дха̄тукатха̄пакаран̣а-анут̣ӣка̄
гантха̄рамбхаван̣н̣ана̄
дха̄тукатха̄пакаран̣адесана̄йа десадесакапариса̄падеса̄ вуттаппака̄ра̄ ева̄ти ка̄ла̄падесам̣ дассенто ‘‘дха̄тукатха̄пакаран̣ам̣ десенто’’тиа̄дима̄ха. ‘‘тассева анантарам̣ адесайӣ’’ти хи имина̄ вибхан̇га̄нантарам̣ дха̄тукатха̄ десита̄ти тасса̄ десана̄ка̄ло ападит̣т̣хо хоти. йе пана ‘‘вибхан̇га̄нантарам̣ катха̄ваттхупакаран̣ам̣ десита’’нти ваданти, тесам̣ ва̄дам̣ пат̣иккхипанто ‘‘вибхан̇га̄нантарам̣…пе… дассету’’нти а̄ха.
‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄’’тиа̄дивачанато (су. ни. 438; маха̄ни. 28; чӯл̣ани. нандама̄н̣авапуччха̄ниддеса 47) килесавиддхам̣санампи девапуттама̄расса балавидхамананти сакка̄ ваттум̣, ‘‘аппаваттикаран̣авасена килеса̄бхисан̇кха̄рама̄ра̄на’’нти пана вуччама̄натта̄ кхантибаласаддха̄бала̄диа̄нубха̄вена усса̄хапариса̄балабхан̃джанамева девапуттама̄расса балавиддхам̣санам̣ дат̣т̣хаббам̣. висайа̄тиккаманам̣ ка̄мадха̄тусаматиккамо. самудайаппаха̄напарин̃н̃а̄васена̄ти паха̄на̄бхисамайапарин̃н̃а̄бхисамайа̄нам̣ васена. нану четам̣ пан̃чаннам̣ ма̄ра̄нам̣ бхан̃джанам̣ са̄вакесупи лаббхатева̄ти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘парӯпаниссайарахита’’нтиа̄ди. вӣрасса бха̄во вӣрийанти катва̄ вуттам̣ ‘‘маха̄вӣрийоти маха̄вӣро’’ти. маха̄вӣрийата̄ ча парипун̣н̣авӣрийапа̄рамита̄йа чатуран̇гасаманна̄гатавӣрийа̄дхит̣т̣ха̄нена анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ачатуббидхасаммаппадха̄насампаттийа̄ ча ведитабба̄. тато ева хисса вӣрийа̄ха̄нисиддхипӣти.
кхандха̄дике дхамме адхит̣т̣ха̄йа нисса̄йа висайам̣ катва̄ абхидхаммакатха̄ паватта̄ти а̄ха ‘‘абхидхаммакатха̄дхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена ва̄’’ти. тесам̣ катханатоти тесам̣ кхандха̄дӣнам̣ катха̄бха̄вато. етена аттхависесасанниссайо бйан̃джанасамуда̄йо пакаран̣анти вуттам̣ хоти. атха ва̄ дха̄туйо катхӣйанти еттха, етена ва̄ти дха̄тукатха̄, татха̄паватто бйан̃джанаттхасамуда̄йо. йади евам̣ саттаннампи пакаран̣а̄нам̣ дха̄тукатха̄бха̄во а̄паджджатӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йадипӣ’’тиа̄ди. таттха са̄тисайанти сависесам̣ вичитта̄тирекавасена анавасесато ча десана̄йа паваттатта̄. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘сабба̄пи дхаммасан̇ган̣ӣ дха̄тукатха̄йа ма̄тика̄’’ти (дха̄ту. 5). тенева̄ха ‘‘екадесакатханамева хи ан̃н̃аттха ката’’нти.
