6. чхат̣т̣ханайо сампайогавиппайогападаван̣н̣ана̄
228. ‘‘таттха̄’’ти имина̄ ‘‘сампайогавиппайогападам̣ бха̄джетва̄’’ти еттха сампайогавиппайогападам̣ бха̄джитам̣, сам̣ван̣н̣етаббата̄йа ча падха̄набхӯтам̣ пачча̄мат̣т̣хам̣, на рӯпаккхандха̄дипаданти дассенто ‘‘йам̣ лаббхати…пе… ведитабба’’нти ватва̄ пуна ‘‘рӯпаккхандха̄дӣсу хӣ’’тиа̄дина̄ таматтхам̣ виварати. таттха на лаббхатӣти ‘‘сампайуттам̣ виппайутта’’нти ва̄ гахетум̣ на лаббхати, алаббхама̄нампи пуччха̄йа гахитам̣ пат̣иккхепена виссаджджетум̣. пат̣иккхепопи хи пуччха̄йа виссаджджанамева. татха̄ хи йамаке (йама. 1.кхандхайамака.59-61) ‘‘йасса рӯпаккхандхо нуппаджджиттха, тасса ведана̄ккхандхо нуппаджджиттха̄’’ти пуччха̄йа ‘‘наттхӣ’’ти виссаджджитам̣. тена панеттха рӯпадхаммесу сампайогат̣т̣хо на лаббхатӣти айаматтхо дассито хоти. алаббхама̄нампи сампайогападам̣ гахитанти самбандхо. саббаттха̄ти рӯпаккхандхаведана̄ккхандха̄дӣсу. етесанти рӯпанибба̄на̄нам̣. висабха̄гата̄ти атам̣сабха̄гата̄. екуппа̄да̄дибха̄во хи сампайоге сабха̄гата̄, на сан̇гахе вийа сама̄насабха̄гата̄, тасма̄ екуппа̄да̄дибха̄варахита̄нам̣ рӯпанибба̄на̄нам̣ са̄ екуппа̄да̄дита̄ висабха̄гата̄ вутта̄. тадабха̄ватоти тасса̄ висабха̄гата̄йа екуппа̄да̄дита̄йа абха̄вато. виппайогопи нива̄рито ева хоти, висабха̄го бха̄во виппайоготи вуттова̄йаматтхоти. ‘‘чатӯсу хӣ’’тиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ кароти. таттха тесам̣ техӣти ча арӯпаккхандхе ева пара̄масати. висабха̄гата̄ ча хоти рӯпанибба̄несу авиджджама̄натта̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘на ча рӯпекадесасса̄’’тиа̄ди. тенева̄ти чатуккхандхасабха̄гатта̄ ева.
тӣхи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхӣти гха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи виппайутте ана̄рамман̣амиссаке рӯпадхаммамиссаке дхамме дӣпети рӯпабхавоти йоджана̄. пан̃чахӣти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи пан̃чахи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи. ека̄йа манодха̄туйа̄. на сампайуттети на сампайутте ева. татха̄ хи ‘‘виппайутте ахонте саттахипи сампайутте саттапи ва̄ та̄’’ти вуттам̣. тена̄ти виппайуттата̄пат̣иккхепена. та̄хӣти саттавин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи. сампайутте дӣпентӣти сампайутте дӣпентийева, на сампайутте ева̄ти евамавадха̄ран̣ам̣ гахетаббам̣. еса найо сесесупи. сампайутте ведана̄дике. сампайуттавиппайуттабха̄вехи наваттаббам̣, там̣йева вин̃н̃а̄н̣адха̄тусаттакам̣. сампайуттабха̄вена наваттабба̄ни сампайуттанаваттабба̄ни, бхиннасанта̄ника̄ни, на̄на̄ккхан̣ика̄ни ча арӯпа̄нипи дхаммаджа̄та̄ни. ана̄рамман̣амиссакасаббавин̃н̃а̄н̣адха̄тутам̣сампайутта̄ дхамма̄йатана̄дипадехи дӣпетабба̄, ана̄рамман̣амиссакасаббавин̃н̃а̄н̣адха̄туйо ачетасика̄дипадехи дӣпетабба̄, тадубхайасамуда̄йа̄ дуккхасачча̄дипадехи дӣпетабба̄ти ведитабба̄.
