1. ануломапаччанӣкаван̣н̣ана̄
1. самбара̄дӣхи пакаппитавиджджа̄, татха̄бхисан̇кхата̄ни осадха̄ни ча ‘‘ма̄йа̄’’ти вуччанти, идха пана ма̄йа̄йа а̄хитависеса̄ абхӯтан̃н̃еййа̄ка̄ра̄ адхиппета̄ти дассенто ‘‘ма̄йа̄йа аман̣иа̄дайо ман̣иа̄диа̄ка̄рена диссама̄на̄ ма̄йа̄ти вутта̄’’ти а̄ха. саччан̃н̃ева саччикам̣, со ева аттхо авипарӣтасса н̃а̄н̣асса висайабха̄ват̣т̣хена̄ти саччикат̣т̣хо. тена̄ха ‘‘бхӯтат̣т̣хо’’ти. авипарӣтабха̄вато ева парамо падха̄но аттхоти параматтхо, н̃а̄н̣асса паччаккхабхӯто дхамма̄нам̣ аниддиситаббасабха̄во. тена вуттам̣ ‘‘уттаматтхо’’ти.
аттхӣти вачанаса̄ман̃н̃ена̄ти ‘‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.96; катха̄. 22) ‘‘аттхӣ’’ти паваттавачанаса̄ман̃н̃ена. аттхавикаппупапаттийа̄ вачанавигха̄то чхаланти ваданти. патит̣т̣хам̣ паччхиндантоти хетум̣ дӯсенто, ахетум̣ каронтоти аттхо. хету хи пат̣ин̃н̃а̄йа патит̣т̣ха̄панато патит̣т̣ха̄, там̣ пана хетум̣ аттхаматтато дассенто ‘‘йади саччикат̣т̣хена̄’’тиа̄дима̄ха. пайогато пана дӯсанена саддхим̣ парато а̄ви бхависсати. ока̄сам̣ ададама̄ноти йатха̄нурӯпам̣ йуттим̣ ваттум̣ авасарам̣ аденто. атха ва̄ патит̣т̣хам̣ паччхинданто, пат̣ин̃н̃ам̣ ева париваттентоти аттхо. упалаббхати пуггалоти хи сакава̄дим̣ уддисса парава̄дино пат̣ин̃н̃а̄ва на йутта̄ аппасиддхатта̄ висеситаббасса. тенева̄ха ‘‘анупалаббханеййато на тава ва̄до тит̣т̣хатӣти ниваттенто’’ти. рӯпан̃ча упалаббхати…пе… дассетӣти етена парава̄дина̄ адхиппетахетуно випарӣтаттхаса̄дхакаттам̣ дассети.
упалаббхама̄нам̣ на̄ма хотӣти а̄ка̄рато там̣а̄ка̄раванта̄нам̣ анан̃н̃атта̄ти адхиппа̄йо. ан̃н̃атха̄ти а̄ка̄ра, а̄ка̄раванта̄нам̣ бхеде. етисса̄ти ‘‘тато со пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапарамат̣т̣хена̄’’ти евам̣ вутта̄йа дутийапуччха̄йа. еса висесоти йо йатха̄вутто двиннам̣ пуччха̄нам̣ висайасса сабха̄ва̄ка̄рабхедо, еса двиннам̣ пуччха̄нам̣ висесо. сабха̄вадхамма̄нам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ена абхинна̄нампи салаккхан̣ато бхедойева̄ти ан̃н̃адхаммасса ан̃н̃ена̄ка̄рена на када̄чипи упалаббхо бхавеййа. йади сийа̄, ан̃н̃аттамева на сийа̄ти руппана̄дисапаччайа̄диа̄ка̄рена анупалаббхама̄нопи пуггало аттано бхӯтасабха̄ват̣т̣хена упалаббхатева̄ти вадантам̣ парава̄динам̣ пати ‘‘йо саччикат̣т̣хо’’тиа̄ди чодана̄ анока̄са̄ти дассенто а̄ха ‘‘йатха̄ пана…пе… ниггахо ча на ка̄таббо’’ти. таттха ниггахоти ‘‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’’нти евам̣ вуттаниггахо, пара̄джайа̄ропанена парава̄дино нигган̣хананти аттхо.
сва̄йам̣ пана йасма̄ тасса ва̄да̄пара̄дхахетуко, тасма̄ там̣ дассетум̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ доса̄пара̄дхапарийа̄йехи вибха̄вито. аваджа̄нанан̃хеттха ниггахат̣т̣ха̄нам̣. татха̄ хи пат̣ин̃н̃а̄ха̄ни, пат̣ин̃н̃а̄нтарам̣, пат̣ин̃н̃а̄виродхо, пат̣ин̃н̃а̄сан̃н̃а̄со, хетвантарам̣, аттхантарам̣, нираттхакам̣, авин̃н̃а̄таттхам̣, асамбандхаттхам̣, аппаттака̄лам̣, ӯнам̣, адхикам̣, пунаруттам̣, ананубха̄санам̣, авин̃н̃а̄там̣, аппат̣ибха̄, виккхепо, мата̄нун̃н̃а̄, ануйун̃джитаббасса упеккханам̣, анануйун̃джитаббасса ануйого, апасиддхантарам̣, хетва̄бха̄са̄ ча̄ти два̄вӣсати ниггахат̣т̣ха̄на̄ни н̃а̄йава̄дино ваданти.
таттха висадисӯда̄харан̣адхамма̄нуджа̄нанам̣ пат̣хамуда̄харан̣е пат̣ин̃н̃а̄ха̄ни. пат̣ин̃н̃а̄таттхапат̣иседхе тадан̃н̃аттханиддесо пат̣ин̃н̃а̄нтарам̣. пат̣ин̃н̃а̄вируддхахетукиттанам̣ пат̣ин̃н̃а̄виродхо. пат̣ин̃н̃а̄таттха̄панайанам̣ пат̣ин̃н̃а̄сан̃н̃а̄со. ависесавутте хетумхи пат̣исиддхе висесахетукатханам̣ хетвантарам̣. адхикататтха̄нупайогиаттхакатханам̣ аттхантарам̣. ма̄тика̄па̄т̣хо вийа аттхахӣнам̣ нираттхакам̣. тиккхаттум̣ вуттампи саккхипат̣ива̄дӣхи авидитам̣ авин̃н̃а̄таттхам̣. пубба̄паравасена самбандхарахитам̣ асамбандхаттхам̣. авайававипалла̄савачанам̣ аппаттака̄лам̣. авайававикалам̣ ӯнам̣. адхикахетӯда̄харан̣ам̣ адхикам̣. т̣хапетва̄ анува̄дам̣ саддаттха̄нам̣ пунаппунам̣ вачанам̣ аттха̄паннавачанан̃ча пунаруттам̣. париса̄йа видитасса тӣхи вуттасса апаччуда̄ха̄ро ананубха̄санам̣. йам̣ ва̄дина̄ вуттам̣ париса̄йа вин̃н̃а̄там̣ пат̣ива̄дина̄ дувин̃н̃а̄там̣, там̣ авин̃н̃а̄там̣. там̣ва̄дина̄ ваттаббе вутте парава̄дино пат̣ивачанасса анупат̣т̣ха̄нам̣ аппат̣ибха̄. киччантараппасан̇гена катха̄виччхинданам̣ виккхепо. аттано доса̄нуджа̄нанена парапаккхасса досаппасан̃джанам̣ парамата̄нуджа̄нанам̣ мата̄нун̃н̃а̄. ниггахаппаттасса нигган̣ханам̣ ануйун̃джитаббасса упеккханам̣. сампаттаниггахасса аниггахат̣т̣ха̄не ча нигган̣ханам̣ ануйун̃джитаббасса ануйого. екам̣ сиддхантамануджа̄нитва̄ анийамато тадан̃н̃асиддхантакатха̄ппасан̃джанам̣ апасиддхантарам̣. асиддха̄ анекантика̄ вируддха̄ ча хетва̄бха̄са̄, хетупатирӯпака̄ти аттхо. тесан̃ча катханам̣ ниггахат̣т̣ха̄нанти.
имесу два̄вӣсатийа̄ ниггахат̣т̣ха̄несу идам̣ пат̣ин̃н̃а̄йа апанайанато сайамева паччаккха̄нато пат̣ин̃н̃а̄сан̃н̃а̄со на̄ма ниггахат̣т̣ха̄нам̣. тенева̄ха ‘‘аваджа̄наненева ниггахам̣ дассетӣ’’ти. асиддхатта̄ти етена паччаккхато анума̄нато ча пуггаласса анупалаббхама̄ха. на хи со паччаккхато упалаббхати. йади упалаббхеййа, вива̄до ева на сийа̄, анума̄нампи та̄дисам̣ наттхи, йена пуггалам̣ ануминеййум̣. татха̄ хи там̣ са̄санико пуггалава̄дӣ вадеййа ‘‘пуггало упалаббхати, аттхи пуггало’’ти бхагавата̄ вуттатта̄ рӯпаведана̄ди вийа. йан̃хи бхагавата̄ ‘‘аттхӣ’’ти йади вуттам̣, там̣ параматтхато аттхи йатха̄ там̣ рӯпам̣ ведана̄ сан̃н̃а̄ сан̇кха̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣. йам̣ пана параматтхато наттхи, на там̣ бхагавата̄ ‘‘аттхӣ’’ти вуттам̣ йатха̄ там̣ пакатива̄диа̄дӣнам̣ пакатиа̄дӣти, там̣ миччха̄. еттха хи йади воха̄рато пуггаласса аттхибха̄во адхиппето, сиддхам̣ са̄дханам̣, атха параматтхато, асиддхо хету татха̄ авуттатта̄. вируддхо ча тасса аниччасан̇кхатапат̣иччасамуппанна̄дибха̄ва̄са̄дханато рӯпаведана̄дӣсу татха̄ дит̣т̣хатта̄тиа̄дина̄ тасса ахетукабха̄вассева па̄кат̣абха̄вато.
йам̣ пана ба̄хирака̄ путху ан̃н̃атиттхийа̄ ваданти. аттхева ча параматтхато атта̄ н̃а̄н̣а̄бхидха̄насса паваттийа̄ нимиттабха̄вато рӯпа̄ди вийа. атха ва̄ атта̄тириттападаттхантаро рӯпаккхандхо кхандхасабха̄ватта̄ йатха̄ там̣ итараккхандха̄. йан̃хеттха падаттхантарам̣, со пуггалоти адхиппа̄йо.
еттха ча пуримасса хетуно пан̃н̃аттийа̄ анекантиката̄ асиддхата̄ ча. на хи асато сакава̄динам̣ пати параматтхато н̃а̄н̣а̄бхидха̄наппаваттийа̄ нимиттабха̄во сиджджхати. воха̄рато че, тадасиддхаса̄дханата̄ рӯпа̄дисабха̄вавинимуттарӯпопи пуггало на хотӣти евама̄дивируддхаттхата̄. паччхимасса пана хетуно са̄дхетаббаттхаса̄ман̃н̃апариггахе сиддхаса̄дханата̄, рӯпаккхандхато падаттхантарато параматтхантарабхӯтаведана̄дисамбхавасса иччхитатта̄ ча. таббисесапариггахе ча сакава̄динам̣ пати уда̄харан̣а̄бха̄во парапарикаппитаджӣвападаттхавирахато. итараккхандха̄нам̣ ведана̄дивинимуттаубхайасиддхаджӣвападаттхасахитопи рӯпаккхандхо на хоти итараккхандха̄ вийа̄ти вируддхаттхата̄ ча.
йам̣ пана ка̄н̣а̄да̄ ‘‘сукха̄дӣнам̣ ниссайабха̄вато’’ти анума̄нам̣ ваданти, те идам̣ ваттабба̄ – ким̣ сукха̄дӣнам̣ аттани пат̣ибаддхам̣ йато сукха̄диниссайата̄йа атта̄ анумӣйати. йади уппа̄до, евам̣ санте саббепи сукха̄дайо екато ева бхавеййум̣ ка̄ран̣асса саннихитабха̄вато ан̃н̃анирапеккхато ча. атха ан̃н̃ампи кин̃чи индрийа̄дика̄ран̣антарамапеккхитаббам̣, тадева хоту ка̄ран̣ам̣, киман̃н̃ена адит̣т̣хаса̄маттхийена парикаппитена пайоджанам̣. атха пана тесам̣ атта̄дхӣна̄ вуттӣти вадеййум̣, евампи на сиджджхати уда̄харан̣а̄бха̄вато. на хи рӯпа̄дивинимутто та̄дисо кочи сабха̄вадхаммо сукха̄дисанниссайабхӯто аттхи, йато аттано аттаттхасиддхийа̄ уда̄харан̣ам̣ ападисеййум̣. имина̄ найена асама̄сапада̄бхидхеййатта̄тиа̄дӣнампи айуттатта̄ нива̄ретабба̄. татха̄ ‘‘ан̃н̃асса саччикат̣т̣хасса асиддхатта̄’’ти имина̄ ча пакатиан̣уа̄дӣнампи ба̄хирапарикаппита̄нам̣ асиддхата̄ вутта̄ва̄ти ведитабба̄. катхам̣ пана тесам̣ асиддхӣти? пама̄н̣ена анупалаббханато. на хи паччаккхато пакати сиддха̄ капилассапи исино тасса апаччаккхабха̄васса ка̄пилехи анун̃н̃а̄йама̄натта̄.
