1. паччайа̄нуломаван̣н̣ана̄

екекам̣ тикам̣ дукан̃ча̄ти кусалаттика̄дӣсу ба̄вӣсатийа̄ тикесу хетудука̄дӣсу сатам̣ дукесу екекам̣ тикам̣ дукан̃ча. на тикадуканти тулйайогӣнам̣ на тикадуканти аттхо. тикависит̣т̣хам̣ пана дукам̣, дукависит̣т̣хан̃ча тикам̣, тикависит̣т̣хатикадукависит̣т̣хадукесу вийа нисса̄йа упари десана̄ паватта̄ ева̄ти.

йе кусала̄дидхамме пат̣ичча̄ти вутта̄ ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо уппаджджати хетупаччайа̄’’тиа̄дӣсу, те кусала̄дидхамма̄ пат̣иччаттхам̣ пхаранта̄ хетуа̄дипаччайат̣т̣хам̣ са̄дхента̄ кусала̄дипаччайа̄ чева̄ти аттхо. тенева̄ха̄ти йасма̄ паччайадхамма̄нам̣ паччайуппаннесу пат̣иччаттхапхаран̣ам̣ убхайесам̣ тесам̣ сахабха̄ве сати, на̄н̃н̃атха̄. тенева ка̄ран̣ена̄ха ‘‘те ча кхо сахаджа̄та̄ва̄’’ти. тети хетуа̄дипаччайа̄. тесу хи хетусахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайа̄дайо сахаджа̄та̄, анантарасаманантара̄дайо асахаджа̄та̄ паччайа̄ хонтӣти. етехи двӣхи ва̄рехи итаретараттхабодханавасена паватта̄йа десана̄йа ким̣ са̄дхитам̣ хотӣти а̄ха ‘‘еван̃ча нируттикосаллам̣ джанитам̣ хотӣ’’ти.

те те пан̃хе уддхаритва̄ти ‘‘сийа̄ кусало дхаммо кусаласса дхаммасса хетупаччайена паччайо’’тиа̄дайо йе йе пан̃ха̄ виссаджджанам̣ лабханти, те те пан̃хе уддхаритва̄. пама̄далекха̄ еса̄ти идам̣ ‘‘кусало хету хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄на’’нти ликхитам̣ сандха̄йа вуттам̣. пат̣иччасахаджа̄тава̄ресу сахаджа̄тапаччайо, паччайаниссайава̄ресу ниссайапаччайо, сам̣сат̣т̣хасампайуттава̄ресу сампайуттапаччайо екантикоти катва̄ вуттоти а̄ха ‘‘пуримава̄ресу…пе… нийаметва̄’’ти. таттха̄ти тесу пуримава̄ресу чхасу. на вин̃н̃а̄йанти сарӯпато ануддхат̣атта̄. евама̄дӣхи пан̃хехи. хета̄дипаччайапаччайуппаннесӯти хетуа̄дӣсу паччайадхаммесу сампайуттаккхандха̄дибхедесу тесам̣ паччайуппаннесу. ниддха̄ран̣е четам̣ бхуммам̣. хета̄дипаччайа̄нам̣ ниччхайа̄бха̄ватоти ‘‘име на̄ма те хетуа̄дайо паччайадхамма̄’’ти ниччхайа̄бха̄вато сарӯпато аниддха̄ритатта̄. йатха̄ хи на̄ма на̄на̄джат̣а̄джат̣итам̣ гумбантарагатан̃ча там̣садисам̣ сарӯпато адиссама̄нам̣ идам̣ танти на виниччхинӣйати, евам̣ н̃а̄тум̣ иччхитопи аттхо сарӯпато аниддха̄рито ниджджат̣о нигумбо ча на̄ма на хоти ниччхайа̄бха̄вато, сарӯпато пана тасмим̣ ниддха̄рите таббисайасса ниччхайасса васена пуггаласса асамбуддхабха̄ва̄ппаттийа̄ со пан̃хо ниджджат̣о нигумбо ча на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘ниччхайа̄бха̄вато те пан̃ха̄ ниджджат̣а̄ нигумба̄ ча катва̄ на вибхатта̄’’ти, ‘‘на кочи пуччха̄сан̇гахито…пе… вибхатта̄’’ти ча. танти пан̃ха̄виссаджджанам̣ сандха̄йа ниджджат̣ата̄ на вутта̄, атха кхо ниччхайуппа̄дананти адхиппа̄йо.

