1. пан̣н̣аттива̄ро
ниддесава̄раван̣н̣ана̄
26. евам̣ вуттанти евам̣ два̄ра̄ламбанехи саддхим̣ два̄раппаваттадхаммавибха̄гавасена вуттам̣. пийасабха̄вам̣ пийаджа̄тикам̣ ‘‘катхам̣ рӯпена кхо, а̄вусо’’тиа̄дӣсу вийа пийасабха̄ват̣т̣хена рӯпам̣, на руппанат̣т̣хена̄ти вуттам̣ ‘‘пийарӯпам̣…пе… рӯпам̣ на рӯпаккхандхо’’ти. руппанат̣т̣хена рӯпаккхандхапарийа̄паннампи чаккха̄ди пийасабха̄ваматтавачаниччха̄васена пийарӯпамева ануппависати, на рӯпаккхандханти а̄ха ‘‘пийасабха̄ва…пе… на рӯпаккхандхоти вутта’’нти. ‘‘йо пана йаттха висесо’’ти вутто висесасаддо на̄нуваттатӣти адхиппа̄йена̄ха ‘‘вачанасесо’’ти. на хи адхика̄рато лаббхама̄насса аджджха̄харан̣акиччам̣ аттхи. дит̣т̣хисан̃н̃а̄ти ва̄ падуддха̄ройам̣ ведитаббо. висесата̄ панасса̄ ‘‘висесам̣ ван̣н̣айисса̄ма̄’’ти пат̣ин̃н̃а̄йа ева па̄кат̣а̄. ‘‘авасеса̄ сан̇кха̄ра̄’’ти еттха̄пи есева найо. сам̣йоджанавасена джа̄на̄ти абхинивисатӣти сан̃н̃а̄ дит̣т̣хӣти а̄ха ‘‘дит̣т̣хи ева сан̃н̃а̄’’ти. дит̣т̣хи ча̄ти ча-саддена авасит̣т̣хам̣ папан̃чам̣ сан̇ган̣ха̄ти. татха̄ хи ‘‘папан̃часан̃н̃а̄сан̇кха̄’’ти еттха папан̃часӯданийам̣ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.201) вуттам̣ ‘‘сан̃н̃а̄на̄мена ва̄ папан̃ча̄ ева вутта̄’’ти.
28. ‘‘кхандха̄ ведана̄ккхандхо’’ти етасмим̣ ануломе йатха̄ сарӯпадассанена виссаджджанам̣ лаббхати, на евам̣ ‘‘на кхандха̄ на ведана̄ккхандхо’’ти пат̣иломе, идха пана пат̣ивачанена виссаджджананти тадаттхам̣ виваранто ‘‘кхандхасаддаппаваттийа̄ ча абха̄ве ведана̄ккхандхасаддаппаваттийа̄ ча абха̄во’’ти а̄ха. тена сатта̄пат̣иседхе айам̣ на-ка̄роти дассети. саддаггахан̣ан̃четтха садданибандханатта̄ пан̃н̃аттийа̄ саддасабха̄гатам̣ ва̄ сандха̄йа катам̣. пан̣н̣аттисодханан̃хетам̣. тена̄ха ‘‘пан̣н̣аттисодханаматтамева каротӣ’’ти. тена ниддха̄ретаббасса дхаммантарасса абха̄вам̣ дассети. йато вуттам̣ ‘‘на ан̃н̃адхаммасаббха̄во еветтха пама̄н̣а’’нти. еван̃ча катва̄тиа̄дина̄ йатха̄вуттаматтхам̣ па̄т̣хантарена саматтхети. ка̄мам̣ каттхачи сатипи кхандхе наттхи ведана̄ккхандхо, акхандхаттасабха̄ва̄ пана наттхи ведана̄ти ‘‘на кхандха̄ на ведана̄ккхандхоти? а̄манта̄’’ти вуттанти евам̣ ва̄ етам̣ дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘пан̃н̃аттинибба̄насан̇кха̄та̄’’тиа̄ди.