йам̣ пана ‘‘аттхи падха̄нам̣ бхеда̄нам̣ анвайадассанато сакалакала̄паматтам̣ вийа̄’’ти те анума̄нам̣ ваданти. имина̄ хи бхеда̄нам̣ сатва̄дӣнам̣ виджджама̄нападха̄ната̄ пат̣ин̃н̃а̄та̄. еттха ча вуччате – сакала̄дӣнам̣ падха̄нам̣ таббибха̄гехи ким̣ ан̃н̃аттам̣, уда̄ху анан̃н̃анти, кин̃четтха йади ан̃н̃аттам̣, саббо локо падха̄намайоти самайавиродхо сийа̄, сан̣т̣ха̄набхедена ан̃н̃аттха пат̣иджа̄нанато на досоти че? там̣ на, валайакат̣ака̄дисан̣т̣ха̄набхедепи канака̄бхедадассанато. на хи сан̣т̣ха̄нам̣ ваттхубхеданимиттам̣ тасса анупа̄да̄натта̄. йам̣ йасса бхеданимиттам̣, на там̣ тасса анупа̄да̄нам̣ йатха̄ суван̣н̣аматтика̄дигхат̣а̄дӣнам̣ суван̣н̣агхат̣о маттика̄гхат̣о косеййапат̣о каппа̄сапат̣оти ча са̄дхетаббадхаммарахитан̃ча уда̄харан̣ам̣. на хи падха̄некака̄ран̣апуббакаттам̣ сакала̄дӣнам̣ пакатива̄дино сиддхам̣, на̄пи ка̄пила̄нам̣ катхан̃чи ан̃н̃атта̄нуджа̄нанато. анан̃н̃атте пана уда̄харан̣а̄бха̄во. на хи тадева са̄дхетаббам̣ тадева ча уда̄харан̣ам̣ йуттам̣, анвайадассанампи асиддхам̣. на хи тадева тена анвитам̣ йуджджати. падха̄нена анвайадассанампи асиддхам̣ парава̄диноти гун̣асса падха̄насса анануджа̄нанато. атха йам̣ кин̃чи ка̄ран̣ам̣ падха̄нам̣ ‘‘падхӣйати еттха пхала’’нти, евампи асиддхамева ка̄ран̣е пхаласса аттхибха̄ва̄нануджа̄нанато, хетуно ча асиддханиссайата̄пара̄бхиматабхеда̄нануджа̄нанато. атха висесена ка̄ран̣а̄йаттавуттита̄ пхаласса са̄дхӣйати, на кин̃чи вируддхам̣ дхамма̄нам̣ йатха̄сакам̣ паччайена пат̣иччасамуппаттийа̄ иччхитатта̄ти.
апича пакатива̄дино ‘‘сатвараджатамасан̇кха̄та̄нам̣ тин̣н̣ам̣ гун̣а̄нам̣ самабха̄во пакати, са̄ ча ничча̄ сатва̄дивисамасабха̄вато аниччато махата̄дивика̄рато анан̃н̃а̄’’ти пат̣иджа̄нанти. са̄ тесам̣ вуттаппака̄ра̄ пакати на сиджджхати тато вируддхасабха̄вато вика̄рато анан̃н̃атта̄. на хи ассасса виса̄н̣ам̣ дӣгхам̣, тан̃ча рассато говиса̄н̣ато анан̃н̃анти вуччама̄нам̣ сиджджхати. кин̃ча бхиййо? тин̣н̣ам̣ екабха̄ва̄бха̄вато. сатва̄дигун̣аттайато хи пакатийа̄ анан̃н̃аттам̣ иччханта̄нам̣ тесам̣ сатва̄дӣнампи пакатийа̄ анан̃н̃аттам̣ а̄паджджати, на ча йуттам̣ тин̣н̣ам̣ екабха̄воти. евампи пакати на сиджджхати. катхам̣? анекадоса̄паттито. йади хи бйаттасабха̄вато вика̄рато абйаттасабха̄ва̄ пакати анан̃н̃а̄, евам̣ санте хетумантата̄ аниччата̄ абйа̄пита̄ сакирийата̄ анеката̄ нисситата̄ лин̇гата̄ са̄вайавата̄ паратантрата̄ти евама̄дайо анеке доса̄ пакатийа̄ а̄паджджанти, на джа̄тивика̄рато анан̃н̃а̄ пат̣иджа̄нитабба̄. татха̄ ча сати самайавиродхоти каппана̄маттам̣ пакатӣти асиддха̄ са̄ти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣.
пакатийа̄ ча асиддха̄йа там̣нимиттакабха̄вена вуччама̄на̄ махата̄дайопи асиддха̄ ева. йатха̄ ча пакати махата̄дайо ча, евам̣ иссарападжа̄патипурисака̄ласабха̄ванийатийадиччха̄дайопи. етесу хи иссаро та̄ва на сиджджхати упака̄расса адассанато. сатта̄нан̃хи джа̄тийам̣ ма̄та̄питӯнам̣ бӣджакхеттабха̄вена каммасса хӣната̄дивибха̄гакаран̣ена, тато паран̃ча утуа̄ха̄ра̄нам̣ брӯханупаттхамбханена, индрийа̄нам̣ дассана̄дикиччаса̄дханена упака̄ро диссати, на, евамиссарасса. хӣната̄дивибха̄гакаран̣амиссарасса̄ти че? там̣ на, асиддхатта̄. йатха̄вутто упака̄рависесо иссараниммито, на каммуна̄ти са̄дханӣйаметам̣. итаратра̄пи сама̄наметанти че? на, каммато пхаланийамасиддхатта̄. сати хи катӯпачите каммасмим̣ таттха йам̣ акусалам̣, тато хӣната̄, йам̣ кусалам̣, тато пан̣ӣтата̄ти сиддхаметам̣. иссарава̄дина̄пи хи на сакка̄ каммам̣ пат̣иккхипитум̣.
апичетасса локавичиттасса иссаранимма̄набха̄ве бахӯ доса̄ самбхаванти. катхам̣? йади саббамидам̣ локавичиттам̣ иссараниммитам̣, сахева вачанена паваттитаббам̣, на камена. на хи саннихитака̄ран̣а̄нам̣ пхала̄нам̣ камена уппатти йутта̄, ка̄ран̣антара̄пеккха̄йа иссарасса са̄маттхийаха̄ни. чаккха̄дӣнам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу ка̄ран̣абха̄во на йутто. каротӣти хи ка̄ран̣анти. иссаро ева ча ка̄ракоти саббака̄ран̣а̄нам̣ ка̄ран̣абха̄ваха̄ни. йехи путхувисесехи иссаро пасӣдеййа, тесан̃ча сайам̣ка̄рата̄ а̄паджджати, татха̄ саббесам̣ хетука̄нам̣ ка̄ран̣абха̄во. йан̃джетам̣ нимма̄нам̣, тан̃часса аттадаттхам̣ ва̄ сийа̄, параттхам̣ ва̄ сийа̄. аттадаттхата̄йам̣ аттано иссарабха̄ваха̄ни акатакиччата̄йа исита̄васита̄бха̄вато. тена ва̄ ниммитена йам̣ аттано ка̄таббам̣, там̣ касма̄ сайамева на кароти. параттхата̄йам̣ пана паро на̄меттха локо ева̄ти киматтхийам̣ тасса нирайа̄дирога̄дивиса̄динимма̄нам̣. йа̄ часса иссарата̄, са̄ сайам̣ката̄ ва̄ сийа̄ парам̣ката̄ ва̄ ахетука̄ ва̄. таттха сайам̣ката̄ че, тато пуббе аниссарабха̄ва̄патти. парам̣ката̄ че, паччха̄пи аниссарабха̄ва̄патти сауттарата̄ ча сийа̄. ахетука̄ че, на кассачи аниссарата̄ти евамиссарассапи асиддхи ведитабба̄.
йатха̄ ча иссаро, евам̣ паджа̄пати пурисо ча. на̄маматтамева хеттха висесо. техи ва̄дӣхи пакаппитам̣ йадидам̣ ‘‘паджа̄пати пурисо’’ти. там̣нимиттакам̣ пана локаппаваттим̣ иччханта̄нам̣ паджа̄патива̄де пурисава̄де ча иссарава̄де вийа доса̄ асиддхи ча видха̄табба̄. йатха̄ чете иссара̄дайо, евам̣ ка̄лопи асиддхо лаккхан̣а̄бха̄вато. параматтхато хи виджджама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ сабха̄васан̇кха̄там̣ лаккхан̣ам̣ упалаббхати. йатха̄ патхавийа̄ катхината̄, на евам̣ ка̄ласса, тасма̄ наттхи параматтхато ка̄лоти. ка̄лава̄дӣ пана̄ха ‘‘ваттана̄лаккхан̣о ка̄ло’’ти. со ваттаббо ‘‘ка̄ пана̄йам̣ ваттана̄’’ти. со а̄ха ‘‘самайамухутта̄дӣнам̣ паваттӣ’’ти. тампи на, рӯпа̄дӣхи аттхантарабха̄вена аниддха̄ритатта̄. параматтхато хи аниддха̄ритасабха̄васса ваттана̄лаккхан̣ата̄йам̣ сасависа̄н̣а̄дӣнампи там̣лаккхан̣ата̄ а̄паджджеййа.
йам̣ пана ваданти ка̄н̣а̄да̄ ‘‘апарасмим̣ апарам̣ йугапади чирам̣ кхиппамити ка̄лалин̇га̄нӣти лин̇гасаббха̄вато аттхи ка̄ло’’ти, там̣ айуттам̣ лин̇гино анупалаббхама̄натта̄. сиддхасамбандхесу хи лин̇гесу лин̇гаматтаггахан̣ена лин̇гини авабодхо бхавеййа. на ча кеначи авипарӣтачетаса̄ тена лин̇гена саха када̄чи ка̄ласан̇кха̄то лин̇гӣ гахитапубботи. ато на йуттам̣ ‘‘лин̇гасаббха̄вато аттхи ка̄ло’’ти. ‘‘апарасмим̣ апара’’нтиа̄дикасса висесасса нимиттабха̄вато йуттанти че? на, пат̣хамаджа̄тата̄динимиттакатта̄ тасса. на ча пат̣хамаджа̄тата̄ди на̄ма кочи дхаммо аттхи ан̃н̃атра саман̃н̃а̄маттатоти наттхева параматтхато ка̄ло. кин̃ча бхиййо, бахӯнам̣ екабха̄ва̄паттито. атӣта̄дивибха̄гена хи локасаман̃н̃а̄васена бахӯ ка̄лабхеда̄. тван̃четам̣ екам̣ вадасӣти бахӯнам̣ екабха̄ва̄бха̄вато наттхева параматтхато ка̄ло. татха̄ екасса анекабха̄ва̄паттито. йо хи айам̣ аджджа ваттама̄нака̄ло, со хиййо ана̄гато ахоси, све атӣто бхависсати. хиййо ча ваттама̄но аджджа атӣто ахоси, татха̄ све ваттама̄нопи апараджджа. на чекасабха̄васса анекасабха̄вата̄ йутта̄ти асиддхо параматтхато ка̄ло. дхаммаппаваттим̣ пана упа̄да̄йа каппана̄маттасиддха̄йа локасаман̃н̃а̄йа атӣта̄дивибха̄гато вохарӣйатӣти воха̄раматтакоти дат̣т̣хаббо.
сабха̄ванийатийадиччха̄дайопи асиддха̄. ким̣ ка̄ран̣а̄? лаккхан̣а̄бха̄ва̄. на хи сабха̄вато нийатийадиччха̄ самбхавати. ан̃н̃атха̄ евам̣видхо кочи бха̄во аттхи че, тесам̣ сабха̄васан̇кха̄тена лаккхан̣ена бхавитаббам̣, патит̣т̣ха̄пакахетуна̄ ча на чаттхи. кевалам̣ панете ва̄да̄ вимаддийама̄на̄ ахетува̄де ева тит̣т̣ханти, на ча̄хетукам̣ локавичиттам̣ висеса̄бха̄ваппасан̇гато. ахетукабха̄ве хи паваттийа̄ йва̄йам̣ нарасуранирайатираччха̄на̄дӣсу индрийа̄дӣнам̣ висесо, тасса абха̄во а̄паджджати, на ча̄йам̣ пан̣д̣итехи иччхито. кин̃ча? дит̣т̣хабха̄вато. дит̣т̣ха̄ хи чаккха̄дито чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ бӣджа̄дито ан̇кура̄дӣнам̣ паватти, тасма̄пи хетутова̄йам̣ паватти. татха̄ пуре паччха̄ ча абха̄вато. йато йато хи паччайаса̄маггито йам̣ йам̣ пхалам̣ ниббаттати, тато пуббе паччха̄ ча на тасса ниббатти самбхавати, кин̃ча бахуна̄. йади ахетуто паватти сийа̄, ахетука̄ паваттӣти има̄пи ва̄ча̄ йатха̄сакапаччайасамава̄йато пуре паччха̄ ча бхавеййум̣, на ча бхаванти аладдхаппаччайатта̄, маджджхе ева ча бхаванти ладдхаппаччайатта̄. евам̣ саббепи сан̇кхата̄ дхамма̄ти на сиджджхати ахетува̄до. тасмин̃ча асиддхе паваттийа̄ ахетубха̄во вийа ахетупарийа̄йависесабхӯта̄ сабха̄ванийатийадиччха̄дайопи асиддха̄ ева хонтӣти ведитабба̄.