ида̄ни са̄сане йесу дха̄ту-саддо нирул̣хо, тесам̣ васена ан̃н̃ехипи аса̄дха̄ран̣ам̣ имасса пакаран̣асса дха̄тукатха̄бха̄вам̣ дассенто ‘‘кхандха̄йатанадха̄тӯхи ва̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти кхандха̄йатанадха̄тӯсу. маханто пабхеда̄нугато висайо ета̄санти маха̄висайа̄, дха̄туйо, на кхандха̄йатана̄ни аппатарападатта̄. йена ва̄ сабха̄вена дхамма̄ сан̇гаха̄сан̇гахасампайогавиппайогехи уддесаниддесе лабханти, со сабха̄во дха̄ту. са̄ дха̄ту идха са̄тисайам̣ десита̄ти сависесам̣ дха̄туйа̄ катханато идам̣ пакаран̣ам̣ ‘‘дха̄тукатха̄’’ти вуттам̣. сабха̄ваттхо хи айам̣ дха̄ту-саддо ‘‘дха̄тусо, бхиккхаве, сатта̄ сам̣сандантӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.98) вийа. дха̄тубхеданти дха̄тувибха̄гам̣. пакаран̣анти вачанасесо. куто пакаран̣а-саддо лаббхатӣти а̄ха ‘‘саттаннам̣ пакаран̣а̄нам̣ камена ван̣н̣ана̄йа паваттатта̄’’ти. тена йоджанам̣ катва̄ти тена пакаран̣а-саддена ‘‘дха̄тукатха̄ва пакаран̣ам̣ дха̄тукатха̄пакаран̣а’’нти йоджанам̣ катва̄. там̣ дӣпананти там̣ дха̄тукатха̄пакаран̣асса аттхадӣпанам̣, аттхадӣпана̄ка̄рена паваттам̣ ван̣н̣анам̣. ‘‘аттхам̣ дӣпайисса̄мӣ’’ти ватва̄ ‘‘там̣ сун̣а̄тха̄’’ти ваданто сотадва̄ра̄нуса̄рена таттха упадха̄ран̣е нийоджетӣти а̄ха ‘‘там̣дӣпанавачанасаванена упадха̄ретха̄ти аттхо’’ти.
гантха̄рамбхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
1. ма̄тика̄ван̣н̣ана̄
1. найама̄тика̄ван̣н̣ана̄
1. чуддасавидхена̄ти чуддасаппака̄рена, чуддасахи падехӣти аттхо. таттха ‘‘сан̇гахо асан̇гахо’’ти идамекам̣ падам̣, татха̄ ‘‘сампайого виппайого’’ти. ‘‘сан̇гахитена сампайуттам̣ виппайутта’’нтиа̄дӣни пана тӣн̣и тӣн̣и пада̄ни екекам̣ падам̣. итаресу падавибха̄го сувин̃н̃еййова. етехӣти сан̇гаха̄диппака̄рехи. найанам̣ па̄панам̣, там̣ пана паваттанам̣ н̃а̄панан̃ча хотӣти ‘‘паваттӣйати н̃а̄йантӣ’’ти ча двидха̄пи аттхо вутто. найа̄ ева уддисийама̄на̄ ма̄тика̄. аттхадвайепи паваттанан̃а̄н̣акирийа̄нам̣ каран̣абха̄вена сан̇гаха̄диппака̄ра̄ найа̄ти вутта̄. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘имина̄ сан̇гаха̄дикена найена̄’’ти (дха̄ту. ат̣т̣ха. 1). пада̄нанти аттхадӣпака̄нам̣ вачана̄нам̣. паджджати етена аттхоти хи падам̣. пада̄нанти ча сам̣са̄мисамбандхе са̄мивачанам̣, пакаран̣асса̄ти пана авайава̄вайавӣсамбандхе.