39. ‘‘рӯпато ан̃н̃е’’ти еттха бхӯтупа̄да̄йа дхаммо вийа пийасабха̄вопи рӯпасадда̄бхидхеййата̄са̄ман̃н̃ена гахитоти а̄ха ‘‘локуттара̄ ведана̄дайо дат̣т̣хабба̄’’ти. аппаваттиматтамева̄ти кхандхасаддаппаваттийа̄ абха̄ве рӯпасаддаппаваттийа̄ ча абха̄воти пан̣н̣аттисодханаматтатам̣йева сандха̄йа вадати, татха̄ ча̄ха ‘‘еван̃ча катва̄’’тиа̄ди. тенетам̣ дассети – йатха̄ чаккхуто ан̃н̃асса саббассапи сабха̄вадхаммасса а̄йатанаггахан̣ена гахитатта̄ тадубхайавинимуттам̣ кин̃чи наттхӣти кевалам̣ пан̃н̃аттисодханаттхам̣ тамева абха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘чаккхун̃ча а̄йатане ча т̣хапетва̄ авасеса̄ на чева чаккху на ча а̄йатана’’нти вуттам̣, евамидха̄пи тадаттхамева убхайавинимуттасса абха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпан̃ча кхандхе ча т̣хапетва̄ авасеса̄ на чева рӯпам̣ на ча кхандха̄’’ти вуттанти. висамопан̃н̃а̄со. ‘‘чаккхун̃ча а̄йатане ча т̣хапетва̄’’ти еттха хи авасесаггахан̣ена гайхама̄нам̣ кин̃чи наттхӣти сакка̄ ваттум̣ а̄йатанавинимуттасса сабха̄вадхаммасса абха̄ва̄. тена̄ха ‘‘йади сийа̄’’ти. ‘‘рӯпан̃ча кхандхе ча т̣хапетва̄’’ти еттха пана на татха̄ сакка̄ ваттум̣ кхандхавинимуттасса сабха̄вадхаммасса аттхибха̄вато. йади пана та̄дисам̣ кхандхагатам̣ дхаммаджа̄там̣ наттхӣти евамидам̣ вуттам̣ сийа̄, евам̣ сати йуттаметам̣ сийа̄. татха̄ хи ‘‘ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана̄’’тиа̄дина̄ пан̃н̃аттиггахан̣амева уддхарӣйати. тан̣ха̄ваттху ча на сийа̄ авасесаггахан̣ена гайхама̄нанти а̄нетва̄ самбандхо. кхандхо ча сийа̄ти йоджана̄.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. паваттива̄раван̣н̣ана̄
50-205. миссакака̄лабхедесу йамакесу пада̄нам̣ бхиннака̄латта̄ сийа̄ аттхависесоти а̄ха ‘‘амиссакака̄лабхедесу ва̄ресу аттхависеса̄бха̄вато’’ти. ида̄ни тамеваттхам̣ ‘‘пуримасса хӣ’’тиа̄дина̄ виварати. тена̄ти аттхависеса̄бха̄вена. еттха̄ти етасмим̣ паваттива̄рапа̄т̣хе, етиссам̣ ва̄ паваттива̄раван̣н̣ана̄йам̣. чха ева вутта̄, на нава̄ти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘атӣтена̄’’тиа̄ди. ете пана тайоти аттана̄ висум̣ анантарам̣ дассите сандха̄йа̄ха. йатха̄дассита̄ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ ниддха̄ретва̄ дасситабба̄ка̄ра̄ паччуппаннена̄тӣта̄дайо йе па̄л̣ийам̣ уджукамева а̄гата̄. ‘‘на висум̣ виджджантӣ’’ти вуттамеваттхам̣ ‘‘таттха таттха хӣ’’тиа̄дина̄ па̄кат̣атарам̣ кароти. таттха пат̣иломапуччха̄хӣти ‘‘йасса ва̄ пана ведана̄ккхандхо уппаджджиттха, тасса рӯпаккхандхо уппаджджатӣ’’ти евама̄дика̄хи пат̣хамападе вуттасса пат̣иломавасена паватта̄хи. тенева̄ти найато йоджетум̣ саккун̣еййатта̄ ева. миссакака̄лабхедесу ча̄ти на кевалам̣ амиссакака̄лабхедесуйева, атха кхо миссакака̄лабхедесу ча̄ти аттхо. на йоджана̄сукарата̄йа ева пуриме айоджана̄, атха кхо сукхаггахан̣аттхампӣти дассенто а̄ха ‘‘амиссака…пе… вутта̄нӣ’’ти.