йам̣ пана ка̄н̣а̄да̄ ‘‘парама̄н̣аво ничча̄, техи двиан̣ука̄дипхалам̣ ниббаттати, тан̃ча аниччам̣, тасса васенетам̣ локавичитта’’нти ваданти, тампи миччха̄парикаппаматтам̣. на хи парама̄н̣аво на̄ма санти ан̃н̃атра бхӯтасан̇гха̄та̄. со пана аниччова, на ча ниччато аниччасса ниббатти йутта̄ тасса ка̄ран̣абха̄ва̄нупапаттито татха̄ адассанато ча. йади ча со кассачи ка̄ран̣абха̄вам̣ гаччхеййа, аниччо ева сийа̄ вика̄ра̄паттито. на ча̄йам̣ самбхаво аттхи, йам̣ вика̄рам̣ ана̄паджджантамева ка̄ран̣ам̣ пхалам̣ ниббаттеййа̄ти. вика̄ран̃че а̄паджджати, кутасса ниччата̄вака̄со, тасма̄ вуттаппака̄ра̄ парама̄н̣аво сатта̄ аничча̄, ан̃н̃епи ничча̄дибха̄вена ба̄хиракехи парикаппита̄ асиддха̄ ева̄ти ведитаббам̣. тена вуттам̣ ‘‘дхаммаппабхедато пана ан̃н̃асса саччикат̣т̣хасса асиддхатта̄’’ти.
еттха̄ха ‘‘йади параматтхато пуггало на упалаббхати, евам̣ пана пуггале анупалаббхама̄не атха касма̄ бхагава̄ ‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’ти (а. ни. 4.95; катха̄. 22), ‘чатта̄роме, бхиккхаве, пуггала̄ санто сам̣виджджама̄на̄ локасми’нти (а. ни. 4.95; катха̄. 22) ча таттха таттха пуггаласса аттхибха̄вам̣ паведесӣ’’ти. винеййаджджха̄сайавасена. татха̄ татха̄ винетабба̄нан̃хи пуггала̄нам̣ аджджха̄сайавасена винеййадаманакусало саттха̄ дхаммам̣ десенто локасаман̃н̃а̄нурӯпам̣ таттха таттха пуггалаггахан̣ам̣ кароти, на параматтхато пуггаласса аттхибха̄вато.
апича ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ пуггалакатхам̣ катхети хироттаппадӣпанаттхам̣, каммассаката̄дӣпанаттхам̣, паччаттапурисака̄радӣпанаттхам̣, а̄нантарийадӣпанаттхам̣, брахмавиха̄радӣпанаттхам̣, пуббенива̄садӣпанаттхам̣, даккхин̣а̄висуддхидӣпанаттхам̣, локасаммутийа̄ аппаха̄наттхан̃ча̄ти. ‘‘кхандха̄ дха̄тӯ а̄йатана̄ни хирӣйанти оттаппантӣ’’ти хи вутте маха̄джано на джа̄на̄ти, саммохам̣ а̄паджджати, пат̣исатту ва̄ хоти ‘‘кимидам̣ кхандха̄ дха̄тӯ а̄йатана̄ни хирӣйанти оттаппанти на̄ма̄’’ти. ‘‘иттхӣ хирӣйати оттаппати, пурисо, кхаттийо, бра̄хман̣о’’ти пана вутте джа̄на̄ти, на саммохам̣ а̄паджджати, на пат̣исатту хоти, тасма̄ бхагава̄ хироттаппадӣпанаттхам̣ пуггалакатхам̣ катхети. ‘‘кхандха̄ каммассака̄, дха̄туйо а̄йатана̄нӣ’’ти вуттепи есева найо. тасма̄ каммассаката̄дӣпанаттхампи пуггалакатхам̣ катхети. ‘‘вел̣увана̄дайо маха̄виха̄ра̄ кхандхехи ка̄ра̄пита̄, дха̄тӯхи, а̄йатанехӣ’’ти вуттепи есева найо. татха̄ ‘‘кхандха̄ ма̄тарам̣ джӣвита̄ воропенти, питарам̣, арахантам̣, рухируппа̄дакаммам̣, сан̇гхабхедакаммам̣ каронти, дха̄туйо, а̄йатана̄нӣ’’ти вуттепи, ‘‘кхандха̄ метта̄йанти, дха̄туйо, а̄йатана̄нӣ’’ти вуттепи, ‘‘кхандха̄ пуббенива̄сам̣ ануссаранти, дха̄туйо, а̄йатана̄нӣ’’ти вуттепи есева найо. тасма̄ бхагава̄ паччаттапурисака̄радӣпанаттхам̣ а̄нантарийадӣпанаттхам̣ брахмавиха̄радӣпанаттхам̣ пуббенива̄садӣпанаттхан̃ча пуггалакатхам̣ катхети. ‘‘кхандха̄ да̄нам̣ пат̣игган̣ханти, дха̄туйо, а̄йатана̄нӣ’’ти вуттепи маха̄джано на джа̄на̄ти, саммохам̣ а̄паджджати, пат̣исатту ва̄ хоти ‘‘кимидам̣ кхандха̄ дха̄тӯ а̄йатана̄ни пат̣игган̣ханти на̄ма̄’’ти. ‘‘пуггало пат̣игган̣ха̄тӣ’’ти пана вутте джа̄на̄ти, на саммохам̣ а̄паджджати, на пат̣исатту хоти, тасма̄ бхагава̄ даккхин̣а̄висуддхидӣпанаттхам̣ пуггалакатхам̣ катхети. локасаммутин̃ча буддха̄ бхагаванто наппаджаханти локасаман̃н̃а̄йа лока̄бхила̄пе т̣хита̄йева дхаммам̣ десенти, тасма̄ бхагава̄ локасаммутийа̄ аппаха̄наттхампи пуггалакатхам̣ катхетӣти имехи ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ пуггалакатхам̣ катхети, на параматтхато пуггаласса аттхибха̄ватоти ведитаббам̣.
дхаммаппабхеда̄ка̄ренева̄ти йатха̄вуттарӯпа̄дидхаммаппабхедато ан̃н̃асса саччикат̣т̣хасса асиддхатта̄ рӯпа̄дидхаммаппабхеда̄ка̄ренева пуггаласса упаладдхийа̄ бхавитаббанти аттхо. тена ‘‘ким̣ тава пуггало упалаббхама̄но руппана̄ка̄рена упалаббхати, уда̄ху анубхаванасан̃джа̄нана̄бхисан̇кхаран̣авиджа̄нанесу ан̃н̃атара̄ка̄рена̄’’ти дассети таббинимуттасса сабха̄вадхаммасса локе абха̄вато. ависесависесехи пуггалӯпалаббхасса пат̣ин̃н̃а̄пат̣иккхепапаккха̄ ануджа̄нана̄ваджа̄нанапаккха̄. йадипиме двепи паккха̄ ануломапат̣иломанайесу лаббханти, а̄дито пана пат̣хамам̣ т̣хапетва̄ паватто пат̣хаманайо, итаро дутийанти имам̣ несам̣ висесам̣ дассенто ‘‘ануджа̄нана̄…пе… ведитаббо’’ти а̄ха. йатха̄дхиката̄йа ладдхийа̄ ануломанато четтха пат̣хамо найо ануломапаккхо, таббиломанато итаро пат̣иломапаккхоти вуттоти ведитаббанти.
тена вата рети еттха тена̄ти ка̄ран̣авачанам̣. йена пуггалӯпалаббхо патит̣т̣хапӣйати, тена хетуна̄. сва̄йам̣ хету са̄саникасса ба̄хиракасса ча васена хет̣т̣ха̄ дассито ева. хетупатирӯпаке ча̄йам̣ хетусаман̃н̃а̄ параматтхасса адхиппетатта̄. хет̣т̣ха̄ ‘‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’’нти ниггахасса сан̃н̃а̄панаматтам̣ катам̣, там̣ ида̄ни ‘‘йам̣ таттха вадесӣ’’тиа̄дина̄ нигаманарӯпена миччха̄бха̄вадассанена ча вибха̄вийама̄нам̣ па̄кат̣абха̄вакаран̣ато а̄ропитам̣ патит̣т̣ха̄питам̣ хотӣти ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘а̄ропитатта̄’’ти вуттам̣.
еттха ча ‘‘пуггало упалаббхатӣ’’ти пат̣ин̃н̃а̄вайаво сарӯпенева дассито. ‘‘тена̄’’ти имина̄ са̄ман̃н̃ато хета̄вайаво дассито. йва̄йам̣ йасма̄ пат̣ин̃н̃а̄дхаммо хутва̄ садисапаккхе виджджама̄но, висадисапаккхе авиджджама̄нойева хету лаккхан̣ӯпапанно на̄ма хоти, на итаро, тасма̄ йаттха со виджджати на виджджати ча, со садиса̄садисабха̄вабхинно дувидхо дит̣т̣ханта̄вайаво. йатха̄ рӯпа̄ди упалаббхати, татха̄ пуггало. йатха̄ ча сасависа̄н̣ам̣ на упалаббхати, на татха̄ пуггалоти упанайо. сва̄йам̣ ‘‘ваттаббе кхо пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄’’ти има̄йа па̄л̣ийа̄ дӣпито, йо ат̣т̣хакатха̄йам̣ саддхим̣ хетуда̄харан̣ехи ‘‘па̄пана̄’’ти вутто. нигаманам̣ па̄л̣ийам̣ сарӯпенева а̄гатам̣, йа̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘ропана̄’’ти вутта̄ти. евам̣ пора̄н̣ена н̃а̄йаккамена са̄дхана̄вайава̄ ниддха̄ретва̄ йоджетабба̄.
ида̄ни ваттанена парапаккхупалаккхите хетуда̄харан̣е анвайабйатирекадассанавасена ниддха̄ретва̄ са̄дханапайого йоджетаббо. ка̄ран̣ам̣ ваттаббанти киметтха ваттаббам̣. хетуда̄харан̣ехийева хи сапарапаккха̄нам̣ са̄дханам̣ дӯсанам̣ ва̄, на пат̣ин̃н̃а̄йа, тасса̄ са̄дхетабба̄дибха̄вато. там̣ пана двайам̣ ‘‘тена вата ре’’тиа̄дипа̄л̣ийа̄ вибха̄витам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ па̄пана̄ропана̄сӣсена дасситам̣. пат̣ин̃н̃а̄т̣хапана̄ пана тесам̣ висайадассанам̣ катха̄йам̣ там̣мӯлата̄йа̄ти ведитаббам̣. тена̄ха ‘‘йам̣ пана ваккхатӣ’’тиа̄ди. тенева ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘идам̣ анулома…пе… екам̣ чатуккам̣ ведитабба’’нти ваккхати. татха̄ ча̄ха ‘‘йатха̄ пана таттха̄’’тиа̄ди. ниггахова висум̣ вутто, на пат̣икамманти адхиппа̄йо. висум̣ вуттоти ча па̄пана̄ропана̄хи асаммиссам̣ катва̄ висум̣ ан̇габха̄вена вутто, на тадан̃н̃атаро вийа тадантогадхабха̄вена вутто, на̄пи т̣хапана̄ вийа аган̣анупагабха̄вена̄ти аттхо. йе пана̄ти падака̄ре сандха̄йа̄ха. дутийе…пе… а̄паджджати таттха ниггахасса айатха̄бхӯтатта̄ пат̣икаммасса ча йатха̄бхӯтабха̄ватоти адхиппа̄йо.
2. параматтхато пуггалам̣ на̄нуджа̄на̄ти, воха̄рато пана ануджа̄на̄тӣти сакава̄диматам̣ джа̄нантенапи парава̄дина̄ чхалавасена вибха̄гам̣ акатва̄ ‘‘пуггало нупалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄’’ти пуччха̄йа ката̄йа сакава̄дӣ таттха айам̣ пуггалава̄дӣ, имасса ладдхи пат̣иккхипитабба̄ти параматтхасаччам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘а̄манта̄’’ти. ‘‘на упалаббхатӣ’’ти хи вуттам̣ хоти. пуна итаро саммутисаччам̣ сандха̄йа ‘‘йо саччикат̣т̣хо’’тиа̄дима̄ха. тассаттхо – йо локавоха̄расиддхо саччикат̣т̣хо, тато ева кеначи апат̣иккхипитаббато параматтхато тато со пуггало нупалаббхатӣти. пуна сакава̄дӣ пуббе параматтхасаччавасена пуггале пат̣иккхитте ида̄ни саммутисаччавасена̄йам̣ пуччха̄ти мантва̄ там̣ аппат̣иккхипанто ‘‘на хевам̣ ваттаббе’’ти а̄ха. тена̄ха ‘‘аттана̄ адхиппетам̣ саччикат̣т̣хамева̄ти саммутисаччам̣ сандха̄йа̄ти адхиппа̄йо’’ти. евамават̣т̣хите ‘‘йади парава̄дина̄…пе… на̄рабхитабба̄’’ти идам̣ на ваттаббам̣ пат̣хамапуччха̄йа параматтхасаччасса саччикат̣т̣хоти адхиппетатта̄. ‘‘атха сакава̄дина̄…пе… а̄паджджатӣ’’ти идампи на ваттаббам̣ дутийапуччха̄йа саммутисаччасса саччикат̣т̣хоти адхиппетатта̄.