2. аббхантарама̄тика̄ван̣н̣ана̄
2. тадаттха̄нӣти пат̣иччасамуппа̄даттха̄ни. пат̣ичча самуппаджджати сан̇кха̄ра̄дикам̣ етасма̄ти хи пат̣иччасамуппа̄до, паччекам̣ авиджджа̄дико паччайадхаммо. татха̄ хи вуттам̣ сан̇кха̄рапит̣аке ‘‘два̄даса паччайа̄, два̄даса пат̣иччасамуппа̄да̄’’ти. тесанти кхандха̄дӣнам̣. татха̄дассита̄нанти ган̣ануддесавибха̄гаматтена дассита̄нам̣. касма̄ панеттха пат̣иччасамуппа̄до два̄дасабха̄венева гахито, нану таттха бхаво каммабхава̄дибхедена, сока̄дайо ча сарӯпатойева идха па̄л̣ийам̣ гахита̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘таттха̄’’тиа̄ди. таттха таттха̄ти тасмим̣ ‘‘пан̃чавӣса̄дхикена падасатена̄’’ти евам̣ вутте ат̣т̣хакатха̄вачане. каммабхавасса бха̄ванабха̄вена, упапаттибхавасса бхаванабха̄вена. падаттхато пана каммабхаво бхавати етасма̄ти бхаво, итаро бхавати, бхаванам̣ ва̄ти. таннида̄надуккхабха̄вена̄ти джара̄маран̣анида̄надуккхабха̄вена.
‘‘сабба̄пи дхаммасан̇ган̣ӣ дха̄тукатха̄йа ма̄тика̄’’ти идампи дха̄тукатха̄йа ма̄тика̄киттанамева̄ти ‘‘сабба̄пи…пе… ма̄тика̄ти айам̣ дха̄тукатха̄ма̄тика̄то бахиддха̄ вутта̄’’ти вачанам̣ асамбха̄венто ‘‘атха ва̄’’тиа̄дима̄ха. пакаран̣антарагата̄ вутта̄ дха̄тукатха̄йа ма̄тика̄бха̄вена̄ти аттхо. ка̄ман̃четтха ма̄тика̄бха̄вена вутта̄, пакаран̣антарагататта̄ пана ан̃н̃ато гахетаббарӯпа̄ ито бахибхӯта̄ на̄ма хонти, сарӯпато гахита̄ва пан̃чаккхандха̄тиа̄дика̄ аббхантара̄. тена̄ха ‘‘сарӯпато дассетва̄ т̣хапитатта̄’’ти. ма̄тика̄йа асан̇гахитатта̄ти ма̄тика̄йа сарӯпена асан̇гахитатта̄, на ан̃н̃атха̄. на хи ма̄тика̄йа асан̇гахито кочи падаттхо аттхи. викин̣н̣абха̄вена̄ти кхандхавибхан̇га̄дӣсу висум̣ висум̣ кин̣н̣абха̄вена висат̣абха̄вена.
3. найамукхама̄тика̄ван̣н̣ана̄
3. найа̄нам̣ сан̇гаха̄диппака̄рависеса̄нам̣ паватти десана̄, тасса̄ виниггамат̣т̣ха̄ната̄йа два̄рам̣. йатха̄вуттадхамма̄ йатха̄рахам̣ кхандха̄йатанадха̄туйо арӯпино ча кхандха̄ти тесам̣ уддесо найамукхама̄тика̄. тена̄ха ‘‘найа̄на’’нтиа̄ди. вийуджджанасӣла̄, вийого ва̄ етесам̣ аттхӣти вийогино, татха̄ сахайогино, сан̇гаха̄сан̇гахадхамма̄ ча вийогӣсахайогӣдхамма̄ ча сан̇гаха̄…пе… дхамма̄, сан̇ган̣хана̄сан̇ган̣ханавасена вийуджджанасам̣йуджджанавасена ча паваттанакасабха̄ва̄ти аттхо. чуддасапӣтиа̄дина̄ тамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ кароти. йехӣти йехи кхандха̄дӣхи арӯпаккхандхехи ча. те чатта̄роти те сан̇гаха̄дайо чатта̄ро. сачча̄дӣхипӣти саччаиндрийапат̣иччасамуппа̄да̄дӣхипи саха. йатха̄самбхаванти самбхава̄нурӯпам̣, йам̣ йам̣ падам̣ сан̇гахито асан̇гахитоти ча ваттум̣ йуттам̣, там̣ танти аттхо.
