2. ка̄ласам̣санданакатха̄ван̣н̣ана̄

285. атӣта̄ …пе… каритва̄ти еттха̄йам̣ сан̇кхепаттхо – атӣтам̣ ана̄гатанти рӯпасса имам̣ висесам̣, евам̣ висесам̣ ва̄ рӯпам̣ аггахетва̄ паччуппанната̄висесависит̣т̣харӯпамева аппийам̣ паччуппаннарӯпабха̄ва̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣атта̄ етасмим̣йева висайе аппетаббам̣, вачӣгочарам̣ па̄петаббам̣ сатипи несам̣ висесанависеситаббата̄сан̇кха̄те вибха̄ге татха̄пи авибхаджитаббам̣ катва̄ти. йасма̄ пана па̄л̣ийам̣ ‘‘паччуппаннанти ва̄ рӯпанти ва̄’’ти паччуппаннарӯпасаддехи тадаттхасса ваттабба̄ка̄ро итисаддехи дассито, тасма̄ ‘‘паччуппаннасаддена…пе… вуттам̣ хотӣ’’ти а̄ха. рӯпапан̃н̃аттӣти рӯпа̄йатанапан̃н̃атти. са̄ хи сабха̄вадхаммупа̄да̄на̄ таджджа̄пан̃н̃атти. тенева̄ха ‘‘сабха̄вапариччхинне паватта̄ виджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. рӯпасамӯхам̣ упа̄да̄йа̄ти там̣там̣аттапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄набхӯта̄нам̣ абха̄вавибха̄вана̄ка̄рена паваттама̄на̄нам̣ рӯпадхамма̄нам̣ самӯхам̣ упа̄да̄йа. упа̄да̄нупа̄да̄нампи хи упа̄да̄намева̄ти. тасма̄ти самӯхупа̄да̄йа̄дхӣната̄йа авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вато. вигама̄ваттаббата̄ти вигамасса ваттхабха̄ва̄пагамасса аваттаббата̄. на хи ода̄тата̄вигамена аваттхам̣ хоти. на пана йутта̄ рӯпабха̄васса вигама̄ваттаббата̄ти йоджана̄. рӯпабха̄воти ча рӯпа̄йатанасабха̄во чаккхувин̃н̃а̄н̣асса гочарабха̄во. на хи тасса паччуппаннабха̄вавигаме вигама̄ваттаббата̄ йутта̄.

ка̄ласам̣санданакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

вачанасодханаван̣н̣ана̄

288. ана̄гатам̣ ва̄ паччуппаннам̣ ва̄ти еттха ва̄-саддо анийаматтхо йатха̄ ‘‘кхадире ва̄ бандхитаббам̣ пала̄се ва̄’’ти. тасма̄ ‘‘хутва̄ хотӣ’’ти еттха хоти-саддо ана̄гатапаччуппаннесу йам̣ кин̃чи падха̄нам̣ катва̄ самбандхам̣ лабхатӣти дассенто ‘‘ана̄гатам̣…пе… дат̣т̣хабба’’нти а̄ха. таттха паччуппаннам̣ хонтанти паччуппаннам̣ джа̄йама̄нам̣ паччуппаннабха̄вам̣ лабхантам̣. тена̄ха ‘‘тан̃н̃ева ана̄гатам̣ там̣ паччуппаннанти ладдхивасена̄’’ти. тампи хутва̄ хотӣти йам̣ ана̄гатам̣ хутва̄ паччуппаннабха̄ваппаттийа̄ ‘‘хутва̄ хотӣ’’ти вуттам̣, ким̣ тадапи пуна хутва̄ хотӣти пуччхати. таббха̄ва̄вигаматоти паччуппаннабха̄вато хутва̄хотибха̄ва̄нупагамато. паччуппанна̄бха̄ватоти паччуппанната̄йа абха̄вато.