т̣хапанам̣ на̄ма идха винеййасанта̄не патит̣т̣хапанам̣, там̣ пана тасса аттхасса дӣпанам̣ джотананти а̄ха ‘‘пака̄ситатта̄’’ти. пака̄рехӣти хетуа̄дипаччайаппака̄рехи, кусала̄дипаччайапаччайуппаннаппака̄рехи ва̄.

25-34. парикаппанам̣ видахананти катва̄ а̄ха ‘‘парикаппапуччха̄ти видхипуччха̄’’ти. сийа̄ти бхавеййа̄ти аттхо. есо видхи ким̣ аттхӣти етена ‘‘сийа̄’’ти видхимхи кирийа̄падам̣. пуччха̄ пана ва̄кйаттхасиддха̄ ведитабба̄. тамева хи ва̄кйаттхасиддхам̣ пуччхам̣ дассетум̣ ат̣т̣хакатха̄йампи ‘‘ким̣ со кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча сийа̄’’ти вуттам̣. сам̣пуччханам̣ парикаппапуччха̄ти тасмим̣ паккхе хи кирийа̄йа паденева пуччха̄ вибха̄вӣйатӣти вуттам̣ хотӣти. ‘‘сийа̄ кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо уппаджджеййа хетупаччайа̄’’ти еттха ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча хетупаччайа̄’’ти убхайамидам̣ паччайавачанам̣, ‘‘кусало дхаммо уппаджджеййа̄’’ти паччайуппаннавачанам̣. тесу паччайадхаммасса паччайабха̄ве вибха̄вите паччайуппаннасса уппатти аттхато вибха̄вита̄йева хотӣти паччайадхаммова пуччхитаббо. таттха ча паччайадхаммависит̣т̣хо пат̣иччаттхо ва̄ пуччхитаббо сийа̄ паччайависит̣т̣хо ва̄ти дувидха̄ пуччхитабба̄йева аттхавикаппа̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вутта̄. тесу пат̣хамасмим̣ пуччха̄ садоса̄ти дассенто ‘‘йо кусало дхаммо уппаджджеййа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха саббапуччха̄нам̣ паваттитоти кусаламӯла̄дӣнам̣ саттасаттапуччха̄нам̣ паваттанато, уппаджджама̄нам̣ кусалам̣. техи паччайехӣти паччха̄джа̄тавипа̄капаччайехи уппатти анун̃н̃а̄та̄ти а̄паджджати, на ча там̣ йуттанти адхиппа̄йо. там̣там̣паччайа̄ти тато тато йонисоманасика̄ра̄дипаччайато. бхаванаматтхита̄ еттха на ча пуччхита̄ти ‘‘ким̣ сийа̄’’ти вуттайоджана̄йа досама̄ха. еван̃ча катва̄ти уппаттийа̄ ева пуччхитатта̄.

таттха̄ти ‘‘атха ва̄’’тиа̄дина̄ вутте аттхантаре. уппаджджеййа̄ти уппаттим̣ ануджа̄нитва̄ти ‘‘уппаджджеййа̄’’ти еттха вуттам̣ кусалапаччайам̣ уппаттим̣ ануджа̄нитва̄. тасса̄ти уппаттийа̄. бхаванапуччхананти хетупаччайа̄ бхаванапуччханам̣ на йуттанти самбандхо. пуна тасса̄ти хетупаччайа̄ уппаттийа̄. бхаванапуччхананти кевалам̣ бхаванапуччханам̣. тасма̄ти йасма̄ вуттанайена убхайаттха̄пи уппаттиануджа̄нанамукхена бхаванапуччханам̣ айуттам̣, тасма̄. ануджа̄нанан̃ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ вутте аттхавикаппадвайе аттхато а̄паннам̣, там̣ анануджа̄нанто а̄ха ‘‘анануджа̄нитва̄ва̄’’тиа̄ди. сам̣пуччханамева̄ти имина̄ сам̣пуччхане ‘‘уппаджджеййа̄’’ти идам̣ кирийа̄паданти дассети. йади евам̣ ‘‘сийа̄’’ти идам̣ катханти а̄ха ‘‘сийа̄ти…пе… пуччхатӣ’’ти. айам̣ найоти ‘‘сийа̄’’тиа̄дина̄ анантаравутто аттханайо. на вин̃н̃а̄йати ана̄мат̣т̣хависесатта̄. двепи пуччха̄ти самбхаванапуччха̄ таббисесапуччха̄ ча̄ти дувидха̄пи пуччха̄ ека̄йева пуччха̄ сам̣пуччханабха̄вато ека̄дхикаран̣абха̄вато ча.