со пана̄ти сан̇гаха̄сан̇гахо. сан̇га̄хакабхӯтехӣти сан̇гахан̣акирийа̄йа каттубхӯтехи. техӣти сачча̄дӣхи. на сан̇гахабхӯтехӣти сан̇гахан̣акирийа̄йа каран̣абхӯтехи сачча̄дӣхи сан̇гаха̄сан̇гахо на вутто. таттха̄пи хи кхандха̄йатанадха̄туйо ева каран̣абхӯта̄ти дассети. кхандха̄дӣхева сан̇гахехӣти кхандха̄дӣхийева сан̇ган̣ханакирийа̄йа каран̣абхӯтехи, ‘‘кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄, а̄йатанасан̇гахена асан̇гахита̄, дха̄тусан̇гахена асан̇гахита̄, те дхамма̄ чатӯхи кхандхехи, двӣха̄йатанехи, ат̣т̣хахи дха̄тӯхи асан̇гахита̄’’ти сан̇гаха̄сан̇гахо нийаметва̄ вутто. тасма̄ти йасма̄ сачча̄дӣни сан̇га̄хакабха̄вена вутта̄ни, на сан̇гахабха̄вена, кхандха̄дӣнийева ча сан̇гахабха̄вена вутта̄ни, тасма̄.
касма̄ панеттха сачча̄дайо сан̇гахавасена на вутта̄ти? татха̄десана̄йа асамбхавато. на хи сакка̄ рӯпаккхандха̄дӣнам̣ самудайасачча̄дӣхи, сан̃н̃а̄дӣнам̣ ва̄ индрийа̄дӣхи сан̇гаханайена пуччхитум̣ виссаджджитум̣ ва̄ти. татха̄ арийапхала̄дӣсу уппаннаведана̄дӣнам̣ саччавинимуттата̄йа ‘‘ведана̄ккхандхо катихи саччехи сан̇гахито’’ти пуччхитва̄пи ‘‘екена саччена сан̇гахито’’тиа̄дина̄ нийаметва̄ сан̇гахам̣ дассетум̣ на сакка̄ти. йатха̄самбхаванти йехи сампайого, йехи ча виппайого, таданурӯпам̣.
рӯпам̣ рӯпена нибба̄нена ва̄ виппайуттам̣ на хоти, нибба̄нам̣ ва̄ рӯпена. касма̄? сампайуттанти ана̄сан̇канӣйасабха̄ватта̄. чатуннан̃хи кхандха̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сампайогӣбха̄вато ‘‘рӯпанибба̄нехипи со аттхи наттхӣ’’ти сийа̄ а̄сан̇ка̄, тасма̄ тесам̣ итарехи, итаресан̃ча техи виппайого вуччати, на пана рӯпасса рӯпена, нибба̄нена ва̄, нибба̄насса ва̄ рӯпена каттхачи сампайого аттхӣти тада̄сан̇ка̄бха̄вато виппайогопи рӯпасса рӯпанибба̄нехи, нибба̄насса ва̄ тена на вуччати, арӯпаккхандхехийева пана вуччатӣти а̄ха ‘‘чатӯхева̄’’тиа̄ди. ана̄рамман̣асса чаккха̄йатана̄дикасса. ана̄рамман̣аана̄рамман̣амиссакехӣти ана̄рамман̣ена сота̄йатана̄дина̄ ана̄рамман̣амиссакена ча дхамма̄йатана̄дина̄. миссакасса дхамма̄йатана̄дикасса. ана̄рамман̣аана̄рамман̣амиссакехи на хотӣти йоджетаббам̣. йесам̣ пана йехи хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘ана̄рамман̣асса пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. йатха̄ хи са̄рамман̣асса ана̄рамман̣ена ана̄рамман̣амиссакена ча виппайого хоти, евам̣ са̄рамман̣енапи со хотийева. тена вийа ана̄рамман̣асса ана̄рамман̣амиссакасса ча̄ти дат̣т̣хаббам̣.