вачанам̣ арахатӣти имина̄ вачанаматте на кочи досоти дассети. идам̣ вуттам̣ хоти – йадипи тасса пуна хутва̄ бхӯтасса пуна хутва̄хотибха̄во наттхи, пунаппунам̣ н̃а̄петаббата̄йа пана дутийам̣ тато парампи татха̄ ваттаббатам̣ арахатӣти ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣иджа̄на̄тӣти. дхаммети сабха̄вадхамме. таппат̣иккхепато адхамме абха̄вадхамме. тена̄ха ‘‘сасависа̄н̣е’’ти.

пат̣иккхиттанайена̄ти ‘‘хутва̄ хоти, хутва̄ хотӣ’’ти еттха пуббе йадетам̣ тайа̄ ‘‘ана̄гатам̣ хутва̄ паччуппаннам̣ хотӣ’’ти вадата̄ ‘‘там̣йева ана̄гатам̣ там̣ паччуппанна’’нти ладдхивасена ‘‘ана̄гатам̣ ва̄ паччуппаннам̣ ва̄ хутва̄ хотӣ’’ти вуттам̣, ‘‘ким̣ те тампи хутва̄ хотӣ’’ти пуччхите йо парава̄дина̄ хутва̄ бхӯтасса пуна хутва̄абха̄вато ‘‘на хева̄’’ти пат̣иккхепо като, тена пат̣иккхиттанайена. сва̄йам̣ йадева рӯпа̄ди ана̄гатам̣, тадева паччуппаннанти сатипи аттха̄бхеде ана̄гатапаччуппаннанти пана аттхева ка̄лабхедоти там̣ка̄лабхедавиродха̄йа пат̣иккхепо паваттоти а̄ха ‘‘пат̣иккхиттанайена̄ти ка̄лана̄наттена̄’’ти. тена хи со айан̃ча пат̣иккхепо нӣто паваттитоти. пат̣ин̃н̃а̄танайена̄ти идампи йатха̄вуттапат̣иккхепа̄нантарам̣ йам̣ пат̣ин̃н̃а̄там̣, там̣ сандха̄йа̄ха. йатха̄ хи са̄ пат̣ин̃н̃а̄ аттха̄бхедена нӣта̄ паваттита̄, татха̄йампи. тенева̄ха ‘‘аттха̄на̄наттена̄’’ти, ана̄гата̄диппабхеда̄йа ка̄лапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄набхӯтасса аттхасса абхедена̄ти аттхо. йатха̄ упа̄да̄набхӯтарӯпа̄диаттха̄бхедепи тесам̣ кхан̣аттайа̄на̄ватти там̣саман̇гита̄ ана̄гатапаччуппаннабха̄ва̄ваттита̄, татха̄ таттха вуччама̄на̄ хутва̄хотибха̄ва̄ йатха̄ккамам̣ пуримапаччхимесу паваттита̄ пуримапаччхимакирийа̄ти катва̄ти имаматтхам̣ дассенто ‘‘аттха̄на̄наттам̣…пе… пат̣иджа̄на̄тӣ’’ти ватва̄ пуна ‘‘аттха̄на̄наттамева хӣ’’тиа̄дина̄ тамева аттхам̣ саматтхети. йатха̄ пана ‘‘там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣра’’нти пат̣иджа̄нантасса джӣвова сарӣрам̣, сарӣрамева джӣвоти джӣвасарӣра̄нам̣ анан̃н̃аттам̣ а̄паджджати, евам̣ ‘‘тан̃н̃ева ана̄гатам̣ там̣ паччуппанна’’нти ча пат̣иджа̄нантасса ана̄гатапаччуппанна̄нам̣ анан̃н̃аттам̣ а̄паннанти паччуппанна̄на̄гатесу вутта̄ хотибха̄вахутва̄бха̄ва̄ ана̄гатапаччуппаннесупи а̄паджджеййунти вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘евам̣ санте ана̄гатампи хутва̄хоти на̄ма, паччуппаннампи хутва̄хотийева на̄ма̄’’ти.