йади убхайам̣ адхиппетанти идам̣ йади пат̣хамапуччхам̣ сандха̄йа, тадайуттам̣ тасса̄ параматтхасаччассева васена паваттатта̄. атха дутийапуччхам̣ сандха̄йа, тасса̄ саммутисаччавасена пат̣хаматтхам̣ ватва̄ пуна миссакавасена ваттум̣ ‘‘саммутисаччапараматтхасачча̄ни ва̄ екато катва̄пи евама̄ха̄’’ти вуттатта̄ тампи на ваттаббамева. двепи сачча̄нӣти саммутипараматтхасачча̄ни. тесу параматтхасаччассева ниппарийа̄йена саччикат̣т̣хапараматтхабха̄во, итарасса упача̄рена. татха̄ ча вуттам̣ ‘‘ма̄йа̄ марӣчи…пе… уттамат̣т̣хо’’ти. тасма̄ саммутисаччавасена упаладдхим̣ иччхантенапи параматтхасаччавасена аниччханато ‘‘пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄’’тиа̄дина̄ ануйого йутто. ‘‘падха̄наппадха̄несу падха̄не киччасиддхӣ’’ти етенева ‘‘на ча саччикат̣т̣хекадесена ануйого’’тиа̄ди ниваттитан̃ча хоти саччикат̣т̣хекадесабха̄вассева асиддхатта̄. на̄сса параматтхасаччата̄ ануйун̃джитабба̄ти асса саччикат̣т̣хасса параматтхасаччата̄ парава̄дина̄ на ануйун̃джитабба̄ ‘‘пуггало нупалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄’’ти сакава̄динопи саччикат̣т̣хапараматтхато тасса иччхитаббатта̄ти адхиппа̄йо. вохаритасаччикат̣т̣хасса аттана̄ адхиппетасаччикат̣т̣хата̄пи йутта̄ тасса тена адхиппетатта̄. сва̄йаматтхо хет̣т̣ха̄ дасситойева. вуттанайова досоти ‘‘двепи сачча̄нӣ’’тиа̄дина̄ анантарамева вуттам̣ сандха̄йа̄ха. тасса пана адосабха̄во дасситойева. атха на ити атха на бхӯтасабха̄ваттхена упалаббхеййа̄ти йоджана̄. ваттабботи йадеттха ваттаббам̣, там̣ ‘‘йо локавоха̄расиддхо’’тиа̄дина̄ вуттамева, тасма̄ еттха ‘‘параматтхато пуггалам̣ на̄нуджа̄на̄тӣ’’тиа̄дина̄ адхиппа̄йамагганам̣ дат̣т̣хаббам̣.
анун̃н̃еййаметам̣ сийа̄ти етам̣ анупалаббханам̣ пат̣хамапуччха̄йам̣ вийа дутийапуччха̄йампи ануджа̄нитаббам̣ сийа̄. на ва̄ кин̃чи ваттаббанти атха ва̄ кин̃чи на ваттаббам̣ т̣хапанӣйатта̄ пан̃хасса. татха̄ хисса т̣хапанӣйа̄ка̄рам̣ дассенто ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. еттха ча ка̄мам̣ саччадвайа̄ка̄рена пуггало нупалаббхати, саммутийа̄ка̄рена пана нупалаббхатӣти упалаббханабха̄васса васена пат̣иккхепо катоти айаметтха адхиппа̄йо дат̣т̣хаббо. анун̃н̃а̄там̣ пат̣иккхиттан̃ча̄ти пат̣хамапуччха̄йам̣ анун̃н̃а̄там̣, дутийапуччха̄йам̣ пат̣иккхиттам̣. етам̣ чхалава̄дам̣ нисса̄йа̄ти етам̣ екам̣йева ваттхум̣ уддисса ануджа̄нанапат̣иккхипана̄ка̄рам̣ чхалавачанам̣ нисса̄йа. твам̣ ниггахетабботи йоджана̄. самбхавантасса са̄ман̃н̃ена̄ти ниггахат̣т̣ха̄набха̄вена самбхавантасса ануломанайена ануджа̄нанапат̣иккхепасса сама̄набха̄вена. асамбхавантасса каппананти паччанӣканайена тасса ниггахат̣т̣ха̄набха̄вена асамбхавантасса татха̄ каппанам̣ сам̣видха̄нам̣ чхалава̄до бхавитум̣ арахати. ‘‘аттхавикаппупапаттийа̄ вачанавигха̄то чхала’’нти вуттова̄йаматтхо. тена̄ти йатха̄вуттакаппанам̣ чхалава̄доти вуттатта̄. вачанаса̄ман̃н̃аматтам̣ каппитам̣ чхалам̣ вадати етена̄ти чхалава̄до. тена вуттам̣ ‘‘чхалава̄дасса ка̄ран̣атта̄ чхалава̄до’’ти. вачанаса̄ман̃н̃аматтам̣ аттхабхӯтам̣ тадаттхам̣ чхалава̄дам̣ нисса̄йа. ‘‘вича̄ретабба’’нти вуттам̣, киметтха вича̄ретаббам̣. йадипи паккхасса т̣хапана̄мӯлакам̣ ануджа̄нана̄ваджа̄нана̄нам̣ миччха̄бха̄вадассанам̣ таббисайатта̄, па̄пана̄ропана̄хи ева пана со вибха̄вӣйати, на т̣хапана̄йа̄ти па̄кат̣ойаматтхо.
4-5. тена̄ти сакава̄дина̄. тена нийа̄мена̄ти йена нийа̄мена сакава̄дина̄ чатӯхи па̄пана̄ропана̄хисса ниггахо като, тена нийа̄мена найена. со ниггахо дуккат̣о аниггахойева̄ти дассенто а̄ха ‘‘аниггахабха̄васса ва̄ упагамитатта̄’’ти, па̄питатта̄ти аттхо. евамева̄ти йатха̄ ‘‘тайа̄ мама като ниггахо’’тиа̄дина̄ аниггахабха̄вӯпанайо вутто, евамева. етасса̄ти ‘‘тена хӣ’’тиа̄дина̄ има̄йа па̄л̣ийа̄ вуттасса.
ануломапаччанӣкаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. паччанӣка̄нуломаван̣н̣ана̄
7-10. ан̃н̃ена̄ти саммутисаччабхӯтена. парасса̄ти сакава̄дино. со хи парава̄дина̄ паро на̄ма хоти. пат̣ин̃н̃а̄пат̣иккхепа̄нам̣ бхиннависайатта̄ ‘‘авиродхитатта̄’’ти вуттам̣. абхинна̄дхикаран̣ам̣ вийа хи абхиннависайамева вируддхам̣ на̄ма сийа̄, на итаранти адхиппа̄йо. тамеваттхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘на хи…пе… а̄паджджатӣ’’ти а̄ха. йади евам̣ катхамидам̣ ниггахат̣т̣ха̄нам̣ джа̄танти а̄ха ‘‘аттано пана̄’’тиа̄ди. тена пат̣ин̃н̃а̄нтарам̣ на̄ма ан̃н̃амеветам̣ ниггахат̣т̣ха̄нанти дассети.
паччанӣка̄нуломаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
суддхасаччикат̣т̣хаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. ока̄сасаччикат̣т̣хо
1. ануломапаччанӣкаван̣н̣ана̄
11. са̄ман̃н̃ена вуттам̣ висесанивит̣т̣хам̣ хотӣти а̄ха ‘‘саббаттха̄ти саббасмим̣ сарӣрети айаматтхо’’ти. са̄ман̃н̃аджотана̄ хи висесе аватит̣т̣хатӣти висесаттхина̄ висесо анупайуджджитабботи. етена̄ти десавасена саббаттха пат̣иккхепавачанена.
3. ка̄ласаччикат̣т̣хо
1. ануломапаччанӣкаван̣н̣ана̄
12. маджджхимаджа̄тика̄лети паччуппаннаттабха̄вака̄ле. аттабха̄во хи идха ‘‘джа̄тӣ’’ти адхиппето. тато атӣто пуримаджа̄тика̄ло, ана̄гато паччхимаджа̄тика̄ло. имесу тӣсӯти саббаттха, саббада̄, саббесӯти имесу тӣсу найесу. па̄т̣хасса сам̣кхиттата̄ сувин̃н̃еййа̄ти там̣ т̣хапетва̄ аттхасса садисатам̣ вибха̄венто ‘‘идха̄пи хи…пе… йоджетабба’’нти а̄ха. еттха̄пи ‘‘на кеначи сабха̄вена пуггало упалаббхатӣ’’ти айаматтхо вутто хоти. на хи кеначи сабха̄вена упалаббхама̄насса сакалекадесавинимутто паваттика̄ло на̄ма аттхӣти.
4. авайавасаччикат̣т̣хо
1. ануломапаччанӣкаван̣н̣ана̄
13. татийанайе на саббекадхаммавинимуттам̣ паваттит̣т̣ха̄нам̣ на̄ма аттхӣти йоджетаббам̣.
ока̄са̄дисаччикат̣т̣хо
2. паччанӣка̄нуломаван̣н̣ана̄
14. ануломапан̃чакасса̄тиа̄димхи ат̣т̣хакатха̄вачане. пуна таттха̄ти йатха̄вутте ат̣т̣хакатха̄вачане, тесу ва̄ ануломапан̃чакапаччанӣкесу. саббаттха пуггало нупалаббхатӣтиа̄дикасса па̄т̣хаппадесасса аттхо ‘‘сарӣрам̣ сандха̄йа̄’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттанайена ведитаббо аттхо. пат̣икамма̄дипа̄л̣инти пат̣икамманиггахаупанайананигаманапа̄л̣им̣. тӣсу мукхесӯти ‘‘саббаттха̄’’тиа̄дина̄ вуттесу тӣсу ва̄дамукхесу. паччанӣкасса па̄л̣и вутта̄ти самбандхо. танти па̄л̣им̣. сан̇кхипитва̄ а̄гататта̄ сарӯпена авутте. суддхика…пе… вуттам̣ хоти таттха ‘‘саббаттха̄’’тиа̄дина̄ сарӣра̄дино пара̄масанам̣ наттхи, идха аттхӣти айамева висесо, ан̃н̃ам̣ сама̄нанти.
саччикат̣т̣хаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. суддхикасам̣санданаван̣н̣ана̄
17-27. саччикат̣т̣хасса, саччикат̣т̣хе ва̄ сам̣санданам̣ саччикат̣т̣хасам̣сандананти сама̄садвайам̣ бхаватӣти дассенто ‘‘саччикат̣т̣хасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха саччикат̣т̣хасса пуггаласса̄ти саччикат̣т̣хасабха̄васса параматтхато виджджама̄насабха̄васса пуггаласса. рӯпа̄дӣхи саддхим̣ сам̣сандананти саччикат̣т̣хата̄са̄ман̃н̃ена рӯпа̄дӣхи самӣкаран̣ам̣. саччикат̣т̣хети саччикат̣т̣хахету, таттха ва̄ там̣ адхит̣т̣ха̄нам̣ катва̄. ‘‘тулйайоге самуччайо’’ти самуччайаттхатта̄ ева ча-ка̄расса саччикат̣т̣хена упаладдхиса̄ман̃н̃ена идха рӯпама̄хат̣анти тасса уда̄хат̣абха̄во йуттоти ‘‘йатха̄рӯпа’’нти нидассанавасена аттхо вутто, ан̃н̃атха̄ идха рӯпасса а̄харан̣амева киматтхийам̣. евам̣ сесадхаммесупи. йа̄ панеттха ан̃н̃аттапуччха̄, са̄пи нидассанаттхам̣ упабрӯхети ан̃н̃аттанибандханатта̄ тасса. опаммасам̣сандане пана нидассанаттхо га̄хӣйатӣти имасмим̣ суддхикасам̣сандане кевалам̣ самуччайавасенева аттхадассанам̣ йуттанти адхиппа̄йо. рӯпа̄дӣни упа̄да̄пан̃н̃аттиматтатта̄ пуггаласса со техи ан̃н̃о, анан̃н̃о ча̄ти на ваттабботи айам̣ са̄санаккамоти а̄ха ‘‘рӯпа̄дӣхи…пе… самайо’’ти. анун̃н̃а̄йама̄нети тасмим̣ самайе сутте ча аппат̣иккхипийама̄не. айан̃ча аттхо са̄саникасса парава̄дино васена вуттоти ведитаббам̣.
‘‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’’нти па̄т̣хо дит̣т̣хо бхависсати, ан̃н̃атха̄ ‘‘пат̣иломапан̃чака̄ни дассита̄ни, пат̣икаммачатукка̄дӣни сам̣кхитта̄нӣ’’ти на сакка̄ ваттунти адхиппа̄йо. чодана̄йа вина̄ парава̄дино пат̣иджа̄на̄панам̣ наттхӣти вуттам̣ ‘‘пат̣иджа̄на̄панаттханти…пе… чоданаттха’’нти. чодана̄пуббакан̃хи тасса пат̣иджа̄на̄панам̣. тена пхалавоха̄рена ка̄ран̣ам̣ вуттанти дассети. абйа̄кататта̄ти абйа̄каран̣ӣйатта̄, бхагавата̄ ва̄ на бйа̄кататта̄. йади т̣хапанӣйатта̄ пат̣иккхипитаббанти имасмим̣ паччанӣканайе т̣хапанӣйатта̄ пан̃хасса сакава̄дина̄ пат̣иккхипитаббам̣. паренапӣти парава̄дина̄пи т̣хапанӣйатта̄ ладдхимева нисса̄йа ануломанайе пат̣иккхепо катоти айаметтха суддхикасам̣сандана̄йа адхиппа̄йо йутто ануломепи рӯпа̄дӣхи ан̃н̃аттачодана̄йамева парава̄дина̄ пат̣иккхепасса кататта̄ти адхиппа̄йо.