4. лаккхан̣ама̄тика̄ван̣н̣ана̄
4. висум̣ йоджана̄ ка̄табба̄ти йо тӣхи сан̇гахо чатӯхи ча сампайого вутто, там̣ сабха̄го бха̄во пайоджети, йо ча тӣхи асан̇гахо чатӯхи ча виппайого вутто, там̣ висабха̄го бха̄воти имаматтхам̣ дассенто ‘‘сан̇гахо…пе… вин̃н̃а̄йатӣ’’ти а̄ха. йасса сан̇гахо, со дхаммо кхандха̄дико сабха̄го. йасса асан̇гахо, со висабха̄го. татха̄ сампайогесупи ведитаббам̣. ида̄ни йатха̄вуттам̣ сабха̄гатам̣ сарӯпато ниддха̄ретва̄ дассетум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха сама̄набха̄во сан̇гахе сабха̄гата̄, екуппа̄да̄дико сампайогети имина̄ руппана̄дивидхуро асама̄насабха̄во асан̇гахе висабха̄гата̄, на̄нуппа̄да̄дико виппайогети айаматтхо аттхасиддхоти на вуттоти.
5. ба̄хирама̄тика̄ван̣н̣ана̄
5. етена т̣хапана̄ка̄рена̄ти сарӯпена аггахетва̄ йатха̄вуттена пакаран̣антарама̄тика̄йа идха ма̄тика̄бха̄вакиттанасан̇кха̄тена т̣хапана̄ка̄рена. пакаран̣антарат̣хапита̄йа ма̄тика̄йа авибха̄гена паччхато гахан̣ам̣ бахи т̣хапананти а̄ха ‘‘бахи пит̣т̣хито т̣хапитатта̄’’ти. идха ат̣т̣хапетва̄ти имисса̄ дха̄тукатха̄йа сарӯпена аватва̄. татха̄ пака̄ситатта̄ти ма̄тика̄бха̄вена джотитатта̄. дхаммасан̇ган̣ӣсӣсена хи дхаммасан̇ган̣ийам̣ а̄гатама̄тика̄ва гахита̄ти. йехи найехи дха̄тукатха̄йа ниддесо, тесу найесу, техи вибхаджитаббесу кхандха̄дӣсу, тесам̣ найа̄нам̣ паваттидва̄ралаккхан̣есу ча уддит̣т̣хесу дха̄тукатха̄йа уддесавасена ваттаббам̣ вуттамева хотӣти йам̣ уддесавасена ваттаббам̣, там̣ ватва̄ пуна йатха̄вутта̄нам̣ кхандха̄дӣнам̣ кусала̄дивибха̄гадассанаттхам̣ ‘‘сабба̄пи дхаммасан̇ган̣ӣ дха̄тукатха̄йа ма̄тика̄’’ти вуттанти еваметтха ма̄тика̄йа никкхепавидхи ведитаббо.
‘‘га̄вӣти айама̄ха̄’’ти еттха га̄вӣ-саддо вийа ‘‘сан̇гахо асан̇гахо’’ти еттха падаттхавипалла̄сака̄рина̄ ити-саддена аттхападаттхако сан̇гаха̄сан̇гаха-саддо саддападаттхако джа̄йатӣти адхиппа̄йена̄ха ‘‘аниддха̄ритаттхасса саддассева вуттатта̄’’ти. тена аттхуддха̄рато сан̇гахасаддам̣ сам̣ван̣н̣етӣти дассети. аниддха̄ритависесоти асан̇гахитаджа̄тисан̃джа̄тиа̄дивисесо. са̄ман̃н̃ена гахетаббатанти сан̇гахасадда̄бхидхеййата̄са̄ман̃н̃ена вин̃н̃а̄йама̄но вуччама̄но ва̄. на четтха са̄ман̃н̃ан̃ча екарӯпамева̄ти чодана̄ ка̄табба̄ бхеда̄пеккхатта̄ тасса. йаттака̄ хи тасса висеса̄, тадапеккхамева танти. ‘‘аттано джа̄тийа̄’’ти вин̃н̃а̄йати йатха̄ ‘‘маттеййа̄’’ти вутте аттано ма̄ту хита̄ти.