анун̃н̃а̄тапан̃хасса̄ти ‘‘тан̃н̃ева ана̄гатам̣ там̣ паччуппаннанти? а̄манта̄’’ти евам̣ аттха̄на̄наттам̣ сандха̄йа анун̃н̃а̄тасса аттхасса. н̃а̄тум̣ иччхито хи аттхо пан̃хо. досо вуттоти ана̄гатам̣ хутва̄ паччуппаннабхӯтасса пуна ана̄гатам̣ хутва̄ паччуппаннабха̄ва̄паттисан̇кха̄то досо вутто пуриманайе. паччхиманайе пана ана̄гатапаччуппаннесу екекасса хутва̄хотибха̄ва̄паттисан̇кха̄то досо вуттоти аттхо. пат̣иккхиттапан̃ханти ‘‘там̣йева ана̄гатам̣ там̣ паччуппаннанти? на хевам̣ ваттаббе’’ти евам̣ ка̄лана̄наттам̣ сандха̄йа пат̣иккхиттапан̃хам̣. тена̄ти ана̄гатапаччуппанна̄нам̣ хотихутва̄бха̄вапат̣иккхепена. чодетӣти ана̄гатам̣ тена хоти на̄ма, паччуппаннам̣ тена хутва̄ на̄ма, убхайампи анан̃н̃атта̄ убхайасабха̄ванти чодети. еттха̄ти ‘‘хутва̄ хотӣ’’ти етасмим̣ пан̃хе катхам̣ хоти досоти чодетӣти. ‘‘тассева̄’’ти парихарати. катхам̣ катва̄ чодана̄, катхан̃ча катва̄ париха̄ро? ануджа̄нанапат̣иккхепа̄нам̣ бхиннависайата̄йа чодана̄, аттха̄бхедака̄лабхедависайатта̄ абхинна̄дха̄рата̄йа тесам̣ париха̄ро. тассева̄ти хи парава̄дино ева̄ти аттхо.

тадубхайам̣ гахетва̄ти ‘‘там̣ ана̄гатам̣ там̣ паччуппанна’’нти убхайам̣ екаджджхам̣ гахетва̄. екеканти тесу екекам̣. екекамева̄ти убхайам̣ екаджджхам̣ аггахетва̄ екекамева висум̣ висум̣ имасмим̣ паккхе татха̄ на йуттанти аттхо. еса найоти атидесам̣ катва̄ сам̣кхиттатта̄ там̣ дуббин̃н̃еййанти ‘‘ана̄гатасса хӣ’’тиа̄дина̄ виварати. пат̣иджа̄нитаббам̣ сийа̄ ана̄гатапаччуппанна̄нам̣ йатха̄ккамам̣ хотихутва̄бха̄ватоти адхиппа̄йо. ‘‘йадетам̣ тайа̄’’тиа̄дина̄ паватто сам̣ван̣н̣ана̄найо пуриманайо, таттха хи ‘‘йади те ана̄гатам̣ хутва̄’’тиа̄дина̄ хутва̄хотибха̄во чодито. ‘‘апаро найо’’тиа̄дико дутийанайо. таттха хи ‘‘ана̄гатасса…пе… хутва̄хотийева на̄ма̄’’ти ана̄гата̄дӣсу екекасса хутва̄хотина̄мата̄ чодита̄.

вачанасодханаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

атӣтан̃а̄н̣а̄дикатха̄ван̣н̣ана̄

290. катхам̣ вуччатӣти касма̄ вуттам̣. тена̄ти хи имина̄ дутийапуччха̄йа ‘‘атӣтам̣ н̃а̄н̣а’’нти идам̣ пачча̄мат̣т̣хам̣, тан̃ча паччуппаннам̣ н̃а̄н̣ам̣, атӣтадхамма̄рамман̣ата̄йа атӣтанти вуттам̣. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘пуна пут̣т̣хо атӣта̄рамман̣ам̣ паччуппаннам̣ н̃а̄н̣а’’нтиа̄ди.

атӣтан̃а̄н̣а̄дикатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

араханта̄дикатха̄ван̣н̣ана̄

291. ‘‘арахам̣ кхӣн̣а̄саво’’тиа̄дина̄ суттавиродхо па̄кат̣оти идамева дассенто ‘‘йуттивиродхо…пе… дат̣т̣хаббо’’ти а̄ха. таттха ана̄наттанти ависесо. евама̄дикоти а̄ди-саддена катакиччата̄бха̄во анохитабха̄рата̄ти евама̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо.