йади еванти йади ана̄рамман̣амисса̄нам̣ дхамма̄нам̣ виппайого наттхи. ана̄рамман̣амиссобхайадхамма̄ти рӯпанибба̄насахитасаббавин̃н̃а̄н̣адха̄тутам̣сампайуттадхамма̄. кхандха̄дӣхева̄ти кхандха̄йатанадха̄тӯхи ева, на арӯпаккхандхаматтена. арӯпаккхандхейева пана сандха̄йа ‘‘техи дхаммехи йе дхамма̄ виппайутта̄’’ти вуттанти на̄йам̣ досоти дассети. тадекадеса̄ти ‘‘ана̄рамман̣амисса̄’’тиа̄дина̄ вуттадхаммасамуда̄йасса екадеса̄. тадекадесан̃н̃асамуда̄йа̄ти тассева йатха̄вуттасса самуда̄йасса екадеса̄ хутва̄ ан̃н̃есам̣ авайава̄нам̣ рӯпаккхандха̄дӣнам̣ самуда̄йабхӯта̄. вибха̄га̄бха̄ватоти бхеда̄бха̄вато. бхедоти четтха аччантабхедо адхиппето. на хи самуда̄йа̄вайава̄нам̣ са̄ман̃н̃ависеса̄нам̣ вийа аччантабхедо аттхи бхеда̄бхедайуттатта̄. тесам̣ аччантабхедамева хи сандха̄йа ‘‘самуда̄йантогадха̄нам̣ екадеса̄нам̣ на вибха̄го аттхӣ’’ти сан̇гахепи вуттам̣. тена̄ти авибха̄гасаббха̄вато сабха̄гависабха̄гатта̄бха̄вена. тесанти ана̄рамман̣амиссакасаббавин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дӣнам̣. те ча акусала̄бйа̄ката̄. тесанти кусала̄кусала̄бйа̄катадхамма̄нам̣. тасма̄ти йасма̄ вибхаттасабха̄ва̄нам̣ на тесам̣ самуда̄йекадеса̄дибха̄во, тасма̄. йасма̄ пана кусала̄дайо ева кхандха̄дайоти кхандха̄диа̄масанена самуда̄йекадеса̄дибха̄во а̄панно ева̄ти вуттанайена виппайога̄бха̄во хоти, тасма̄ там̣ парихаранто ‘‘кхандха̄дӣни ана̄маситва̄’’тиа̄дима̄ха. тесанти кусала̄дӣнам̣. ан̃н̃аман̃н̃авиппайуттата̄ вутта̄ ‘‘кусалехи дхаммехи йе дхамма̄ виппайутта̄’’тиа̄дина̄. саббесӯти дутийа̄дисаббапан̃хесу.