йена ка̄ран̣ена̄ти йена екапададвайасан̇гахита̄нам̣ кхандха̄нам̣ уппа̄дасса ниродхасса ла̄бхасан̇кха̄тена ка̄ран̣ена. йатха̄ккамам̣ пурепан̃хо паччха̄пан̃хоти ча на̄мам̣ вуттам̣. ча-саддена пурепаччха̄пан̃хоти ча на̄мам̣ вуттанти ниддха̄ретва̄ йоджетаббам̣. таттха пана ‘‘екапададвайасан̇гахита̄на’’нти идам̣ екаджджхам̣ катва̄ гахетаббам̣. тамеваттхампи виварати ‘‘йасса хӣ’’тиа̄дина̄. таттха йасса̄ти йасса пан̃хасса. ‘‘пан̃хо’’ти четтха пуччханавасена паваттам̣ вачанам̣ ведитаббам̣. тенева̄ха ‘‘парипӯретва̄ виссаджджетаббаттхасан̇ган̣ханато’’ти. там̣ сарӯпадассанена виссаджджанам̣ там̣виссаджджанам̣, там̣ ва̄ йатха̄вуттам̣ виссаджджанам̣ етасса̄ти там̣виссаджджано, тасса там̣виссаджджанасса. пуримакот̣т̣ха̄сена̄ти пуримена уддесападена. тена хи виссаджджанападасса сама̄наттхата̄ идха садисаттхата̄. екена падена̄ти екена падха̄на̄ппадха̄нена йамакападена, на пат̣хамападенева̄ти аттхо. уппа̄даниродхала̄бхаса̄ман̃н̃аматтена̄ти уппа̄дасса ва̄ ниродхасса ва̄ лаббхама̄ната̄йа сама̄ната̄маттена. саннит̣т̣ха̄напада…пе… йуттанти идам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘йаттха рӯпаккхандхо нуппаджджатӣ’’тиа̄дина̄ пурепан̃хасса дасситатта̄ вуттам̣. йадипи таттха ‘‘уппаджджатӣ’’ти виссаджджитатта̄ ведана̄ккхандхасса уппа̄до лаббхатӣти вуттам̣, йо пана саннит̣т̣ха̄нападасан̇гахито рӯпаккхандхасса ануппа̄до па̄л̣ийам̣ анун̃н̃а̄тарӯпена т̣хито, тасса васена пурепан̃хо йуттоти адхиппа̄йо. еван̃хи пуримакот̣т̣ха̄сена садисаттхата̄ хоти.
‘‘йасса рӯпаккхандхо нуппаджджиттха, тасса ведана̄ккхандхо нуппаджджиттха̄’’ти еттха рӯпаккхандхасса ануппаннапуббата̄пат̣иккхепамукхена итарасса пат̣иккхипӣйатӣти рӯпаккхандхассева йатха̄вуттапат̣иккхепо падха̄набха̄вена вутто. есева найо ан̃н̃есупи едисесу т̣ха̄несӯти а̄ха ‘‘саннит̣т̣ха̄наттхассева пат̣иккхипанам̣ пат̣иккхепо’’ти. ‘‘йасса рӯпаккхандхо уппаджджати, тасса ведана̄ккхандхо нируджджхатӣ’’ти еттха пана рӯпаккхандхасса уппа̄далаккхан̣ам̣ катва̄ ведана̄ккхандхасса ниродхо пуччхӣйатӣти со ева ‘‘но’’ти пат̣иседхӣйати. еса найо ан̃н̃есупи едисесу т̣ха̄несӯти вуттам̣ ‘‘сам̣сайаттханива̄ран̣ам̣ пат̣иседхо’’ти. ‘‘на-ка̄равирахита’’нти етена пат̣иседхасса пат̣иседхитама̄ха. йади евам̣ па̄л̣игатипат̣иседхависсаджджана̄нам̣ ко висесоти а̄ха ‘‘таттха уппаттӣ’’тиа̄ди.