араханта̄дикатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

падасодханакатха̄ван̣н̣ана̄

295. йо атӣтасадда̄бхидхеййо аттхо, со аттхисадда̄бхидхеййоти двепи сама̄на̄дхикаран̣аттха̄ти катва̄ вуттам̣ ‘‘атӣтааттхисадда̄нам̣ екаттхатта̄’’ти, на, атӣтасадда̄бхидхеййассева аттхисадда̄бхидхеййатта̄. тена̄ха ‘‘аттхисаддаттхасса ча нва̄тӣтабха̄вато’’ти. тена ким̣ сиддханти а̄ха ‘‘атӣтам̣ нва̄тӣтам̣, нва̄тӣтан̃ча атӣтам̣ хотӣ’’ти. идам̣ вуттам̣ хоти – йади тава матена атӣтам̣ аттхи, аттхи ча нва̄тӣтанти атӣтан̃ча но атӣтам̣ сийа̄, татха̄ аттхи но атӣтам̣ атӣтан̃ча но атӣтам̣ атӣтам̣ сийа̄ти, йатха̄ ‘‘атӣтам̣ аттхӣ’’ти еттха атӣтамева аттхӣти на̄йам̣ нийамо гахетаббо анатӣтассапи аттхибха̄васса иччхитатта̄. тенева̄ха ‘‘аттхи сийа̄ атӣтам̣, сийа̄ нва̄тӣта’’нти. йена хи а̄ка̄рена атӣтасса аттхибха̄во парава̄дина̄ иччхито, тена̄ка̄рена анатӣтасса ана̄гатасса паччуппаннасса ча со иччхито. кена пана а̄ка̄рена иччхитоти? сан̇кхата̄ка̄рена. тена вуттам̣ ‘‘тена̄тӣтам̣ нва̄тӣтам̣, нва̄тӣтам̣ атӣта’’нти. тасма̄ атӣтам̣ аттхийева̄ти еваметтха нийамо гахетаббо. аттхибха̄ве хи атӣтам̣ нийамитам̣, на атӣте аттхибха̄во нийамито, ‘‘на пана нибба̄нам̣ аттхӣ’’ти еттха пана нибба̄намева аттхӣти айампи нийамо самбхаватӣти со ева гахетаббо. йадипи хи нибба̄нам̣ параматтхато аттхибха̄вам̣ упа̄да̄йа уттарапада̄вадха̄ран̣ам̣ лаббхати тадан̃н̃ассапи абха̄вато, татха̄пи асан̇кхата̄ка̄рена ан̃н̃асса анупалаббханато татха̄ нибба̄намева аттхӣти пуримапада̄вадха̄ран̣е аттхе гайхама̄не ‘‘аттхи сийа̄ нибба̄нам̣, сийа̄ но нибба̄на’’нти чодана̄ анока̄са̄. атӣта̄дӣсу пана пуримапада̄вадха̄ран̣ам̣ парава̄дина̄ на гахитанти наттхеттха атиппасан̇го. аггахан̣ан̃часса па̄л̣ито ева вин̃н̃а̄йати. еваметтха атӣта̄дӣнам̣ аттхитам̣ вадантасса парава̄диссева̄йам̣ ит̣т̣хавигха̄тадоса̄патти, на пана нибба̄насса аттхитам̣ вадантасса сакава̄дисса̄ти. пат̣ипа̄дана̄ патит̣т̣ха̄пана̄ ведитабба̄.