гамануссуккавачананти гаманасса уссуккавачанам̣. гаманакирийа̄йа йатха̄ аттано катта̄ упари каттаббакирийа̄йа йогйарӯпо хоти, евамева т̣ха̄нам̣ гамануссукканам̣ тасса бодханам̣ вачанам̣. евам̣бхӯта̄ ча кирийа̄ йасма̄ аттхато кирийантара̄пеккха̄ на̄ма хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘гаманасса…пе… аттхо’’ти. катхам̣ панетасмим̣ сахаджа̄тапаччайапат̣т̣ха̄не пат̣иччава̄ре пат̣иччасаддасса паччхимака̄лакирийа̄пеккхата̄ти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘йадипӣ’’тиа̄ди. тенетам̣ дассети ‘‘асатипи пат̣иайануппаджджана̄нам̣ ка̄лабхеде ан̃н̃атра хетупхалесу диссама̄нам̣ пуримапаччхимака̄латам̣ хетупхалата̄са̄ман̃н̃ато идха̄пи сама̄ропетва̄ рул̣хӣвасена пуримапаччхимака̄лавоха̄ро като’’ти. тена̄ха ‘‘гахан̣аппаваттиа̄ка̄равасена…пе… дат̣т̣хаббо’’ти. таттха аттапат̣ила̄бхо уппа̄доти аттхо.

гамананти ‘‘пат̣ичча̄’’ти еттха лаббхама̄нам̣ айанакирийам̣ парийа̄йантарена̄ха. са̄ панаттхато паватти, паватти ча дхамма̄нам̣ йатха̄паччайам̣ уппаттийева. сабха̄вадхамма̄нан̃хи уппаттийам̣ локе саббо кирийа̄ка̄ракавоха̄ро, тасма̄ ‘‘пат̣ичча̄’’ти еттха лаббхама̄нам̣ йам̣ пат̣иайанам̣ пат̣игаманам̣ аттхато пат̣иуппаджджама̄нам̣, тан̃ча гаччханта̄диапеккха̄йа хотӣти а̄ха ‘‘гаччхантасса пат̣игаманам̣, уппаджджантасса пат̣иуппаджджана’’нти. тайидам̣ гаманапат̣игаманам̣, уппаджджанапат̣иуппаджджанам̣ сама̄накирийа̄. катхам̣? йасма̄ пат̣икаран̣ам̣ пат̣исаддаттхо. тасма̄ти йасма̄ сахаджа̄тапаччайабхӯтасса уппаджджантасса пат̣иуппаджджанам̣ ‘‘пат̣ичча уппаджджатӣ’’ти еттха аттхо, тасма̄. тада̄йаттуппаттийа̄ти сахайоге каран̣авачанам̣, каран̣аттхе, хетуттхе ва̄, тасмим̣ уппаджджама̄не кусаладхамме а̄йатта̄йа пат̣ибаддха̄йа уппаттийа̄ сахева пат̣игантва̄ти аттхо. тена пат̣иайанаттала̄бха̄нам̣ сама̄нака̄латам̣ дассети. тенева̄ха ‘‘сахаджа̄тапаччайам̣ катва̄ти вуттам̣ хотӣ’’тиа̄ди. нану ча сама̄нака̄лакирийа̄йам̣ ӣдисо саддаппайого наттхи, пуримака̄лакирийа̄йамева ча аттхӣти? на̄йамеканто сама̄нака̄лакирийа̄йампи кехичи иччхитатта̄. татха̄ хи –

‘‘нихантва̄ тимирам̣ локе, удито сатарам̣сами;

локекачаккхубхӯтойа-маттхамети дива̄каро.