тадекадесапаккхепавасена̄ти тесам̣ чатуннам̣ пан̃ха̄нам̣ пан̃чаннан̃ча виссаджджана̄нам̣ екадесасса паккхипанавасена. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘пат̣хаме т̣ха̄не парипун̣н̣апан̃хасса пуримакот̣т̣ха̄се сарӯпадассанена̄’’тиа̄ди. йо панеттха пан̃хесу виссаджджанесу ча саттавӣсатийа̄ т̣ха̄несу паккхепам̣ лабхати, там̣ дассетум̣ ‘‘парипун̣н̣апан̃хо ева̄’’тиа̄ди вуттам̣. па̄л̣иваваттха̄надассана̄дитоти еттха а̄ди-саддена пуччха̄вибхан̇го виссаджджана̄т̣ха̄на̄ни екасмим̣ пан̃хе йоджана̄найоти имесам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо.
суддха̄ва̄са̄нантиа̄ди па̄л̣ийа̄ падам̣ уддхаритва̄ аттхадассанаттхам̣ а̄раддхам̣. ‘‘йасса йаттха рӯпаккхандхо нуппаджджиттха, тасса таттха ведана̄ккхандхо нуппаджджиттха̄’’ти имасса виссаджджанам̣ хоти ‘‘суддха̄ва̄са̄нам̣ тесам̣ таттха̄’’ти. таттха екабхӯмийам̣ дутийа̄ упапатти наттхӣти екисса̄ бхӯмийа̄ екасса арийапуггаласса дутийава̄рам̣ пат̣исандхиггахан̣ам̣ наттхӣти аттхо. татийава̄ра̄дӣсу ваттаббамева наттхи. сва̄йаматтхо йатха̄ н̃а̄пито хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘пат̣исандхито пабхути хи…пе… паватта̄’’ти вуттам̣. тена аддха̄паччуппаннавасена̄йам̣ десана̄ паватта̄ти дассети. а̄да̄наниккхепапариччхиннам̣ каммаджасанта̄нам̣ екаттена гахетва̄ тасса васена уппа̄даниродхесу вуччама̄несу акаммаджесу кусала̄дӣсу катханти чодана̄йам̣ тепи идха там̣ниссита̄ ева ката̄ти дассенто а̄ха ‘‘тасмин̃хи…пе… дассита̄’’ти. тенева̄ти каммаджасанта̄ненева. тасма̄ти екакамманиббаттасса випа̄касанта̄насса екаттена гахитатта̄. тасса̄ти каммаджасанта̄насса. пан̃часу суддха̄ва̄сесу йатха̄ паччекам̣ ‘‘екисса̄ бхӯмийа̄ дутийа̄ упапатти наттхӣ’’ти йатха̄вуттапа̄л̣ийа̄ вин̃н̃а̄йати, евам̣ ‘‘суддха̄ва̄са̄на’’нти ависесавачанато сакалепи суддха̄ва̄се са̄ наттхӣти та̄йа касма̄ на вин̃н̃а̄йатӣти чоданам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ сайамева парихаритум̣ ‘‘касма̄ пана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха суддха̄ва̄сесу хет̣т̣ха̄бхӯмикасса асати индрийапарипа̄ке упарибхӯмисамуппатти на сакка̄ пат̣иседхетум̣ уддхам̣сотавачанато. уддхамасса тан̣ха̄сотам̣ ват̣т̣асотан̃ча̄ти хи уддхам̣сото. тена̄ха ‘‘уддхам̣сотапа̄л̣исаббха̄ва̄’’ти. сам̣сандетабба̄ти йатха̄ на вируджджханти, евам̣ нетабба̄. татха̄ чева сам̣ван̣н̣итам̣.