еттха̄ха ‘‘атӣтам̣ аттхӣ’’тиа̄дина̄ ким̣ пана̄йам̣ атӣта̄на̄гата̄нам̣ параматтхато аттхибха̄во адхиппето, уда̄ху на параматтхато. кин̃четтха – йади та̄ва параматтхато, саббака̄лам̣ аттхибха̄вато сан̇кха̄ра̄нам̣ сассатабха̄во а̄паджджати, на ча там̣ йуттам̣ а̄гамавиродхато йуттивиродхато ча. атха на параматтхато, ‘‘саббаматтхӣ’’тиа̄дика̄ чодана̄ нираттхика̄ сийа̄, на нираттхика̄. со хи парава̄дӣ ‘‘йам̣ кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄на̄гата’’нтиа̄дина̄ атӣта̄на̄гата̄нампи кхандхабха̄васса вуттатта̄ асати ча атӣте кусала̄кусаласса каммасса а̄йатим̣ пхалам̣ катхам̣ бхавеййа, таттха ча пуббенива̄сан̃а̄н̣а̄ди ана̄гате ча ана̄гатам̣сан̃а̄н̣а̄ди катхам̣ паваттеййа, тасма̄ аттхева параматтхато атӣта̄на̄гатанти йам̣ пат̣иджа̄на̄ти, там̣ сандха̄йа айам̣ ката̄ти. екантена четам̣ сампат̣иччхитаббам̣. йепи ‘‘саббам̣ аттхӣ’’ти ваданти атӣтам̣ ана̄гатам̣ паччуппаннан̃ча, те саббаттхива̄да̄ти.

чатуббидха̄ чете те саббаттхива̄да̄. таттха кечи бха̄ван̃н̃аттика̄. те хи ‘‘йатха̄ суван̣н̣абха̄джанасса бхиндитва̄ ан̃н̃атха̄ карийама̄насса сан̣т̣ха̄нассева ан̃н̃атхаттам̣, на ван̣н̣а̄дӣнам̣, йатха̄ ча кхӣрам̣ дадхибха̄вена парин̣амантам̣ расавӣрийавипа̄ке париччаджати, на ван̣н̣ам̣, евам̣ дхамма̄пи ана̄гатаддхуно паччуппаннаддхам̣ сан̇каманта̄ ана̄гатабха̄вамева джаханти, на аттано сабха̄вам̣. татха̄ паччуппаннаддхуно атӣтаддхам̣ сан̇каме’’ти ваданти. кечи лаккхан̣ан̃н̃аттика̄, те пана ‘‘тӣсу аддха̄су паваттама̄но дхаммо атӣто атӣталаккхан̣айутто, итаралаккхан̣ехи айутто. татха̄ ана̄гато паччуппанно ча. йатха̄ пурисо екисса̄ иттхийа̄ ратто ан̃н̃а̄су аратто’’ти ваданти. ан̃н̃е аваттхан̃н̃аттика̄, те ‘‘тӣсу аддха̄су паваттама̄но дхаммо там̣ там̣ аваттхам̣ патва̄ ан̃н̃о ан̃н̃ам̣ ниддисӣйати аваттхантарато, на сабха̄вато. йатха̄ екам̣ аккхам̣ екан̇ге никкхиттам̣ еканти вуччати, сатан̇ге сатанти, сахассан̇ге сахассанти, евам̣сампадамида’’нти. апаре ан̃н̃атхан̃н̃аттика̄, те пана ‘‘тӣсу аддха̄су паваттама̄но дхаммо там̣ там̣ апеккхитва̄ тадан̃н̃асабха̄вена вуччати. йатха̄ там̣ ека̄ иттхӣ ма̄та̄ти ча вуччати дхӣта̄’’ти ча. евамете чатта̄ро саббаттхива̄да̄.

тесу пат̣хамо парин̣а̄мава̄дита̄йа ка̄пилапаккхикесу паккхипитабботи. дутийассапи ка̄ласан̇каро а̄паджджати саббасса саббалаккхан̣айогато. чатуттхассапи сан̇карова. екассева дхаммасса паваттиккхан̣е тайопи ка̄ла̄ самодха̄нам̣ гаччханти. пуримапаччхимаккхан̣а̄ хи атӣта̄на̄гата̄, маджджхимо паччуппанноти. татийасса пана аваттхан̃н̃аттикасса наттхи сан̇каро дхаммакиччена ка̄лававаттха̄нато. дхаммо хи сакиччаккхан̣е паччуппанно, тато пуббе ана̄гато, паччха̄ атӣтоти.