‘‘сирӣвила̄сарӯпена, саббасобха̄вибха̄вина̄;

обха̄сетва̄дито буддхо, сатарам̣си йатха̄ паро’’ти. –

ча пайога̄ диссанти.

35-38. та̄сӯти дукамӯлаканайе хета̄рамман̣адуке екӯнапан̃н̃а̄сапуччха̄, та̄су. хета̄рамман̣адукети ‘‘хетупаччайа̄ а̄рамман̣апаччайа̄’’ти евам̣ хетупаччайаа̄рамман̣апаччайа̄нам̣ васена а̄гате паччайадуке. двиннам̣ пуччха̄нам̣ дасситатта̄ти йасмим̣ ва̄чана̄магге кусалападамӯла̄ кусалапада̄васа̄на̄, кусала̄дипадаттайамӯла̄ кусала̄дипадаттайа̄васа̄на̄ ча екӯнапан̃н̃а̄са̄йа пуччха̄нам̣ а̄дипарийоса̄набхӯта̄ две ева пуччха̄ дассита̄, там̣ сандха̄йа вуттам̣. еттха̄ти етасмим̣ пан̣н̣аттива̄ре пуччха̄нам̣ вутто на паччайа̄нанти аттхо. пуччха̄йа хи васена хетупаччайе хетупаччайасан̇кха̄там̣ екамӯлам̣ етасса̄ти екамӯлако, найасадда̄пеккха̄йа ча̄йам̣ пуллин̇ганиддесо. евам̣ а̄рамман̣апаччайамӯлака̄дӣсу. татха̄ хетуа̄рамман̣апаччайасан̇кха̄та̄ни две мӯла̄ни етасса̄ти двимӯлакотиа̄дина̄ йоджетабба̄. паччайа̄нам̣ пана вуччама̄не пат̣хаманайасса екамӯлаката̄ на сийа̄. на хи таттха паччайантарам̣ аттхи, йам̣ мӯлабха̄вена ваттаббам̣ сийа̄. тена̄ха ‘‘паччайа̄нам̣ пана васена̄’’тиа̄ди. хета̄рамман̣адука̄дӣнанти авайаве са̄мивачанам̣, адхипатиа̄дӣнанти самбандхо. тато парам̣ мӯласса абха̄вато саббамӯлакам̣ анавасеса̄нам̣ паччайа̄нам̣ мӯлабха̄вена гахитатта̄. на хи мӯлавантабха̄вена гахита̄ паччайа̄ мӯлабха̄вена гайханти. паччайагаманам̣ па̄л̣игамананти вин̃н̃а̄йати абхидхеййа̄нурӯпам̣ лин̇гавачана̄дӣти катва̄. идха̄ти ануломе. ча-саддо упачайаттхо. со тевӣсатимӯласса саббамӯлабха̄вам̣ упачайена вуччама̄нам̣ джотети.