дхаммависесам̣ аниддха̄ретва̄ти сан̇гахитата̄дина̄ пуччхитаббависсаджджетаббадхамма̄нам̣ висесанам̣ акатва̄. са̄ман̃н̃ена̄ти ависесена. дхамма̄нанти кхандха̄дидхамма̄нам̣. авасеса̄ ниддха̄ретва̄ти ‘‘сан̇гахитена асан̇гахита’’нтиа̄дика̄ авасеса̄ два̄дасапи пуччхитаббависсаджджетаббадхаммависесам̣ ниддха̄ретва̄ дхамма̄нам̣ пуччханависсаджджананайауддеса̄ти йоджана̄. нану ча ‘‘сан̇гахитена асан̇гахита’’нтиа̄дайопи йатха̄вуттависесам̣ аниддха̄ретва̄ са̄ман̃н̃ена дхамма̄нам̣ пуччханависсаджджананайуддеса̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘сан̇гахитена асан̇гахита’’нтиа̄ди. йасса аттхо н̃а̄йати, саддо ча на пайуджджати, со лопоти ведитаббо, а̄вуттиа̄дивасена ва̄ айаматтхо дӣпетаббо. тена̄ти луттаниддит̣т̣хена асан̇гахита-саддена. сан̇гахитависесависит̣т̣хоти чаккха̄йатанена кхандхасан̇гахена сан̇гахитата̄висесависит̣т̣хо, тена сота̄йатана̄дибха̄вена асан̇гахито сотапаса̄да̄дико йо руппанасабха̄во дхаммависесо. танниссито там̣ дхаммависесам̣ нисса̄йа лаббхама̄но. ‘‘те дхамма̄ катихи кхандхехи…пе… чатӯхи кхандхехи асан̇гахита̄’’тиа̄дина̄ асан̇гахитата̄сан̇кха̄то пуччха̄виссаджджананайо парато пуччхитва̄ виссаджджийама̄но идха уддит̣т̣хо хоти. висесане каран̣авачананти имина̄ тасса дхаммасса йатха̄вуттасан̇гахитата̄висесависит̣т̣хатам̣йева вибха̄вети. евамете пуччхитаббависсаджджетаббадхаммависесам̣ ниддха̄ретва̄ пуччханависсаджджананайуддеса̄ паватта̄ти ведитабба̄.
нану ча ‘‘сан̇гахитена асан̇гахита’’нти етта̄вата̄пи айаматтхо лаббхатӣти? на лаббхати тасса дхаммаматтадӣпанато. найуддесо хесо, на дхаммуддесо. татха̄ хи па̄л̣ийам̣ сан̇гахитенаасан̇гахитападаниддесе ‘‘чаккха̄йатанена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄, а̄йатана…пе… дха̄тусан̇гахена асан̇гахита̄’’ти ватва̄ ‘‘те дхамма̄ катихи кхандхехи…пе… асан̇гахита̄’’ти (дха̄ту. 171) пуччхитва̄ ‘‘те дхамма̄ чатӯхи кхандхехи двӣха̄йатанехи ат̣т̣хахи дха̄тӯхи асан̇гахита̄’’ти дутийам̣ асан̇гахитападам̣ гахитам̣. ан̃н̃атха̄ ‘‘чаккха̄йатанена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄, те дхамма̄ а̄йатанасан̇гахена асан̇гахита̄, дха̄тусан̇гахена асан̇гахита̄. те катаме’’иччева ниддиситаббам̣ сийа̄.