таттха йади атӣтампи дхарама̄насабха̄вата̄йа аттхи ана̄гатампи, касма̄ там̣ атӣтанти вуччати ана̄гатанти ва̄, нану вуттам̣ ‘‘дхаммакиччена ка̄лававаттха̄нато’’ти. йади евам̣ паччуппаннасса чаккхусса ким̣ киччам̣, анавасесапаччайасамава̄йе пхалуппа̄данам̣. евам̣ сати ана̄гатассапи часса тена бхавитаббам̣ аттхибха̄ватоти лаккхан̣асан̇каро сийа̄. идан̃четтха ваттаббам̣, тенева сабха̄вена сато дхаммасса киччам̣, киччакаран̣е ко вибандхо, йена када̄чи кароти када̄чи на кароти паччайасамава̄йабха̄вато, киччасса самава̄йа̄бха̄ватоти че? там̣ на, ниччам̣ аттхибха̄васса иччхитатта̄. тато ева ча аддхунам̣ ававаттха̄нам̣. дхаммо хи тенева сабха̄вена виджджама̄но касма̄ када̄чи атӣтоти вуччати када̄чи ана̄гатоти ка̄ласса ваваттха̄нам̣ на сийа̄. йо хи дхаммо аджа̄то, со ана̄гато. йо джа̄то на ча нируддхо, со паччуппанно. йо нируддхо, со атӣто. идамеветтха ваттаббам̣. йади йатха̄ ваттама̄нам̣ аттхи, татха̄ атӣтам̣ ана̄гатан̃ча аттхи, тасса татха̄ сато аджа̄тата̄ нируддхата̄ ча кена хотӣти. тенева хи сабха̄вена сато дхаммасса катхамидам̣ сиджджхати аджа̄тоти ва̄ нируддхоти ва̄. ким̣ тасса пуббе на̄хоси, йасса абха̄вато аджа̄тоти вуччати, кин̃ча паччха̄ наттхи, йасса абха̄вато нируддхоти вуччати. тасма̄ саббатха̄пи аддхаттайам̣ на сиджджхати, йади ахутва̄ сан̇гати хутва̄ ча винассатӣти на сампат̣иччханти. йам̣ пана вуттам̣ ‘‘сан̇кхаталаккхан̣айогато на сассатабха̄ваппасан̇го’’ти, тайидам̣ кевалам̣ ва̄ча̄ваттхуматтам̣ удайавайа̄самбхавато, аттхи ча на̄ма саббада̄ со дхаммо, на ча ниччоти кутойам̣ ва̄ча̄йутти.

сабха̄во саббада̄ аттхи, ниччо дхаммо на вуччати;

дхаммо сабха̄вато на̄н̃н̃о, ахо дхаммесу косалам̣.

йан̃ча вуттам̣ ‘‘йам̣ кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄на̄гата’’нтиа̄дина̄ атӣта̄на̄гата̄нам̣ кхандхабха̄васса вуттатта̄ аттхева̄ти, вада̄ма. атӣтам̣ бхӯтапуббам̣, ана̄гатам̣ йам̣ сати паччайе бхависсати, тадубхайассапи руппана̄дисабха̄ва̄на̄тиваттанато рӯпаккхандха̄дибха̄во вутто. йатха̄дхаммасабха̄ва̄на̄тиваттанато атӣта̄ дхамма̄ ана̄гата̄ дхамма̄ти, на дхарама̄насабха̄вата̄йа. ко ча евама̄ха ‘‘паччуппаннам̣ вийа там̣ аттхӣ’’ти. катхам̣ панетам̣ аттхӣти? атӣта̄на̄гатасабха̄вена. идам̣ пана тавева упат̣т̣хитам̣, катхам̣ там̣ атӣтам̣ ана̄гатан̃ча вуччати, йади ниччака̄лам̣ аттхӣти.