чхаттим̣са̄йа пит̣т̣хидукападесу вӣсати дукапада̄ни имасмим̣ найе лаббханти, авасит̣т̣ха̄ни сол̣асева̄ти а̄ха ‘‘сол̣аса̄ти ваттабба’’нти. тато ева ‘‘тевӣсападасата’’нти еттха ‘‘тевӣса’’нти идан̃ча ‘‘екавӣса’’нти ваттаббанти йоджана̄. саббаттха̄ти саббапан̃хесу. екака̄лекасанта̄на̄нам̣ бхиннака̄лабхиннасанта̄на̄нан̃ча анекесам̣ дхамма̄нам̣ самуда̄йабхӯта̄ сан̇кха̄раккхандхадхамма̄йатанадхаммадха̄туйоти а̄ха ‘‘ка̄ласанта̄на…пе… дха̄тӯна’’нти. екадесасаммисса̄ти читтиддхипа̄да̄дина̄ аттано екадесенева кхандхантара̄дӣхи саммисса̄ иддхипа̄да̄дайо, ана̄рамман̣ехи рӯпанибба̄нехи ча асаммисса̄. сама̄нака̄ласанта̄нехӣти екака̄ласанта̄нехи ка̄ласанта̄набхедарахитехи екадесантарехи, сан̇кха̄раккхандха̄дӣнам̣ екадесантарехи, сан̇кха̄раккхандха̄дӣнам̣ екадесависесабхӯтехи сатипат̣т̣ха̄насаммаппадха̄насан̃н̃а̄ккхандха̄дӣхи вибхатта̄ ева самудайасачча̄дайо сампайогӣвиппайогӣбха̄вена, рӯпаккхандха̄дайо виппайогӣбха̄вена гахита̄ти йоджана̄. техи самудайасачча̄дӣхи. те сан̃н̃а̄ккхандха̄дайо. кехичи сахуппаджджана̄рахехи екадесантарехи вибхаттехи. на хи сан̇кха̄раккхандха̄дипарийа̄паннаттепи самудайасачча̄дайо маггасачча̄дӣхи сампайогам̣ лабханти. тесанти ведана̄ккхандхасан̃н̃а̄ккхандха̄дӣнам̣. екуппа̄да̄…пе… висабха̄гата̄ ча̄ти екуппа̄да̄дита̄сан̇кха̄та̄ йатха̄рахам̣ сабха̄гата̄ висабха̄гата̄ ча. тена йатха̄вуттака̄ран̣ена сампайогасса виппайогасса ча лабханато.
бхиннака̄ла̄нам̣ самуда̄йӣнам̣ самуда̄йа̄ бхиннака̄ласамуда̄йа̄. ваттама̄на̄ ча екасмим̣ санта̄не екекадхамма̄ ваттанти. тасма̄ти йасма̄ етадева, тасма̄. тесам̣ ведана̄ккхандха̄дӣнам̣ вибхаджитаббасса екадесабхӯтасса абха̄вато. сукхиндрийа̄дӣни ведана̄ккхандхекадесабхӯта̄нипи. тена вибха̄га̄каран̣ена. йади сама̄нака̄ласса вибхаджитаббасса абха̄вато чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄та̄дайо вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса вибха̄гам̣ на каронти, атха касма̄ ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту…пе… мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту сол̣асахи дха̄тӯхи виппайутта̄’’ти вуттанти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘кхандха̄йатана…пе… виппайутта̄ти вутта’’нти. евамеванти йатха̄ дха̄тувибха̄гена вибхаттасса вин̃н̃а̄н̣асса, евамевам̣.
235. там̣сампайогӣбха̄ванти техи кхандхехи сампайогӣбха̄вам̣. йатха̄ хи сама̄нака̄ласанта̄нехи екачиттуппа̄дагатехи ведана̄сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣аккхандхехи самудайасаччасса сампайуттата̄, евам̣ бхиннасанта̄нехи бхиннака̄лехи ча техи тасса виппайуттата̄ти а̄ха ‘‘евам̣ там̣виппайогӣбха̄вам̣…пе… на вутта’’нти. висабха̄гата̄нибандхасса вибха̄гасса абха̄вена авибха̄гехи техи тӣхи кхандхехи. вибха̄ге хӣтиа̄дина̄ тамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ кароти. вибха̄гарахитехӣти сама̄нака̄ласанта̄нехи екачиттуппа̄дагататта̄ авибхаттехи ведана̄ккхандха̄дӣхи на йуттам̣ виппайуттанти ваттум̣. тена̄ха ‘‘виджджама̄нехи…пе… бха̄вато’’ти. таттха виджджама̄насса сама̄насса сама̄наджа̄тикасса̄ти адхиппа̄йо. на хи виджджама̄нам̣ рӯпа̄рӯпам̣ ан̃н̃аман̃н̃асса висабха̄гам̣ на хоти. ануппанна̄ дхамма̄ вийа̄ти идам̣ висадисуда̄харан̣адассанам̣. йатха̄ ‘‘ануппанна̄ дхамма̄’’ти ана̄гатака̄лам̣ вуччатӣти а̄мат̣т̣хака̄лабхедам̣, евам̣ йам̣ а̄мат̣т̣хака̄лабхедам̣ на хотӣти аттхо. уддхаритаббам̣ десана̄йа десетаббанти вуттам̣ хоти. виджджама̄нассева виджджама̄нена сампайого, сампайога̄рахассева ча виппайоготи аттхибха̄васанниссайа̄ сампайуттавиппайуттата̄ти а̄ха ‘‘паччуппаннабха̄вам̣ нисса̄йа̄’’ти. тенева̄ха ‘‘авиджджама̄насса̄’’тиа̄ди. тан̃ча̄ти уддхаран̣ам̣.