етена саннит̣т̣ха̄нена̄ти ан̇китока̄сабха̄вирӯпуппа̄дасанниссайена ниччхайена. висесита̄ татха̄бха̄вирӯпабха̄вино. асан̃н̃асатта̄пӣти на кевалам̣ пан̃чавока̄ра̄ ева, атха кхо асан̃н̃асатта̄пи. те ева асан̃н̃асатте ева гахетва̄ пуримакот̣т̣ха̄сети адхиппа̄йо. тена йе саннит̣т̣ха̄нена ваджджита̄ти тена йатха̄вуттасаннит̣т̣ха̄нена йе вирахита̄, те татха̄ на ваттабба̄ти аттхо. ида̄ни ‘‘те тато’’тиа̄дина̄ дассети. татоти асан̃н̃а̄бхавато. паччхимабхавика̄нанти еттха паччхимабхавам̣ сарӯпато дассетум̣ ‘‘ким̣ пан̃чавока̄ра̄дӣ’’тиа̄ди вуттам̣. апаччхимабхавика̄нампи арӯпа̄нам̣ арӯпабхаве йатха̄ рӯпаккхандхо нуппа̄ди, евам̣ таттха паччхимабхавика̄нам̣ ведана̄ккхандхопӣти а̄ха ‘‘етена саннит̣т̣ха̄нена сан̇гахитатта̄’’ти. тена̄ха ‘‘тесам̣…пе… а̄ха̄’’ти. таттха тесанти паччхимабхавика̄нам̣. таттха̄ти арӯпабхаве. итара̄нуппаттибха̄ван̃ча̄ти итарасса ведана̄ккхандхасса ануппаджджанасаббха̄вампи. саппат̣исандхика̄нампи суддха̄ва̄са̄нам̣ кхандхабхедасса паринибба̄напарийа̄йо ол̣а̄рикадосаппаха̄нато килесӯпасамаса̄ман̃н̃ена вуттоти ведитаббам̣.
саббесан̃хи тесанти там̣там̣бхӯмийам̣ т̣хита̄нам̣ саббесам̣ суддха̄ва̄са̄нам̣. йатха̄ пана̄тиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ кароти. ананта̄ локадха̄туйоти идам̣ ока̄сасса париччхеда̄бха̄вам̣йева дассетум̣ вуттам̣. пуггалавасена сама̄на̄дха̄рата̄йа сама̄нака̄латтена асамбхаванто ока̄савасена пана самбхаванто сам̣кин̣н̣а̄ вийа хонтӣти а̄ха ‘‘сам̣кин̣н̣ата̄ хотӣ’’ти.
паваттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄
206-208. тасса̄пӣти пуггалока̄сава̄рассапи. ока̄се пуггалассева̄ти йатха̄гахите ока̄се йо пуггало, тассева ока̄сависит̣т̣хапуггалассева̄ти аттхо. йатха̄ пана пуггалава̄ре лаббхама̄не пуггалока̄сава̄ропи лаббхати, евам̣ ока̄сава̄ропи лаббхеййа̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ока̄сава̄ропи ча̄’’ти. тасма̄ти йасма̄ вуччама̄нопи ока̄со пуггаласса висесабха̄венева вуччеййа, на висум̣, тасма̄.
ан̃н̃атха̄ти паваттива̄ре вийа а̄да̄наниккхепапариччхиннам̣ каммаджасанта̄нам̣ екаттена гахетва̄ тасса уппа̄даниродхавасена парин̃н̃а̄вачане. ‘‘йо рӯпаккхандхам̣ париджа̄на̄тӣ’’ти саннит̣т̣ха̄нападасан̇гахитаттха̄бха̄вадассанамукхена итарассапи абха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘рупаккхандхапариджа̄нанасса абха̄ва̄’’ти вуттам̣. ‘‘а̄манта̄’’ти ча катам̣, тасма̄ паватте читтаккхан̣авасеневеттха тайо аддхо лаббхантӣти аттхо. ‘‘аггамаггасаман̇гин̃ча арахантан̃ча̄’’ти двиннам̣ пада̄нам̣ ‘‘рӯпаккхандхан̃ча на париджа̄нанти ведана̄ккхандхан̃ча на париджа̄ниттха̄’’ти двӣхи падехи йатха̄ккамам̣ самбандхо. ‘‘т̣хапетва̄ авасеса̄ пуггала̄’’ти пана паччекам̣ йоджетаббам̣. аггамагга…пе… наттхӣти имина̄ арахаттамагган̃а̄н̣ассева парин̃н̃а̄маттхакаппаттийа̄ парин̃н̃а̄киччам̣ са̄тисайам̣, тадабха̄ва̄ на итаресанти дассети. йато тассева ваджирӯпамата̄ вутта̄, сеса̄нан̃ча виджджӯпамата̄. тена̄ти тена йатха̄вуттена вачанена. тадавасесасаббапуггалети тато аггамаггасаман̇гито авасесасаббапуггале. имам̣ пана йатха̄вуттадосам̣ парихаранта̄ ‘‘путхуджджана̄дайо сандха̄йа̄’’ти ваданти.
парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кхандхайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.