39-40. евам̣ сатӣти ‘‘а̄рамман̣апаччайа̄ хетупаччайа̄’’ти а̄рабхитва̄ ‘‘а̄рамман̣апаччайа̄ авигатапаччайа̄, а̄рамман̣апаччайа̄ хетупаччайа̄’’ти евам̣ ва̄чана̄магге сати. чаккабандханавасена па̄л̣игати а̄паджджату, ко досоти када̄чи вадеййа̄ти а̄ха ‘‘хет̣т̣химасодханавасена ча идха абхидхамме па̄л̣и гата̄’’ти. татха̄ хи кхандхавибхан̇га̄дӣсупи па̄л̣и хет̣т̣химасодханавасена паватта̄. ган̣анача̄рена таматтхам̣ са̄дхетум̣ ‘‘еван̃ча катва̄’’тиа̄ди вуттам̣. а̄рамман̣а̄дӣсӯти а̄рамман̣амӯлака̄дӣсу найесу. тасмим̣ тасминти тасмим̣ тасмим̣ а̄рамман̣а̄дипаччайе. суддхикатоти суддхиканайато. тасма̄ти а̄рамман̣амӯлака̄дӣсу суддхиканайасса алаббхама̄натта̄. екамӯлаканайо дат̣т̣хаббо а̄рамман̣амӯлакети адхиппа̄йо. ‘‘а̄рамман̣апаччайа̄…пе… авигатапаччайа̄ти ва̄’’тиа̄ди та̄дисам̣ ва̄чана̄маггам̣ сандха̄йа вуттам̣. йаттха ‘‘а̄рамман̣апаччайа̄ хетупаччайа̄, а̄рамман̣апаччайа̄ адхипатипаччайа̄, а̄рамман̣апаччайа̄…пе… авигатапаччайа̄’’ти евам̣ а̄рамман̣амӯлаке анантарапаччайамӯлабхӯта̄ а̄рамман̣апаччайапарийоса̄намева екамӯлакам̣ дассетва̄ упари авасит̣т̣хаекамӯлакато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва саббамӯлаке вигатапаччайа̄, та̄ва сам̣кхипитва̄ авигатапаччайова дассито. тена̄ха ‘‘екамӯлакесӯ’’тиа̄ди. ито паресупи едисесу т̣ха̄несу есева найо. мӯламева дассетва̄ти адхипатимӯлаке екамӯлакасса а̄димева дассетва̄. на суддхикадассананти на суддхиканайадассанам̣. ‘‘суддхиканайо хи висеса̄бха̄вато а̄рамман̣амӯлака̄дӣсу на лаббхатӣ’’ти хи вуттам̣. на̄пи саббамӯлаке катипайапаччайадассанам̣ упари саббамӯлаке екамӯлакасса а̄гататта̄.

41. екасмин̃ча̄ти авигатамӯлака̄дике ча найе. сан̇кхепантарагатоти сан̇кхепасса сан̇кхипитасса аббхантарагато, сан̇кхипитабботи аттхо. маджджхима̄нам̣ дассананти маджджхима̄нам̣ найато дассанам̣, ан̃н̃атха̄ сан̇кхепо ева на сийа̄. гатидассананти антадассанам̣ акатва̄ па̄л̣игатийа̄ дассанам̣, тан̃ча а̄дито пат̣т̣ха̄йа катипайадассанамева. тена вигатапаччайуддха̄ран̣ена оса̄начатуккам̣ дассети авигатамӯлаке вигатапаччайасса оса̄набха̄вато. саббамӯлакасса аваса̄нена ‘‘вигатапаччайа̄’’ти падена.

йатха̄ хетуа̄дӣнам̣ паччайа̄нам̣ уддеса̄нупуббийа̄ дукатика̄дийоджана̄ ката̄, евам̣ таттха а̄рамман̣а̄дипаччайе лан̇гхитва̄пи сакка̄ йоджанам̣ ка̄тум̣, татха̄ касма̄ на ката̄? йадипи анавасесато паччайа̄нам̣ мӯлабха̄вена гахитатта̄ кесан̃чи кехичи йоджане аттхависесо наттхи, а̄рамман̣амӯлака̄дӣсу пана а̄рамман̣а̄дхипатидука̄дӣнам̣ хетумӯлаке ча хетуадхипатианантаратика̄дӣнам̣ там̣там̣авасит̣т̣хапаччайехи йоджана̄йа аттхева висесо, евам̣ сантепи йасма̄ уппат̣ипа̄т̣ийа̄ йоджана̄ на сукхаггахан̣а̄, сакка̄ ча н̃а̄н̣уттарена пуггалена йатха̄дасситена найена йоджитунти уппат̣ипа̄т̣ийа̄ паччайе аггахетва̄ пат̣ипа̄т̣ийа̄ва те йоджетва̄ дассита̄ти имаматтхама̄ха ‘‘еттха ча̄’’тиа̄дина̄.