вибха̄гарахитехӣти висабха̄гата̄бха̄вато авибха̄гехи. ана̄мат̣т̣хака̄лабхедети ана̄мат̣т̣хака̄лависесе. авиджджама̄насса…пе… сампайого наттхӣти етена па̄рисесато виджджама̄насса ча виджджама̄нена сампайого дассито. авиджджама̄ната̄дӣпаке бхеде гахитети йатха̄гахитесу дхаммесу техи виппайогӣнам̣ авиджджама̄набха̄вадӣпаке тесам̣йева висесе ‘‘арӯпабхаво екена кхандхена дасаха̄йатанехи сол̣асахи дха̄тӯхи виппайутто’’тиа̄дина̄ (дха̄ту. 246) гахите тенева руппана̄дина̄ бхедена тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висабха̄гата̄пи гахита̄ ева̄ти виппайого хотӣти йоджана̄. бхеде пана аггахите тена тена гахан̣ена̄ти йатха̄вутте авиджджама̄ната̄дӣпаке висесе, висабха̄ге ва̄ аггахите ‘‘ведана̄, сан̃н̃а̄, сан̇кха̄раккхандхо тӣхи кхандхехи екена̄йатанена саттахи дха̄тӯхи сампайутто’’тиа̄дина̄ тена тена гахан̣ена сабха̄гата̄дӣпанена висабха̄гата̄йа аггахитатта̄ сабха̄гата̄ва хоти. татха̄ ча сати сабха̄гатте ка̄ панеттха сабха̄гата̄ти а̄ха ‘‘виджджама̄ната̄йа…пе… хотӣ’’ти. тасса̄ти сабха̄гата̄йа. тасма̄ти висабха̄гата̄йа алаббхама̄натта̄, сабха̄гата̄йа ча лаббхама̄натта̄.
262. витакко вийа̄ти савитаккасавича̄ресу читтуппа̄десу витакко вийа. со хи витаккарахитатта̄ авитакко вича̄раматто ча. тена̄ха ‘‘кот̣т̣ха̄сантарачиттуппа̄десу алӣна̄’’ти. тато ева со аппадха̄но, дутийаджха̄надхамма̄ еветтха падха̄на̄ти а̄ха ‘‘йе падха̄на̄’’ти. тенева̄ти савитаккасавича̄ресу читтуппа̄десу витаккасса авитаккавича̄раматтаггахан̣ена идха аггахитатта̄, витаккаттике дутийара̄сийева ча адхиппетатта̄. анантаранайети сампайуттенавиппайуттападаниддесе. самудайасаччена сама̄нагатика̄ садисаппаваттика̄. итӣти имина̄ ка̄ран̣ена. те авитаккавича̄раматта̄ дхамма̄ на гахита̄, самудайасаччам̣ вийа на десана̄рул̣ха̄. на савитаккасавича̄рехи сама̄нагатика̄ти йоджана̄. йади хи те савитаккасавича̄рехи сама̄нагатика̄ сийум̣, ‘‘авитаккавича̄раматтехи дхаммехи йе дхамма̄ сампайутта̄, техи дхаммехи йе дхамма̄ виппайутта̄, те дхамма̄ на кехичи кхандхехи, на кехичи а̄йатанехи, ека̄йа дха̄туйа̄ виппайутта̄’’ти ваттабба̄ сийум̣. йасма̄ пана те самудайасаччена сама̄нагатика̄. йатха̄ хи йе самудайасаччена сампайуттехи виппайутта̄, тесам̣ кехичи виппайогам̣ ваттум̣ на сакка̄, евам̣ техипи. татха̄ хи ваккхати ‘‘самудайасачча̄дӣнӣ’’тиа̄ди. дасамо…пе… вуттоти еттха дасаманайе техи авитаккавича̄раматтехи виппайуттехи виппайутта̄нам̣ сол̣асахи дха̄тӯхи виппайого вутто, оса̄нанайе техи виппайутта̄нам̣ ат̣т̣ха̄расахи дха̄тӯхи сан̇гахо ча вуттоти тасма̄ на те савитаккасавича̄рехи сама̄нагатика̄ти дассети.