суддхикасам̣санданаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. опаммасам̣санданаван̣н̣ана̄
28-36. упаладдхиса̄ман̃н̃ена ан̃н̃аттапуччха̄ ча̄ти имина̄ двайампи уддхарати упаладдхиса̄ман̃н̃ена ан̃н̃аттапуччха̄, упаладдхиса̄ман̃н̃ена пуччха̄ ча̄ти. таттха паччхимам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘двиннам̣ сама̄ната̄’’тиа̄ди. тассаттхо – двиннам̣ рӯпаведана̄нам̣ вийа рӯпапуггала̄нам̣ саччикат̣т̣хена сама̄ната̄ тесам̣ ан̃н̃аттасса ка̄ран̣ам̣ йуттам̣ на хоти. атха кхо…пе… упалаббханӣйата̄ти идан̃ча сам̣санданам̣ вича̄ретаббам̣. айам̣ хеттха адхиппа̄йо – йади саччикат̣т̣хаса̄ман̃н̃ена рӯпапуггала̄нам̣ упаладдхиса̄ман̃н̃ам̣ иччхитам̣, тенева несам̣ ан̃н̃аттампи иччхитаббам̣. атха параматтхавоха̄рабхедато тесам̣ ан̃н̃аттам̣ на иччхитам̣, тато ева упаладдхиса̄ман̃н̃ампи на иччхитаббанти.
37-45. упаладдхӣти пуггаласса упаладдхи виджджама̄ната̄. ‘‘пат̣икаммапан̃чака’’нти вин̃н̃а̄йатӣти йоджана̄.
опаммасам̣санданаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. чатукканайасам̣санданаван̣н̣ана̄
46-52. екадхамматопӣти саттапан̃н̃а̄са̄йа саччикат̣т̣хесу екадхамматопи. етена тато саббатопи пуггаласса ан̃н̃атта̄нануджа̄нанам̣ дассети. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘сакалам̣ параматтхасаччам̣ сандха̄йа̄’’ти. рӯпа̄диекекадхаммавасена на̄нуйун̃джитаббо авайавабйатирекена самуда̄йасса абха̄вато. йасма̄ пана самуда̄йа̄вайава̄ бхиннасабха̄ва̄, тасма̄ ‘‘самуда̄йато…пе… ниггаха̄рахо сийа̄’’ти парава̄дино а̄сан̇кама̄ха. етам̣ вачанока̄санти йадипи саттапан̃н̃а̄садхаммасамуда̄йато пуггаласса ан̃н̃аттам̣ на иччхати таббинимуттасса саччикат̣т̣хасса абха̄вато, тадекадесато панасса анан̃н̃аттампи на иччхатева. на хи самуда̄йо авайаво хотӣти. тасма̄ ‘‘там̣ пат̣иккхипато ким̣ ниггахат̣т̣ха̄нанти ваттум̣ ма̄ лаббхетха̄’’ти дассетум̣ ‘‘айан̃ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. рӯпа̄дидхаммаппабхедавибха̄гамукхенева анавасесато пуггалоти гахан̣а̄ка̄радассанавасена паватто пат̣хамавикаппо, дутийо пана авибха̄гато параматтхасаччабха̄васа̄ман̃н̃ена̄ти айам̣ имесам̣ двиннам̣ викаппа̄нам̣ висесо. итӣти вуттаппака̄рапара̄масананти а̄ха ‘‘ева’’нти.
сабха̄вавиниббхогатоти сабха̄вена виниббхуджджитаббато. сабха̄вабхинно хи дхаммо тадан̃н̃адхаммато виниббхогам̣ лабхати. тена̄ха ‘‘рӯпато ан̃н̃асабха̄гатта̄’’ти. рӯпаваджджети рӯпадхаммавадждже. тӣсупӣти ‘‘рӯпасмим̣ пуггало, ан̃н̃атра рӯпа̄, пуггаласмим̣ рӯпа’’нти имесу евам̣ паваттесу тӣсупи ануйогесу. са̄санико ева̄йам̣ пуггалава̄дӣти катва̄ а̄ха ‘‘на хи со сакка̄йадит̣т̣хим̣ иччхатӣ’’ти. ‘‘рӯпава̄’’ти имина̄ рӯпена сакин̃чаната̄ва н̃а̄пӣйати, на рӯпа̄йаттавуттита̄ти а̄ха ‘‘ан̃н̃атра рӯпа̄ти еттха ча рӯпава̄ пуггалоти айаматтхо сан̇гахито’’ти.
чатукканайасам̣санданаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
нит̣т̣хита̄ ча сам̣санданакатха̄ван̣н̣ана̄.
8. лаккхан̣айуттиван̣н̣ана̄
54. лаккхан̣айуттикатха̄йам̣ ‘‘чхалавасена пана ваттаббам̣ а̄джа̄на̄хи ниггаха’’нти па̄т̣хо гахетаббо.
лаккхан̣айуттиван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. вачанасодханаван̣н̣ана̄
55-59. пададвайасса аттхато екаттети пададвайасса екаттаттхе сатӣти аттхо. парикаппавачанан̃хетам̣ досадассанаттхам̣ ‘‘евам̣ санте айам̣ досо’’ти. тайидам̣ екаттам̣ упалаббхати ева̄ти паччхимапада̄вадха̄ран̣ам̣ ведитаббам̣. ‘‘кехичи пуггало кехичи на пуггало’’ти бйабхича̄радассанато парена на сампат̣иччхитанти катва̄ тамева асампат̣иччхитаттам̣ вибха̄венто ‘‘пуггаласса хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха авибхаджитаббатанти ‘‘упалаббхати ча̄’’ти евам̣ авибхаджитаббатам̣. вибхаджитаббатанти ‘‘пуггало ча тадан̃н̃ан̃ча упалаббхатӣ’’ти евам̣ вибхаджитаббатам̣. етена ‘‘пуггало упалаббхати ева̄’’ти паччхимапада̄вадха̄ран̣ам̣ ведитаббам̣, на ‘‘пуггало ева упалаббхатӣ’’ти имаматтхам̣ дассети. там̣ вибха̄ганти йатха̄вуттам̣ вибхаджитабба̄вибхаджитаббам̣ вибха̄гам̣ вадато сакава̄дино, ан̃н̃асса ва̄ кассачи. етасса̄ти парава̄дино. йатха̄вуттавибха̄ганти ‘‘пуггало упалаббхати…пе… кехичи на пуггало’’ти евам̣ па̄л̣ийам̣ вуттаппака̄рам̣ вибха̄гам̣. йатха̄а̄па̄дитена̄ти ‘‘пуггало упалаббхатӣти пададвайасса аттхато екатте’’тиа̄дина̄ а̄па̄дитаппака̄рена. на бхавитаббанти йадипи тена пуггало упалаббхати ева вуччати, упалаббхатӣти пана пуггало ева на вуччати, атха кхо ан̃н̃опи, тасма̄ йатха̄вуттена пасан̇гена на бхавитаббам̣. тена̄ха ‘‘маггитаббо еттха адхиппа̄йо’’ти.
60. аттхато пуггало наттхӣти вуттам̣ хоти аттасун̃н̃ата̄дассанена анатталаккхан̣асса вихитатта̄.
вачанасодханаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. пан̃н̃атта̄нуйогаван̣н̣ана̄
61-66. рӯпака̄йа̄вирахам̣ сандха̄йа а̄ха, на рӯпатан̣ха̄саббха̄вам̣. татха̄ сати анекантикатта̄ пат̣иккхипитаббамева сийа̄, на ануджа̄нитаббанти. ‘‘аттхита̄йа̄’’ти а̄ха̄ти самбандхо. ка̄мӣбха̄васса анекантикатта̄ кассачи ка̄мадха̄тӯпапаннасса ка̄мадха̄туйа̄ а̄йаттатта̄бха̄вато ча када̄чи бха̄вассева̄ти йоджана̄.
67. ка̄йа̄нупассана̄йа̄ти ка̄йа̄нупассана̄десана̄йа. са̄ хи ка̄йака̄йа̄нупассӣнам̣ вибха̄гаггахан̣асса ка̄ран̣абхӯта̄, ка̄йа̄нупассана̄ ева ва̄. евам̣ладдхикатта̄ти ан̃н̃о ка̄йо ан̃н̃о пуггалоти евам̣ладдхикатта̄. а̄хачча бха̄ситанти т̣ха̄накаран̣а̄ни а̄хантва̄ катхитам̣, бхагавата̄ са̄мам̣ деситанти аттхо.
пан̃н̃атта̄нуйогаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
11. гатиануйогаван̣н̣ана̄
69-72. йа̄нисса сутта̄ни нисса̄йа ладдхи уппанна̄, тесам̣ дассанато парато ‘‘тена хи пуггало сандха̄ватӣ’’тиа̄дина̄ па̄л̣и а̄гата̄, пурато пана ‘‘на ваттаббам̣ пуггало сандха̄ватӣ’’тиа̄дина̄, тасма̄ вуттам̣ ‘‘дассенто…пе… бхавитабба’’нти. дассетва̄ти ва̄ ваттаббанти ‘‘йа̄нисса…пе… та̄ни дассетва̄ ‘тена хи пуггало сандха̄ватӣ’тиа̄дима̄ха̄’’ти ваттаббанти аттхо. дассентоти ва̄ идам̣ дассанакирийа̄йа на ваттама̄ната̄маттавачанам̣, атха кхо тасса̄ лаккхан̣аттхавачанам̣, хетубха̄вавачанам̣ ва̄ти на кочи досо.
91. со ваттабботи со джӣвасарӣра̄нам̣ анан̃н̃ата̄паджджана̄ка̄ро ваттаббо, наттхӣти адхиппа̄йо. ‘‘рӯпӣ атта̄’’ти имисса̄ ладдхийа̄ васена ‘‘йена рӯпасан̇кха̄тена аттано сабха̄вабхӯтена сарӣрена саддхим̣ гаччхатӣ’’ти евам̣ пана аттхе сати со а̄ка̄ро вутто ева хоти, татха̄ ча сати ‘‘рӯпам̣ пуггалоти ананун̃н̃а̄татта̄’’ти евампи ваттум̣ на сакка̄. йасма̄ пана ‘‘идха сарӣраниккхепа̄’’ти анантарам̣ ваккхати, тасма̄ ‘‘со ваттаббо’’ти вуттам̣. нирайӯпагасса пуггаласса антара̄бхавам̣ на иччхатӣти идам̣ пура̄тана̄нам̣ антара̄бхавава̄дӣнам̣ васена вуттам̣. адхуна̄тана̄ пана ‘‘уддхам̣па̄до ту на̄рако’’ти ваданта̄ тассапи антара̄бхавам̣ иччхантева, кечи пана асан̃н̃ӯпага̄нам̣. арӯпӯпага̄нам̣ пана саббепи на иччханти. таттха йе ‘‘сан̃н̃уппа̄да̄ ча пана те дева̄ тамха̄ ка̄йа̄ чавантӣ’’ти суттасса аттхам̣ миччха̄ гахетва̄ чутӯпапа̄така̄лесу асан̃н̃ӣнам̣ сан̃н̃а̄ аттхӣти антара̄бхаватова асан̃н̃ӯпапаттим̣ иччханти, тадан̃н̃есам̣ васена ‘‘саведано…пе… пат̣иккхипатӣ’’ти дассенто ‘‘йе пана̄’’тиа̄дима̄ха. ке паневам̣ иччханти? саббаттхива̄дӣсу екачче.
92. невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанети невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатане бхаве, ачиттуппа̄де ва̄ сан̃н̃а̄ аттхӣти иччхантӣти на ваттаббанти самбандхо. йато со сан̃н̃а̄бхавена асан̇гахито, бхавантарабха̄вена ча сан̇гахито.
93. индханупа̄да̄но агги вийа индханена рӯпа̄диупа̄да̄но пуггало рӯпа̄дина̄ вина̄ наттхӣти еттха айамадхиппа̄йавибха̄вана̄ – йатха̄ на вина̄ индханена агги пан̃н̃а̄пӣйати, на ча там̣ ан̃н̃ам̣ индханато сакка̄ пат̣иджа̄нитум̣, на̄пи анан̃н̃ам̣. йади хи ан̃н̃ам̣ сийа̄, на ун̣хам̣ индханам̣ сийа̄, атха анан̃н̃ам̣, нидахитаббам̣йева да̄хакам̣ сийа̄, евам̣ на вина̄ рӯпа̄дӣхи пуггало пан̃н̃а̄пӣйати, на ча техи ан̃н̃о, на̄пи анан̃н̃о сассатуччхедабха̄ваппасан̇гатоти парава̄дино адхиппа̄йо. таттха йади аггиндханопама̄ локавоха̄рена вутта̄, апал̣иттам̣ кат̣т̣ха̄дииндханам̣ нидахитаббан̃ча, пал̣иттам̣ бха̄сурун̣хам̣ аггида̄хакан̃ча, тан̃ча оджат̣т̣хамакарӯпам̣ пабандхавасена паваттам̣ аниччам̣ сан̇кхатам̣ пат̣иччасамуппаннам̣. йади евам̣ пуггало рӯпа̄дӣхи ан̃н̃о аниччо ча а̄панно, атха параматтхато ча, тасмим̣йева кат̣т̣ха̄дисан̃н̃ите рӯпасан̇кха̄тапал̣итте йам̣ усумам̣ со агги там̣сахаджа̄та̄ни тӣн̣ибхӯта̄ни индханам̣. евампи сиддхам̣ лаккхан̣абхедато аггиндхана̄нам̣ ан̃н̃аттанти агги вийа индханато рӯпа̄дӣхи ан̃н̃о пуггало аниччо ча а̄паджджатӣти.
гатиануйогаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
12. упа̄да̄пан̃н̃атта̄нуйогаван̣н̣ана̄
97. нӣлагун̣айогато нӣло, нӣло ева нӣлако, тасса, айам̣ панасса нӣлапан̃н̃атти нӣларӯпупа̄да̄на̄ти а̄ха ‘‘нӣлам̣…пе… пан̃н̃аттӣ’’ти. евам̣ пана па̄т̣хе т̣хите нӣлам̣ упа̄да̄йа нӣлоти катхамайам̣ падуддха̄роти а̄ха ‘‘нӣлам̣ рӯпам̣…пе… еттха йо пут̣т̣хо нӣлам̣ упа̄да̄йа нӣло’’ти. еттха̄ти етасмим̣ вачане. тада̄дӣсӯти ‘‘пӣтам̣ рӯпам̣ упа̄да̄йа̄’’тиа̄дикам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄ди-саддена гахитамева тадаттхадассанавасена ган̣ха̄ти.
98. вуттанти ‘‘маггакусало’’тиа̄дӣсу чхекат̣т̣хам̣ сандха̄йа вуттам̣. кусалапан̃н̃аттим̣ кусалавоха̄рам̣.
112. пуббапаккхам̣ дассетва̄ уттарама̄ха̄ти парава̄дӣ пуббапаккхам̣ дассетва̄ сакава̄дисса уттарама̄ха.
115. ‘‘рӯпам̣ рӯпава̄’’тиа̄динайаппаваттам̣ парава̄дива̄дам̣ бхиндитум̣ ‘‘йатха̄ на нигал̣о негал̣ико’’тиа̄дина̄ сакава̄дива̄до а̄раддхоти а̄ха ‘‘йасса рӯпам̣ со рӯпава̄ти уттарапаккхе вуттам̣ вачанам̣ уддхаритва̄’’ти.
118. вин̃н̃а̄н̣аниссайабха̄вӯпагамананти чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ниссайабха̄вӯпагаманам̣. тайидам̣ висесанам̣ чаккхусса̄ти имина̄ва сиддханти на катам̣ дат̣т̣хаббам̣.
упа̄да̄пан̃н̃атта̄нуйогаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
13. пурисака̄ра̄нуйогаван̣н̣ана̄
123. камма̄нанти кусала̄кусалакамма̄нам̣. таггахан̣енева хи там̣там̣киччакаран̣ӣйе кирийа̄нампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ниппха̄дакаппайоджакабха̄вена̄ти ка̄ракака̄ра̄пакабха̄вена.
125. каммака̄ракасса пуггаласса йо ан̃н̃о пуггало ка̄рако. тенапӣти ка̄ракака̄ракенапи. тасса̄ти ка̄ракака̄ракасса. ан̃н̃анти ан̃н̃ам̣ каммам̣. еванти имина̄ вуттаппака̄рена. техи техи ка̄ракехи пуггала̄ вийа ан̃н̃а̄ни камма̄ни карӣйантӣти дассети. тена̄ха ‘‘каммават̣т̣асса анупаччхедам̣ вадантӣ’’ти. евам̣ санте пуггаласса ка̄рако, каммасса ка̄ракоти айам̣ вибха̄го идха ана̄мат̣т̣хо хоти, татха̄ ча сати ка̄ракапарампара̄йа вачанам̣ вируджджхеййа̄ти а̄ха ‘‘пуггаласса…пе… вича̄ретаббамета’’нти. тасса ка̄раканти пуггаласса ка̄ракам̣. идан̃ча̄ти на кевалам̣ пуггалака̄ракасса каммака̄раката̄паттийева досо, атха кхо идам̣ каммака̄раката̄йа ка̄ракапарампара̄паджджанампи вича̄ретаббам̣, на йуджджатӣти аттхо. пуггала̄нан̃хи пат̣ипа̄т̣ийа̄ ка̄ракабха̄во ка̄ракапарампара̄.
170. еко антоти ‘‘га̄хо’’ти сассатага̄хасан̇кха̄то антоти аттхо.
176. сийа̄ ан̃н̃о, сийа̄ анан̃н̃о, сийа̄ на ваттаббо ‘‘ан̃н̃оти ва̄ анан̃н̃оти ва̄’’ти, евам̣ паваттаниган̣т̣хава̄дасадисатта̄ со ева еко нева со хоти, на ан̃н̃оти ладдхиматтам̣. тена̄ха ‘‘идам̣ пана наттхева̄’’ти. парасса иччха̄васенева̄ти парава̄дино ладдхивасенева. екам̣ аниччхантасса̄ти екам̣ ‘‘со кароти, со пат̣исам̣ведетӣ’’ти гахан̣ам̣ сассатадит̣т̣хибхайена пат̣иккхипантасса итарам̣ уччхедаггахан̣ам̣ а̄паннам̣. тан̃ча пат̣иккхипантасса ан̃н̃ам̣ миссакам̣ ничча̄ниччаггахан̣ам̣, виккхепаггахан̣ан̃ча а̄паннам̣. ка̄ракаведакиччха̄йа т̣хатва̄ти свева ка̄рако ведако ча̄ти имасмим̣ а̄да̄йе т̣хатва̄. там̣там̣аниччха̄йа̄ти тасса тасса ва̄дасса асампат̣иччханена. а̄паннавасенапӣти а̄паннага̄хавасенапи айам̣ ануйого вуттоти йоджана̄. саббесам̣ а̄паннатта̄ти хет̣т̣ха̄ вуттанайена саббесам̣ викаппа̄нам̣ ануккамена а̄паннатта̄ на̄йамануйого катоти йоджана̄. екекассева̄ти тесу висум̣ висум̣ екекассева а̄паннатта̄. тантивасена пана те викаппа̄ екаджджхам̣ дассетва̄ти адхиппа̄йо. екато йоджетаббам̣ чатуннампи пан̃ха̄нам̣ екато пут̣т̣хатта̄.
пурисака̄ра̄нуйогаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
калйа̄н̣авагго нит̣т̣хито.
14. абхин̃н̃а̄нуйогаван̣н̣ана̄
193. викуббатӣти еттха ити-саддо а̄диаттхо, пака̄раттхо ва̄. тена ‘‘дибба̄йа сотадха̄туйа̄ саддам̣ сун̣а̄тӣ’’тиа̄дикам̣ сан̇ган̣ха̄ти. абхин̃н̃а̄нуйого дат̣т̣хабботи йоджана̄. тадабхин̃н̃а̄ватоти а̄саваккхайа̄бхин̃н̃а̄вато. арахато са̄дхананти арахато саччикат̣т̣хапараматтхена пуггалатта̄бха̄васа̄дханам̣. таббха̄васса̄ти арахаттасса. арахаттадха̄ра̄нан̃хи кхандха̄ на̄ма пуггалаттам̣ тассапи хотӣти.
абхин̃н̃а̄нуйогаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
15-18. н̃а̄така̄нуйога̄диван̣н̣ана̄
209. татийакот̣ибхӯтасса̄ти татийакот̣исабха̄васса сан̇кхата̄сан̇кхатавинимуттасабха̄васса. сабха̄васса̄ти ча сабха̄вадхаммасса. ладдхим̣ нигӯхитва̄ти пуггало нева сан̇кхато, на̄сан̇кхатоти ладдхим̣ авибха̄ветва̄.
н̃а̄така̄нуйога̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
19. пат̣иведха̄нуйога̄диван̣н̣ана̄
218. паджа̄нанам̣ на̄ма на хоти ниббида̄дӣнам̣ аппаччайатта̄. париччхеданасаматтхатан̃ча дассетӣти самбандхо.
228. сахарӯпабха̄во рӯпена саман̇гита̄, вина̄рӯпабха̄во тато виниссат̣ата̄ти тадубхайам̣ рӯпасса аббхантарагаманам̣ бахиниккхаманан̃ча хоти. тасма̄ там̣ двайам̣ сахарӯпабха̄вавина̄рӯпабха̄ва̄нам̣ лаккхан̣авачананти вуттам̣.
237. ол̣а̄рикоти тхӯло. а̄хито ахам̣ ма̄но еттха̄ти атта̄, аттабха̄во. со ева йатха̄сакам̣ каммуна̄ пат̣илабхитаббато пат̣ила̄бхо. пададвайенапи ка̄ма̄вачараттабха̄во катхито. маномайо аттапат̣ила̄бхо рӯпа̄вачараттабха̄во. со хи джха̄наманена ниббаттатта̄ маномайо. арӯпо аттапат̣ила̄бхоти арӯпа̄вачараттабха̄во. со хи рӯпена амисситатта̄ арӯпоти еваметтха аттхо ведитаббо. ‘‘атта̄’’ти пана джӣве локавоха̄ро нирул̣хо, асатипи джӣве татха̄нирул̣хам̣ локавоха̄рам̣ гахетва̄ самма̄самбуддха̄пи вохарантӣти дассенто ‘‘ити има̄ локасса саман̃н̃а̄, йа̄хи татха̄гато вохаратӣ’’ти ватва̄ ида̄ни йатха̄ вохаранти, там̣ пака̄рам̣ вибха̄венто ‘‘апара̄маса’’нтиа̄дима̄ха.
паччаттаса̄ман̃н̃алаккхан̣авасена̄ти каккхал̣апхусана̄дисалаккхан̣авасена аниччата̄диса̄ман̃н̃алаккхан̣авасена ча. имина̄ти ‘‘паччаттаса̄ман̃н̃алаккхан̣авасена̄’’тиа̄дина̄ вуттена параматтхато пуггала̄бха̄вавачанена. ито пурима̄ти таттха таттха сакава̄дипат̣иккхепа̄дивибха̄ванавасена паватта̄ ито аттхасам̣ван̣н̣анато пурима̄. имина̄ти ва̄ ‘‘йатха̄ рӯпа̄дайо дхамма̄’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттавачанена. йатха̄ ча̄ти еттха ча-саддо самуччайаттхо. тена саман̃н̃а̄натидха̄ванам̣ сампин̣д̣ети. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ пара̄ма̄со ча на хоти джанападанируттийа̄ абхинивиситаббато, йатха̄ ча саман̃н̃а̄тидха̄ванам̣ на хоти, евам̣ ито пурима̄ ча аттхаван̣н̣ана̄ йоджетабба̄. саман̃н̃а̄тидха̄ване хи сати саббалокавоха̄рӯпаччхедо сийа̄ти.
тасма̄ саччанти йасма̄ таттха параматтха̄ка̄рам̣ ана̄ропетва̄ саман̃н̃ам̣ на̄тидха̄ванто кевалам̣ локасаммутийа̄ва вохарати, тасма̄ саччам̣ паресам̣ ависам̣ва̄данато. татхака̄ран̣анти татхо авитатхо дхаммасабха̄во ка̄ран̣ам̣ паваттихету етасса̄ти татхака̄ран̣ам̣, параматтхавачанам̣, авипарӣтадхаммасабха̄вависайанти аттхо. тена̄ха ‘‘дхамма̄нам̣ татхата̄йа паватта’’нти.
пат̣иведха̄нуйога̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пуггалакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. париха̄никатха̄
1. ва̄дайуттипариха̄никатха̄ван̣н̣ана̄
239. идам̣ суттанти идам̣ лаккхан̣аматтам̣ дат̣т̣хаббам̣. ‘‘пан̃чиме, бхиккхаве, дхамма̄ самайавимуттасса бхиккхуно париха̄на̄йа сам̣ваттантӣ’’ти (а. ни. 5.149-150) идампи хи суттам̣ ана̄га̄миа̄дӣнам̣йева париха̄ниниссайо, на арахато. самайавимуттоти ат̣т̣хасама̄паттила̄бхино секкхассетам̣ на̄мам̣. йатха̄ха –
‘‘катамо ча пуггало самайавимутто? идхекаччо пуггало ка̄лена ка̄лам̣ самайена самайам̣ ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихарати, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ екачче а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти. айам̣ вуччати пуггало самайавимутто’’ти (пу. па. 1).
‘‘париха̄нидхаммо’’ти ча путхуджджано ча екаччо ча секкхо адхиппето, на араха̄ти. тасма̄ти йасма̄ йатха̄дассита̄ни сутта̄ни ана̄га̄миа̄дӣнам̣ париха̄ниладдхийа̄ ниссайо, на арахато, тасма̄. там̣ нисса̄йа там̣ апеккхитва̄ йасма̄ ‘‘арахатопӣ’’ти еттха арахатопи париха̄ни, ко пана ва̄до ана̄га̄миа̄дӣнанти айаматтхо лаббхати, тасма̄ пи-саддасампин̣д̣итаматтхам̣ дассенто ‘‘арахатопи…пе… йоджетабба’’нти а̄ха. йасма̄ ва̄ ка̄ман̃четтха дутийасуттам̣ секкхавасена а̄гатам̣, пат̣хамататийасутта̄ни пана асеккхавасенапи а̄гата̄нӣти тесам̣ ладдхи, тасма̄ ‘‘арахатопӣ’’ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣. тена̄ха ‘‘идам̣ суттам̣ арахато’’тиа̄ди.