тан̃ча гаманам̣ йуттанти йам̣ саббехи тикехи екекасса дукасса йоджана̄васена па̄л̣игаманам̣, там̣ йуттам̣ тикесу дука̄нам̣ паккхепабха̄вато. таттха̄ти дукесу. екекасминти екекасмим̣ дукатике. найа̄ти ануломанайа̄дайо ва̄ре ва̄ре чатта̄ро найа̄, пуччха̄ пана саттавӣсати. йади евам̣ касма̄ хетудукена сама̄на̄ти? там̣ тикападесу паччекам̣ хетудукасса лаббхама̄насса хетудукабха̄васа̄ман̃н̃ато вуттам̣.

вуттанайена̄ти ‘‘на хӣ’’тиа̄дина̄ дукатике вуттанайена. таттха хи на дукасса йоджана̄ аттхи, атха кхо дука̄нам̣ екекена падена тикасса йоджана̄. тена̄ха ‘‘екеко тико дукасатена йоджито’’ти. екекасминти екекасмим̣ тикадуке.

тика̄дайо чха найа̄ти ‘‘тикан̃ча пат̣т̣ха̄навара’’нтиа̄дина̄ га̄тха̄йам̣ вутта̄ тикапат̣т̣ха̄на̄дайо чха найа̄. саттавидхампӣти ва̄рабхедена саттадха̄ бхиндитва̄ вуттампи. ануломанти паччайа̄нуломам̣ ануломабха̄васа̄ман̃н̃ена саха гахетва̄. татха̄ чатуббидхампи тикапат̣т̣ха̄нам̣ тикапат̣т̣ха̄ната̄са̄ман̃н̃ена, дукапат̣т̣ха̄на̄дӣни ча чатта̄ри чатта̄ри там̣са̄ман̃н̃ена саха гахетва̄. имаматтхам̣ гахетва̄ ‘‘тикан̃ча пат̣т̣ха̄навара’’нти га̄тха̄йа адхиппа̄йавибха̄ванавасена ‘‘ануломамхӣ’’тиа̄дина̄ вуттам̣ имаматтхам̣ гахетва̄. саттаппабхедети пат̣иччава̄ра̄дивасена саттаппабхеде. чхапи ете тика̄дибхедена чатучатуппабхеда̄ дхамма̄нулома̄дивасена чха уддхаритабба̄ти идам̣ дассетӣти йоджана̄. айан̃хеттха сан̇кхепаттхо – дхамма̄нулома̄дивибха̄габхинна̄пи тика̄дибха̄васа̄ман̃н̃ена екаджджхам̣ катва̄ вутта̄ тикапат̣т̣ха̄на̄дисан̇кха̄та̄ тика̄дайо чха дхамманайа̄ пат̣иччава̄ра̄дивасена вибхаджийама̄на̄ таттха таттха ниддха̄рийама̄не ануломата̄са̄ман̃н̃ена ануломанти екато гахите паччайа̄нуломе сут̣т̣ху ативийа гамбхӣра̄ти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘идха пана айам̣ га̄тха̄ тасмим̣ дхамма̄нуломе паччайа̄нуломам̣ сандха̄йа вутта̄’’ти дхамма̄нуломо паччайа̄нуломасса висесанабха̄вена нийаметва̄ вутто. еса найо паччанӣйага̄тха̄дӣсупи. тикапат̣т̣ха̄насса дукапат̣т̣ха̄насса ча пуббе аттхо вуттоти а̄ха ‘‘дукатикапат̣т̣ха̄на̄дӣсӯ’’ти. тикехи пат̣т̣ха̄нанти тикехи на̄наппака̄рато паччайавибха̄ванам̣, тикехи ва̄ н̃а̄н̣асса паваттанат̣т̣ха̄нам̣. дукасамбандхи тикапат̣т̣ха̄нам̣, дукависит̣т̣ха̄нам̣ ва̄ тика̄нам̣ пат̣т̣ха̄нам̣ дукатикапат̣т̣ха̄нанти имаматтхам̣ дассенто ‘‘дука̄на’’нтиа̄дима̄ха. дука̄дивисеситасса̄ти дука̄дипадависеситасса дука̄дибха̄во дат̣т̣хаббо ‘‘хетум̣ кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча, нахетум̣ кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча̄’’тиа̄дивачанато.

паччайа̄нуломаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.