витаккасахитесӯти сахавитаккесу. тесӯти авитаккавича̄раматтесу саха витаккена дутийаджджха̄надхаммесу, ‘‘авитаккавича̄раматта̄’’ти гахитесу вуттесӯти аттхо. саббепи тети дутийаджджха̄надхамма̄ витакко ча̄ти саббепи те дхамма̄ сакка̄ ваттум̣. татха̄ хи сампайогавиппайогападаниддесе ‘‘авитаккавича̄раматта̄ дхамма̄ екена кхандхена екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ кехичи сампайутта̄’’ти вуттам̣. таттха екена кхандхена̄ти сан̇кха̄раккхандхена. со хи самуда̄йоти ‘‘авитаккавича̄раматта̄ дхамма̄’’ти вуттадхаммасамуда̄йо. нану витаккопеттха дхаммасан̇гахам̣ гато, со ча вича̄рато ан̃н̃енапи сампайуттоти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘на хи тадекадесасса…пе… хотӣ’’ти. йатха̄тиа̄дина̄ тамеваттхам̣ иддхипа̄данидассанена вибха̄вети. тассаттхо – йатха̄ иддхипа̄дасамуда̄йасса екадесабхӯта̄нам̣ чхандиддхипа̄да̄дӣнам̣ тӣхи кхандхехи сампайого вутто, там̣самуда̄йасса на хоти, евам̣ идха̄пи витаккасса ан̃н̃ехи сампайого авитаккавича̄раматтасса самуда̄йасса на хотӣти.
йади евам̣ ‘‘иддхипа̄до двӣхи кхандхехи сампайутто’’тиа̄ди на ваттаббанти че? но на ваттаббанти дассенто ‘‘йатха̄ пана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха тесӯти иддхипа̄десу. самуда̄йасса̄ти иддхипа̄дасамуда̄йасса. техи ведана̄ккхандха̄дӣхи сампайуттата̄ вутта̄ ‘‘иддхипа̄до двӣхи кхандхехи сампайутто’’тиа̄дина̄. тена̄ти вича̄рена. на хӣтиа̄дина̄ йатха̄дхигатадхамма̄нам̣ сампайуттата̄йа наваттабба̄бха̄вам̣ уда̄харан̣адассанавасена вибха̄вети. кечи вичикиччха̄ там̣сахагата̄ ча мохаваджджа̄ мохена сампайутта̄, кечи асампайутта̄. мохена̄ти вичикиччха̄сахагатамохамева сандха̄йа вадати. ити имина̄ ка̄ран̣ена на самуда̄йо тена мохена сампайутто. ан̃н̃о кочи дхаммо хетубха̄во на̄пи аттхи, йена хетуна̄ со дассаненапаха̄таббахетукоти вутто самуда̄йо. еванти имина̄ найена ‘‘бха̄вана̄…пе… йопи сампайутта̄’’ти наваттаббата̄йа нидассетабба̄ти аттхо. еванти йатха̄ дассаненапаха̄таббахетукасамуда̄йасса сампайуттата̄ на ваттабба̄, евам̣ йена дхаммена авитакка…пе… сийа̄, там̣ на наттхи. тасма̄ти йасма̄ авитаккавича̄раматтесу кочипи вича̄рена асампайутто наттхи, тасма̄. тети авитаккавича̄раматта̄ дхамма̄. екадхаммепи…пе… като йатха̄ ‘‘аппаччайа̄ дхамма̄ асан̇кхата̄ дхамма̄’’ти.
чхат̣т̣ханайасампайогавиппайогападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.