йам̣ пана ‘‘на та̄ва ка̄лам̣ кароти, йа̄ва на там̣ па̄пам̣ бйантӣ хотӣ’’ти (ма. ни. 3.250) сутте вуттам̣, там̣ йасмин̃ча санта̄не каммам̣ катӯпачитам̣, таттха тена̄хитам̣ там̣пхалуппа̄данасаматтхатам̣ сандха̄йа вуттам̣, на атӣтасса каммасса дхарама̄насабха̄ватта̄. татха̄ сати сакена бха̄вена виджджама̄нам̣ катхам̣ там̣ атӣтам̣ на̄ма сийа̄. иттхан̃четам̣ евам̣ сампат̣иччхитаббам̣, йам̣ сан̇кха̄ра̄ ахутва̄ самбхаванти, хутва̄ пативенти тесам̣ удайато пуббе вайато ча паччха̄ на ка̄чи т̣хити на̄ма аттхи, йато атӣта̄на̄гатам̣ аттхӣти вуччеййа. тена вуттам̣ –

‘‘анидха̄нагата̄ бхагга̄, пун̃джо наттхи ана̄гате;

уппанна̄ йепи тит̣т̣ханти, а̄рагге са̄сапӯпама̄’’ти. (маха̄ни. 10, 39);

йади ча̄на̄гатам̣ параматтхато сийа̄, ахутва̄ самбхавантӣти ваттум̣ на сакка̄. паччуппаннака̄ле ахутва̄ самбхавантӣти че? на, дхаммаппаваттиматтатта̄ ка̄ласса. атха аттано сабха̄вена ахутва̄ самбхавантӣти, сиддхаметам̣ ана̄гатам̣ параматтхато наттхӣти. йан̃ча вуттам̣ ‘‘асати атӣте кусала̄кусаласса каммасса а̄йатим̣ пхалам̣ катхам̣ бхавеййа̄’’ти, на кхо панеттха атӣтакаммато пхалуппатти иччхита̄, атха кхо тасса кататта̄ тада̄хитависесато санта̄нато. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ ‘‘ка̄ма̄вачарасса кусаласса каммасса кататта̄ упачитатта̄ випа̄кам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаннам̣ хотӣ’’ти (дха. са. 431). йасса пана атӣта̄на̄гатам̣ параматтхато аттхи, тасса пхалам̣ ниччамева аттхӣти ким̣ таттха каммасса са̄маттхийам̣. уппа̄дане че, сиддхамидам̣ ахутва̄ бхаватӣти. йам̣ пана вуттам̣ ‘‘асати атӣта̄на̄гате катхам̣ таттха н̃а̄н̣ам̣ паваттеййа̄’’ти, йатха̄ там̣ а̄ламбан̣ам̣, там̣ татха̄ аттхи, катхан̃ча там̣ а̄ламбан̣ам̣, ахоси бхависсати ча̄ти. на хи кочи атӣтам̣ ануссаранто аттхӣти ануссарати, атха кхо ахосӣти. йатха̄ пана ваттама̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ анубхӯтам̣, татха̄ там̣ атӣтам̣ ануссарати. йатха̄ ча ваттама̄нам̣ бхависсати, татха̄ буддха̄дӣхи гайхати. йади ча там̣ татхева аттхи, ваттама̄намева там̣ сийа̄. атха наттхи, сиддхам̣ ‘‘асантам̣ н̃а̄н̣асса а̄рамман̣ам̣ хотӣ’’ти. виджджама̄нам̣ ва̄ хи читтасан̃н̃а̄там̣ авиджджама̄нам̣ ва̄ а̄рамман̣ам̣ етесам̣ аттхӣти а̄рамман̣а̄, читтачетасика̄, на виджджама̄нам̣йева а̄раббха паваттанато, тасма̄ паччуппаннамева дхарама̄насабха̄вам̣ на атӣта̄на̄гатанти на тит̣т̣хати саббаттхива̄до. кечи пана ‘‘на атӣта̄дӣнам̣ аттхита̄пат̣ин̃н̃а̄йа саббаттхива̄да̄, атха кхо а̄йатанасаббасса аттхита̄пат̣ин̃н̃а̄йа̄’’ти ваданти, тесам̣ матена саббева са̄саника̄ саббаттхива̄да̄ сийунти.

падасодханакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

саббаматтхӣтикатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.