татийасминти ‘‘саббесан̃н̃ева араханта̄нам̣ париха̄нӣ’’ти етасмим̣ пан̃хе. со хи ‘‘саббева араханто’’тиа̄дина̄ а̄гатесу татийо пан̃хо. тесанти мудиндрийа̄нам̣. татийасмимпӣти пи-саддо вуттаттхасамуччайо. тена пат̣хамапан̃хам̣ самуччиноти ‘‘таттхапи тиккхиндрийа̄ адхиппета̄’’ти.
сойева на париха̄йатӣти сота̄паннойева сота̄паннабха̄вато на париха̄йатӣти аттхо. на четтха сакада̄га̄мибха̄ва̄паттийа̄ сота̄паннабха̄ва̄пагамо париха̄ни хоти висеса̄дхигамабха̄вато. паттависесато хи париха̄нӣти. итарети сакада̄га̄миа̄дика̄. упаримаггаттха̄йа̄ти упаримаггаттайапат̣ила̄бхаттха̄йа ‘‘нийато’’ти вуттаматтхам̣ аггахетва̄.
ва̄дайуттипариха̄никатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. арийапуггаласам̣санданапариха̄никатха̄ван̣н̣ана̄
241. татоти арахаттато. таттха̄ти дассанамаггапхале. ва̄йа̄мена̄ти випассанусса̄ханена. таданантаранти сота̄паттипхала̄нантарам̣. пат̣хамам̣ дассанамаггапхала̄нантарам̣ арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, тато парихӣно пуна ва̄йаманто таданантарам̣ на арахаттам̣ па̄пун̣а̄тӣти ка̄ еттха йуттӣти адхиппа̄йо. парава̄дӣ на̄ма йуттампи вадати айуттампӣти ким̣ тасса ва̄де йуттигавесана̄йа̄ти пана дат̣т̣хаббам̣. апариха̄насабха̄во бха̄вана̄магго арийамаггатта̄ дассана̄дассанамагго вийа. на четтха асиддхата̄сан̇ка̄ локуттарамаггасса парассапи арийамаггабха̄васса сиддхатта̄, на̄пи локийамаггена анекантиката̄ арийасаддена висеситатта̄. татха̄ на вируддхата̄ дутийамагга̄дӣнам̣ бха̄вана̄маггабха̄васса ол̣а̄рикакилесаппаха̄на̄дӣнан̃ча парассапи а̄гамато сиддхатта̄.
арийапуггаласам̣санданапариха̄никатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. суттаса̄дханапариха̄никатха̄ван̣н̣ана̄
265. пуггалапан̃н̃аттиат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘патти, пхусана̄’’ти ча паччаккхато адхигамо адхиппетоти вуттам̣ ‘‘паттаббам̣ вадатӣти а̄ха пхусана̄раха’’нти.
267. катасаннит̣т̣ха̄насса̄ти имасмим̣ сатта̄хе ма̄се утумхи антовассе ва̄ ан̃н̃ам̣ а̄ра̄дхесса̄мӣти катаниччхайасса.
суттаса̄дханапариха̄никатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
париха̄никатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. брахмачарийакатха̄
1. суддхабрахмачарийакатха̄ван̣н̣ана̄
269. хет̣т̣ха̄пӣти параниммитавасаваттидевехи хет̣т̣ха̄пи. маггабха̄ванампи на иччхантӣти вин̃н̃а̄йати ‘‘идха брахмачарийава̄со’’ти имина̄ ‘‘двепи брахмачарийава̄са̄ наттхи девесӯти упаладдхивасена̄’’ти вуттатта̄.
270. тассева̄ти парава̄дино ева. пуггалавасена̄ти ‘‘гихӣнан̃чева екачча̄нан̃ча дева̄на’’нти евам̣ пуггалавасена. тасса̄ти парава̄дино. пат̣иккхепо на йуттоти евам̣ пуггалавасена аттхайоджана̄ на йутта̄ти адхиппа̄йо. пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена пана ката̄пи аттхаван̣н̣ана̄ ока̄савасена париччхиджджатӣти на̄йам̣ досо. тасса̄йам̣ адхиппа̄йоти айам̣ ‘‘гихӣнан̃чева̄’’тиа̄дина̄ вутто тасса парава̄дино йади адхиппа̄йо, евам̣ сан̃н̃а̄йа парава̄дино сакава̄дина̄ сама̄на̄да̄йоти на ниггаха̄рахо сийа̄. тена̄ха ‘‘сака…пе… таббо’’ти. пат̣хамам̣ пана ануджа̄нитва̄ паччха̄ пат̣иккхепенева ниггахетаббата̄ ведитабба̄. кечи ‘‘йаттха наттхи паббаджджа̄, наттхи таттха брахмачарийава̄соти пуччха̄йа екачча̄нам̣ манусса̄нам̣ маггаппат̣иведхам̣ сандха̄йа парава̄дино пат̣иккхепо. йадипи со дева̄нам̣ маггаппат̣ила̄бхам̣ на иччхати, самбхавантам̣ пана саббам̣ дассетум̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘гихӣна’миччева аватва̄ ‘екачча̄нан̃ча дева̄на’нти вутта’’нти ваданти, там̣ на сундарам̣ ‘‘сандха̄йа̄’’ти вуттатта̄, пуримойеваттхо йутто.
суддхабрахмачарийакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. сам̣санданабрахмачарийакатха̄ван̣н̣ана̄
273. рӯпа̄вачарамаггена̄ти рӯпа̄вачараджджха̄нена. тан̃хи рӯпабхавӯпапаттийа̄ упа̄йабха̄вато магготи вутто. йатха̄ха ‘‘рӯпупапаттийа̄ маггам̣ бха̄ветӣ’’ти (дха. са. 160). иданти идам̣ рӯпа̄вачараджджха̄нам̣. ‘‘идхавиха̄йанит̣т̣хахетубхӯто рӯпа̄вачарамагго’’тиа̄дикам̣ дӣпентам̣ вачанам̣ ана̄га̄мимаггасса таббха̄вадӣпакена ‘‘идха бха̄витамагго’’тиа̄дикена катхам̣ саметӣти чодетва̄ йатха̄ самети, там̣ дассетум̣ ‘‘пуббе пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘пуббе’’ти имина̄ ‘‘идха бха̄витамагго’’тиа̄дикам̣ ваданти, идха̄пи пана ‘‘рӯпа̄вачарамаггена̄’’тиа̄дикам̣. таттха ана̄га̄мӣ ева̄ти ана̄га̄мипхалат̣т̣хо ева. джха̄на̄на̄га̄мӣти асамуччхиннаджджхаттасам̣йоджанопи рӯпабхаве уппаджджитва̄ ана̄ваттидхаммамаггам̣ бха̄ветва̄ таттхева паринибба̄йанато. адхиппа̄йоти йатха̄вутто двиннам̣ ат̣т̣хакатха̄вачана̄нам̣ авиродхадӣпако адхиппа̄йо.
идха̄ти ка̄малоке. таттха̄ти брахмалоке. еттха ча парава̄дӣ евам̣ пуччхитаббо ‘‘тӣхи, бхиккхаве, т̣ха̄нехӣ’’ти суттам̣ ким̣ йатха̄рутавасена гахетаббаттхам̣, уда̄ху сандха̄йабха̄ситанти? таттха джа̄нама̄но сандха̄йабха̄ситанти вадеййа. ан̃н̃атха̄ ‘‘параниммитавасаваттидеве упа̄да̄йа̄’’тиа̄ди ваттум̣ на сакка̄ ‘‘деве ча та̄ватим̣се’’ти вуттатта̄. йатха̄ хи тасса ‘‘сеййатха̄пи девехи та̄ватим̣сехи саддхим̣ мантетва̄’’тиа̄дӣсу вийа саккам̣ девара̄джа̄нам̣ упа̄да̄йа ка̄ма̄вачарадевесу та̄ватим̣садева̄ па̄кат̣а̄ пан̃н̃а̄та̄ти тесам̣ гахан̣ам̣, на тейева адхиппета̄ти суттападасса сандха̄йабха̄ситаттхам̣ сампат̣иччхитаббам̣, евам̣ ‘‘идха брахмачарийава̄со’’ти еттха̄пи анаваджджасукхаабйа̄секасукханеккхаммасукха̄дисанниссайабха̄вена маха̄нисам̣сата̄йа са̄сане паббаджджа̄ ‘‘идха брахмачарийава̄со’’ти имасмим̣ сутте адхиппета̄. са̄ хи уттаракурука̄нам̣ дева̄нан̃ча анока̄сабха̄вато дуккара̄ дуллабха̄ ча. таттха сӯрийапариватта̄дӣхипи девесу маггапат̣ила̄бха̄йа аттхита̄ вибха̄ветабба̄, уттаракурука̄нам̣ пана висеса̄надхигамабха̄во убхиннампи иччхито ева̄ти.
сам̣санданабрахмачарийакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
брахмачарийакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. одхисокатха̄ван̣н̣ана̄
274. одхисоти бха̄гасо, бха̄гена̄ти аттхо. бха̄го на̄ма йасма̄ екадесо хоти, тасма̄ ‘‘екадесена екадесена̄’’ти вуттам̣. таттха йади чатуннам̣ магга̄нам̣ васена самудайапаккхикасса килесаган̣асса чатубха̄гехи паха̄нам̣ ‘‘одхисо паха̄на’’нти адхиппетам̣, иччхитамеветам̣ сакава̄дисса ‘‘тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄ дит̣т̣хигата̄нам̣ паха̄на̄йа̄’’ти ча а̄дивачанато. йасма̄ пана магго чатӯсу саччесу на̄на̄бхисамайавасена киччакаро, на ека̄бхисамайавасена̄ти парава̄дино ладдхи, тасма̄ йатха̄ ‘‘магго ка̄лена дуккхам̣ париджа̄на̄ти, ка̄лена самудайам̣ паджахатӣ’’тиа̄дина̄ на̄наккхан̣авасена саччесу паваттатӣти иччхито, евам̣ паччекампи на̄наккхан̣авасена паваттеййа. татха̄ сати дуккха̄дӣнам̣ екадесаекадесамева париджа̄на̄ти паджахатӣти дассетум̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘сота̄патти…пе… екадесе паджахатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. сати хи на̄на̄бхисамайе пат̣хамамагга̄дӣхи паха̄табба̄нам̣ сам̣йоджанаттайа̄дӣнам̣ дуккхадассана̄дӣхи екадесаекадесаппаха̄нам̣ сийа̄ти екадесасота̄паттимаггат̣т̣ха̄дита̄, тато ева екадесасота̄панна̄дита̄ ча а̄паджджати анантарапхалатта̄ локуттаракусала̄нам̣, на ча там̣ йуттам̣. на хи ка̄лабхедена вина̄ со ева сота̄панно, асота̄панно ча̄ти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. тена̄ха ‘‘екадесам̣ сота̄панно, екадесам̣ на сота̄панно’’тиа̄ди.
апича̄йам̣ на̄на̄бхисамайава̄дӣ евам̣ пуччхитаббо ‘‘магган̃а̄н̣ам̣ сачча̄ни пат̣ивиджджхантам̣ ким̣ а̄рамман̣ато пат̣ивиджджхати, уда̄ху киччато’’ти. йади а̄рамман̣атоти вадеййа, тасса випассана̄н̃а̄н̣асса вийа дуккхасамудайа̄нам̣ аччантапариччхедасамуччхеда̄ на йутта̄ тато аниссат̣атта̄, татха̄ маггадассанам̣. на хи сайамева атта̄нам̣ а̄раббха паваттатӣти йуттам̣, маггантарапарикаппана̄йам̣ анават̣т̣ха̄нам̣ а̄паджджатӣти, тасма̄ тӣн̣и сачча̄ни киччато, ниродхам̣ киччато а̄рамман̣ато ча пат̣ивиджджхатӣти евамасаммохато пат̣ивиджджхантасса магган̃а̄н̣асса наттхева на̄на̄бхисамайо. вуттан̃хетам̣ ‘‘йо, бхиккхаве, дуккхам̣ пассати, дуккхасамудайампи со пассатӣ’’тиа̄ди. на четам̣ ка̄лантарадассанам̣ сандха̄йа вуттам̣. ‘‘йо ну кхо, а̄вусо, дуккхам̣ пассати, дуккхасамудайампи со пассати, дуккханиродхампи…пе… дуккханиродхага̄минипат̣ипадампи со пассатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1100) екасаччадассанасаман̇гино ан̃н̃асаччадассанасаман̇гибха̄вавича̄ран̣а̄йам̣ тадаттхаса̄дханаттхам̣ а̄йасмата̄ гавам̣патиттхерена а̄бхататта̄ паччекан̃ча саччаттайадассанасса йоджитатта̄. ан̃н̃атха̄ пуримадит̣т̣хасса пуна адассанато самудайа̄дидассане дуккха̄дидассанамайоджанӣйам̣ сийа̄. на хи локуттарамагго локийамагго вийа катака̄рибха̄вена паваттати самуччхедакатта̄. татха̄ йоджане ча саббам̣ дассанам̣ дассанантарапаранти дассана̄нупарамо сийа̄. евам̣ а̄гамато йуттито ча на̄на̄бхисамайасса асамбхавато паччекам̣ магга̄нам̣ одхисо паха̄нам̣ наттхӣти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣.
одхисокатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. джахатикатха̄ван̣н̣ана̄
1. насутта̄харан̣акатха̄ван̣н̣ана̄
280. йадипи па̄л̣ийам̣ ‘‘тайо магге бха̄ветӣ’’ти вуттам̣, маггабха̄вана̄ пана йа̄вадева килесасамуччхинданаттха̄ти н̃атва̄ ‘‘киччасаббха̄ванти тӣхи паха̄таббасса пахӣната’’нти а̄ха. таттха тӣхӣти хет̣т̣химехи тӣхи арийамаггехи паха̄таббасса аджджхаттасам̣йоджанасса пахӣнатам̣ самуччхиндананти аттхо. там̣ пана киччанти адхобха̄гийасам̣йоджанесу маггасса паха̄на̄бхисамайакиччам̣. тенева маггена̄ти ана̄га̄мимаггенева. етам̣ на саметӣти евам̣ маггуппа̄дато пагева ка̄мара̄габйа̄па̄да̄ пахӣйантӣти ладдхикиттанам̣ имина̄ маггасса киччасаббха̄вакатханена на самети на йуджджати. тасма̄ти имина̄ йатха̄вуттамева виродхам̣ пачча̄масати. пахӣна̄нанти виккхамбхита̄нам̣. йо хи джха̄нала̄бхӣ джха̄нена йатха̄виккхамбхите килесе маггена самуччхиндати, со идха̄дхиппето. тена̄ха ‘‘дассанамагге…пе… адхиппа̄йо’’ти.
джахатикатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. саббаматтхӣтикатха̄ван̣н̣ана̄
1. ва̄дайуттиван̣н̣ана̄
282. саббам̣ аттхӣти еттха йасма̄ паччуппаннам̣ вийа атӣта̄на̄гатампи дхарама̄насабха̄ванти парава̄дино ладдхи, тасма̄ саббанти ка̄лавибха̄гато атӣта̄дибхедам̣ саббам̣. со пана ‘‘йампи наттхи, тампи аттхӣ’’ти ка̄лавимуттасса васена ануйого, там̣ атиппасан̇гадассанавасена парава̄дипат̣ин̃н̃а̄йа доса̄ропанам̣. найадассанам̣ ва̄ атӣта̄на̄гата̄нам̣ наттхибха̄васса. аттхӣти пана айам̣ аттхибха̄во йасма̄ десака̄ла̄ка̄радхаммехи вина̄ на хоти, тасма̄ там̣ та̄ва техи саддхим̣ йоджетва̄ ануйогам̣ дассетум̣ ‘‘саббаттха саббаматтхӣ’’тиа̄дина̄ па̄л̣и паватта̄. таттха йадипи саббаттха̄ти идам̣ са̄ман̃н̃авачанам̣, там̣ пана йасма̄ висесанивит̣т̣хам̣ хоти, парато ча саббесӯти дхамма̄ вибха̄гато вуччанти, тасма̄ ол̣а̄рикасса па̄кат̣асса рӯпадхаммасамуда̄йасса васена аттхам̣ дассетум̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘саббаттха̄ти саббасмим̣ сарӣре’’ти вуттам̣, нидассанаматтам̣ ва̄ етам̣ дат̣т̣хаббам̣. татха̄ ча ка̄н̣а̄дака̄пилехи пат̣ин̃н̃а̄йама̄на̄ а̄ка̄сака̄ла̄дисаттапакатипуриса̄ вийа парава̄дина̄ пат̣ин̃н̃а̄йама̄нам̣ саббам̣ саббабйа̄пӣти а̄паннамева хотӣти. ‘‘саббаттха сарӣре’’ти ча ‘‘тиле тела’’нти вийа бйа̄пане бхумманти сарӣрапарийа̄паннена саббена бхавитаббанти вуттам̣ ‘‘сираси па̄да̄…пе… аттхо’’ти.
саббасмим̣ ка̄ле саббаматтхӣти йоджана̄. етасмим̣ паккхейевасса ан̃н̃ава̄до паридӣпито сийа̄ ‘‘йам̣ аттхи, аттхева там̣, йам̣ наттхи, наттхева там̣, асато наттхи самбхаво, сато наттхи вина̄со’’ти. евам̣ саббена̄ка̄рена саббам̣ саббесу дхаммесу саббам̣ аттхӣти аттхоти самбандхо. имехи пана паккхехи ‘‘саббам̣ саббасабха̄вам̣, анекасаттиничита̄бха̄ва̄ асато наттхи самбхаво’’ти ва̄до паридӣпито сийа̄. йогарахитанти кеначи йутта̄йутталаккхан̣асам̣йогарахитам̣. там̣ пана екасабха̄ванти сам̣йогарахитам̣ на̄ма аттхато екасабха̄вам̣, екадхаммоти аттхо. етена девава̄дӣнам̣ брахмадассанам̣ аттхева̄тива̄до паридӣпито сийа̄. аттхӣти пуччхатӣти йади саббаматтхӣти тава ва̄до, йатха̄вутта̄йа мама дит̣т̣хийа̄ самма̄дит̣т̣хибха̄во аттхӣти екантена тайа̄ сампат̣иччхитаббо, тасма̄ ‘‘ким̣ со аттхӣ’’ти пуччхатӣти аттхо.
ва̄дайуттиван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. ка̄ласам̣санданакатха̄ван̣н̣ана̄
285. атӣта̄ …пе… каритва̄ти еттха̄йам̣ сан̇кхепаттхо – атӣтам̣ ана̄гатанти рӯпасса имам̣ висесам̣, евам̣ висесам̣ ва̄ рӯпам̣ аггахетва̄ паччуппанната̄висесависит̣т̣харӯпамева аппийам̣ паччуппаннарӯпабха̄ва̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣атта̄ етасмим̣йева висайе аппетаббам̣, вачӣгочарам̣ па̄петаббам̣ сатипи несам̣ висесанависеситаббата̄сан̇кха̄те вибха̄ге татха̄пи авибхаджитаббам̣ катва̄ти. йасма̄ пана па̄л̣ийам̣ ‘‘паччуппаннанти ва̄ рӯпанти ва̄’’ти паччуппаннарӯпасаддехи тадаттхасса ваттабба̄ка̄ро итисаддехи дассито, тасма̄ ‘‘паччуппаннасаддена…пе… вуттам̣ хотӣ’’ти а̄ха. рӯпапан̃н̃аттӣти рӯпа̄йатанапан̃н̃атти. са̄ хи сабха̄вадхаммупа̄да̄на̄ таджджа̄пан̃н̃атти. тенева̄ха ‘‘сабха̄вапариччхинне паватта̄ виджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. рӯпасамӯхам̣ упа̄да̄йа̄ти там̣там̣аттапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄набхӯта̄нам̣ абха̄вавибха̄вана̄ка̄рена паваттама̄на̄нам̣ рӯпадхамма̄нам̣ самӯхам̣ упа̄да̄йа. упа̄да̄нупа̄да̄нампи хи упа̄да̄намева̄ти. тасма̄ти самӯхупа̄да̄йа̄дхӣната̄йа авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вато. вигама̄ваттаббата̄ти вигамасса ваттхабха̄ва̄пагамасса аваттаббата̄. на хи ода̄тата̄вигамена аваттхам̣ хоти. на пана йутта̄ рӯпабха̄васса вигама̄ваттаббата̄ти йоджана̄. рӯпабха̄воти ча рӯпа̄йатанасабха̄во чаккхувин̃н̃а̄н̣асса гочарабха̄во. на хи тасса паччуппаннабха̄вавигаме вигама̄ваттаббата̄ йутта̄.
ка̄ласам̣санданакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
вачанасодханаван̣н̣ана̄
288. ана̄гатам̣ ва̄ паччуппаннам̣ ва̄ти еттха ва̄-саддо анийаматтхо йатха̄ ‘‘кхадире ва̄ бандхитаббам̣ пала̄се ва̄’’ти. тасма̄ ‘‘хутва̄ хотӣ’’ти еттха хоти-саддо ана̄гатапаччуппаннесу йам̣ кин̃чи падха̄нам̣ катва̄ самбандхам̣ лабхатӣти дассенто ‘‘ана̄гатам̣…пе… дат̣т̣хабба’’нти а̄ха. таттха паччуппаннам̣ хонтанти паччуппаннам̣ джа̄йама̄нам̣ паччуппаннабха̄вам̣ лабхантам̣. тена̄ха ‘‘тан̃н̃ева ана̄гатам̣ там̣ паччуппаннанти ладдхивасена̄’’ти. тампи хутва̄ хотӣти йам̣ ана̄гатам̣ хутва̄ паччуппаннабха̄ваппаттийа̄ ‘‘хутва̄ хотӣ’’ти вуттам̣, ким̣ тадапи пуна хутва̄ хотӣти пуччхати. таббха̄ва̄вигаматоти паччуппаннабха̄вато хутва̄хотибха̄ва̄нупагамато. паччуппанна̄бха̄ватоти паччуппанната̄йа абха̄вато.
вачанам̣ арахатӣти имина̄ вачанаматте на кочи досоти дассети. идам̣ вуттам̣ хоти – йадипи тасса пуна хутва̄ бхӯтасса пуна хутва̄хотибха̄во наттхи, пунаппунам̣ н̃а̄петаббата̄йа пана дутийам̣ тато парампи татха̄ ваттаббатам̣ арахатӣти ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣иджа̄на̄тӣти. дхаммети сабха̄вадхамме. таппат̣иккхепато адхамме абха̄вадхамме. тена̄ха ‘‘сасависа̄н̣е’’ти.
пат̣иккхиттанайена̄ти ‘‘хутва̄ хоти, хутва̄ хотӣ’’ти еттха пуббе йадетам̣ тайа̄ ‘‘ана̄гатам̣ хутва̄ паччуппаннам̣ хотӣ’’ти вадата̄ ‘‘там̣йева ана̄гатам̣ там̣ паччуппанна’’нти ладдхивасена ‘‘ана̄гатам̣ ва̄ паччуппаннам̣ ва̄ хутва̄ хотӣ’’ти вуттам̣, ‘‘ким̣ те тампи хутва̄ хотӣ’’ти пуччхите йо парава̄дина̄ хутва̄ бхӯтасса пуна хутва̄абха̄вато ‘‘на хева̄’’ти пат̣иккхепо като, тена пат̣иккхиттанайена. сва̄йам̣ йадева рӯпа̄ди ана̄гатам̣, тадева паччуппаннанти сатипи аттха̄бхеде ана̄гатапаччуппаннанти пана аттхева ка̄лабхедоти там̣ка̄лабхедавиродха̄йа пат̣иккхепо паваттоти а̄ха ‘‘пат̣иккхиттанайена̄ти ка̄лана̄наттена̄’’ти. тена хи со айан̃ча пат̣иккхепо нӣто паваттитоти. пат̣ин̃н̃а̄танайена̄ти идампи йатха̄вуттапат̣иккхепа̄нантарам̣ йам̣ пат̣ин̃н̃а̄там̣, там̣ сандха̄йа̄ха. йатха̄ хи са̄ пат̣ин̃н̃а̄ аттха̄бхедена нӣта̄ паваттита̄, татха̄йампи. тенева̄ха ‘‘аттха̄на̄наттена̄’’ти, ана̄гата̄диппабхеда̄йа ка̄лапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄набхӯтасса аттхасса абхедена̄ти аттхо. йатха̄ упа̄да̄набхӯтарӯпа̄диаттха̄бхедепи тесам̣ кхан̣аттайа̄на̄ватти там̣саман̇гита̄ ана̄гатапаччуппаннабха̄ва̄ваттита̄, татха̄ таттха вуччама̄на̄ хутва̄хотибха̄ва̄ йатха̄ккамам̣ пуримапаччхимесу паваттита̄ пуримапаччхимакирийа̄ти катва̄ти имаматтхам̣ дассенто ‘‘аттха̄на̄наттам̣…пе… пат̣иджа̄на̄тӣ’’ти ватва̄ пуна ‘‘аттха̄на̄наттамева хӣ’’тиа̄дина̄ тамева аттхам̣ саматтхети. йатха̄ пана ‘‘там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣра’’нти пат̣иджа̄нантасса джӣвова сарӣрам̣, сарӣрамева джӣвоти джӣвасарӣра̄нам̣ анан̃н̃аттам̣ а̄паджджати, евам̣ ‘‘тан̃н̃ева ана̄гатам̣ там̣ паччуппанна’’нти ча пат̣иджа̄нантасса ана̄гатапаччуппанна̄нам̣ анан̃н̃аттам̣ а̄паннанти паччуппанна̄на̄гатесу вутта̄ хотибха̄вахутва̄бха̄ва̄ ана̄гатапаччуппаннесупи а̄паджджеййунти вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘евам̣ санте ана̄гатампи хутва̄хоти на̄ма, паччуппаннампи хутва̄хотийева на̄ма̄’’ти.