахитоти че? аккхарехи суййама̄нехи сун̣анта̄нам̣ висесавидха̄насса кататта̄ падапарийоса̄не падаттхасампат̣ипатти хоти. тасма̄ аккхаренапи аттха̄ка̄ро гахитова̄ти ведитаббо. тена вуттам̣ – ‘‘аккхарехи сан̇ка̄сети, падехи пака̄сети, аккхарехи ча падехи ча уггхат̣етӣ’’ти (нетти. 9) ча.
виваран̣а̄ виттха̄ран̣а̄. вибхаджана̄ ча утта̄нӣкамман̃ча пан̃н̃атти ча вибхаджанутта̄нӣкаммапан̃н̃аттӣти сама̄ха̄ре айам̣ двандасама̄со. таттха вибха̄гакаран̣ам̣ вибхаджанам̣ на̄ма. бйан̃джана̄ка̄рехи йо аттха̄ка̄ро ниддисийама̄но, со аттха̄ка̄ро виваран̣авибхаджана̄ти двӣхи аттхападехи ниддисито. па̄кат̣акаран̣ам̣ утта̄нӣкаммам̣ на̄ма. пака̄рехи н̃а̄панам̣ пан̃н̃атти. нируттиниддесасан̇кха̄техи бйан̃джанападехи пака̄сийама̄но йо аттха̄ка̄ро аттхи, со аттха̄ка̄ро утта̄нӣкаммапан̃н̃аттӣхи пат̣иниддисито. етехи сан̇ка̄сана̄дӣхи чхахи аттхападехи аттхо суттаттхо гахито, камман̃ча уггхат̣ана̄дикамман̃ча ниддит̣т̣ханти аттхо. йена суттаттхена уггхат̣итан̃н̃уно читтасанта̄насса самбодханакирийа̄сан̇кха̄тасса уггхат̣анакаммасса ниббатти бхаве, со суттаттхо сан̇ка̄сана̄пака̄сана̄ка̄ро хоти. йена суттаттхена випан̃читан̃н̃уно читтасанта̄насса бодханакирийа̄сан̇кха̄тасса випан̃чанакаммасса ниббатти, со суттаттхо виваран̣а̄вибхаджана̄ка̄ро хоти. йена суттаттхена неййасса читтасанта̄насса пабодханакирийа̄сан̇кха̄тасса найакаммасса ниббатти, со суттаттхо утта̄нӣкаммапан̃н̃атта̄ка̄ро хотӣти дат̣т̣хаббо. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄чарийо ‘‘суттаттхена хи десана̄йа паваттийама̄нена уггхат̣итан̃н̃уа̄дивенеййа̄нам̣ читтасанта̄насса пабодханакирийа̄ниббатти, со ча суттаттхо сан̇ка̄сана̄диа̄ка̄ро’’ти (нетти. ат̣т̣ха. 24).
‘‘йатха̄вуттехи тӣхи аттханайехи чева чхахи аттхападехи ча айуттопи аттхо ким̣ кочи аттхи, уда̄ху саббо аттхо йутто ева̄’’ти пуччхитаббатта̄ –
25. ‘‘тӣн̣и ча найа̄ анӯна̄, аттхасса ча чхаппада̄ни ган̣ита̄ни.
навахи падехи бхагавато, вачанассаттхо сама̄йутто’’ти. –
га̄тхама̄ха. таттха тӣн̣ӣти лин̇гавипалла̄саниддесо, тайоти пана пакатилин̇ганиддесо ваттаббо. ган̣ита̄ анӯна̄ тайо аттхасса найа̄ ча ган̣ита̄ни анӯна̄ни чха аттхасса пада̄ни ча ниддит̣т̣ха̄ни, ниддит̣т̣хехи ча аттхападехи бхагавато вачанасса саббо аттхо сама̄йуттова айутто кочи аттхо наттхӣти йоджана̄ ка̄табба̄. аттхасса̄ти суттаттхасса. найа̄ти неттиаттханайа̄. пада̄нӣти неттиаттхапада̄ни.
26. йе ха̄ра̄дайо ниддит̣т̣ха̄, те ха̄ра̄дайо сампин̣д̣етва̄ неттиппакаран̣асса падаттхе сукхаггахан̣аттхам̣ ган̣анавасена париччхиндитва̄ дассенто ‘‘аттхасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха аттхасса самӯхасса авайавабхӯта̄ни навабхеда̄ни аттхапада̄ни суттабйан̃джанасса аттхасса парийет̣т̣хисан̇кха̄та̄йа сам̣ван̣н̣ана̄йа ган̣анато чатувӣсати бйан̃джанапада̄ни хонти, аттхападабйан̃джанападабхӯтам̣ убхайам̣ сан̇кхепайато сампин̣д̣айато теттим̣са̄ теттим̣савидха̄ еттика̄ теттим̣савидха̄ва неттӣти йоджана̄.
таттха наваппада̄нӣти тайо аттханайа̄, чха аттхапада̄ни ча. чатуббӣса̄ти сол̣аса ха̄ра̄, чха бйан̃джанапада̄ни, две диса̄лочананайаан̇кусанайа̄ ча̄ти евам̣ теттим̣савидха̄ ча нетти на̄ма, ито винимутто ан̃н̃о кочи неттипадаттхо наттхӣти аттхо дат̣т̣хаббо.
‘‘евам̣ теттим̣сападаттха̄йа неттийа̄ ха̄ранайа̄нам̣ катамо десана̄ха̄равичайаха̄ро’’тиа̄ди десана̄ккаменева сиддхо, евам̣ сиддхе сатипи ‘‘сол̣аса ха̄ра̄ пат̣хама’’нти а̄рамбхо ‘‘саббепиме ха̄ра̄ чева найа̄ ча имина̄ дасситаккаменева сам̣ван̣н̣етаббесу суттесу сам̣ван̣н̣ана̄васена йоджетабба̄, на уппат̣ипа̄т̣ийа̄’’ти имаматтхам̣ дӣпети. дӣпанавачанасавана̄нуса̄рена н̃а̄пети, тасма̄ евам̣ камо дассито, асса̄да̄дӣнаваниссаран̣а̄ни дхаммадесана̄йа ниссайа̄ни, пхалан̃ча дхаммадесана̄йа пхалам̣, упа̄йо ча дхаммадесана̄йа упа̄йо, а̄н̣атти ча дхаммадесана̄йа сарӣрам̣. десана̄ха̄расса та̄сам̣ асса̄да̄дӣнаваниссаран̣апхалупа̄йа̄н̣аттӣнам̣ вибха̄ванасабха̄ватта̄.
ниддха̄ран̣ена вина̄пи пакатийа̄ саббасам̣ван̣н̣етаббасуттесу анарӯпа̄ти сувин̃н̃еййатта̄, сам̣ван̣н̣ана̄висеса̄нам̣ вичайаха̄ра̄дӣнам̣ ниссайабха̄вато ча пат̣хамам̣ десана̄ха̄ро дассито.