еса найоти атидесена дасситаматтхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘тесупӣ’’тиа̄ди вуттам̣. татийападена̄ти луттаниддесена гахетаббанти вуттападам̣ сандха̄йа̄ха. каттуаттхе каран̣аниддесо сан̇гахита̄сан̇гахитехи техи дхаммехи дхамма̄нам̣ сан̇гахитата̄сан̇гахитата̄йа вуттатта̄. татха̄ хи таттха па̄л̣ийам̣ ‘‘техи дхаммехи йе дхамма̄’’ти дхаммамукхенева сан̇гахитата̄сан̇гахитата̄ вутта̄. дутийататийесу пана сан̇гахитата̄сан̇гахитата̄сан̇кха̄тависесанадва̄рена дхамма̄нам̣ асан̇гахитата̄сан̇гахитата̄ вутта̄ти таттха ‘‘висесане каран̣авачана’’нти вуттам̣. тена̄ха ‘‘таттха хи…пе… дхаммантарасса̄’’ти. таттха сабха̄вантарена̄ти сан̇гахитата̄сан̇гахитата̄сан̇кха̄тена сабха̄вантарена пака̄рантарена. сабха̄вантарасса̄ти асан̇гахитата̄сан̇гахитата̄сан̇кха̄тасса сабха̄вантарасса. етесӯти чатуттхапан̃чамесу. дхаммантарена̄ти ан̃н̃адхаммена. дхаммантарасса̄ти тато ан̃н̃асса дхаммасса висесанам̣ катам̣. таттха хи антарена пака̄рависеса̄масанам̣ дхамменева дхаммо висеситоти. а̄дипаденева̄ти ‘‘сан̇гахитена̄’’тиа̄дина̄ вуттена пат̣хамападенева. итарехӣти ‘‘сампайуттам̣ виппайутта’’нтиа̄дина̄ вуттехи дутийататийападехи. еттха̄ти ека̄дасама̄дӣсу чатӯсу. дутийататийесу вийа висесане ева каран̣авачанам̣ дат̣т̣хаббам̣, на чатуттхапан̃чамесу вийа каттуаттхети адхиппа̄йо. пуччха̄виссаджджана̄нантиа̄дина̄ тамеваттхам̣ вибха̄вети.
вивидхакаппанатоти вивидхам̣ бахудха̄ каппанато, сан̇гаха̄сан̇гаха̄нам̣ висум̣ саха ча висесанависеситаббабха̄вакаппанатоти аттхо. там̣ пана викаппанам̣ вутта̄ка̄рена вибхаджанам̣ хотӣти а̄ха ‘‘вибха̄гатоти аттхо’’ти. саннит̣т̣ха̄налаккхан̣ена адхимоккхена сампайуттадхамма̄ а̄рамман̣е ниччхайана̄ка̄рена паваттийа̄ саннит̣т̣ха̄навасена вуттадхамма̄. те ча техи саддхим̣ тадавасит̣т̣хе двипан̃чавин̃н̃а̄н̣авичикиччха̄сахагатадхамме ча сан̇гахетва̄ а̄ха ‘‘саннит̣т̣ха̄навасена вутта̄ ча саббе ча читтуппа̄да̄ саннит̣т̣ха̄навасена вуттасаббачиттуппа̄да̄’’ти. итарети пхасса̄дайо. саббесанти екӯнанавутийа̄ читтуппа̄да̄нам̣. париггахетабба̄ти сан̇гаха̄дивасена паригган̣хитабба̄. маха̄висайена адхимоккхена. ан̃н̃есанти витакка̄дӣнам̣. вачанам̣ сандха̄йа̄ти ‘‘адхимуччанам̣ адхимоккхо, со саннит̣т̣ха̄налаккхан̣о’’ти дхаммасан̇гахаван̣н̣ана̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. йева̄панакаван̣н̣ана̄) ‘‘тан̣ха̄паччайа̄ адхимоккхо, адхимоккхапаччайа̄ бхаво’’ти пат̣иччасамуппа̄давибхан̇ге ча а̄гатам̣ вачанам̣ сандха̄йа. аттхе сатӣти ‘‘саннит̣т̣ха̄на…пе… са̄дха̄ран̣ато’’ти еваматтхе вуччама̄не. ваттаббесӯти сан̇гаха̄дипариггахаттхам̣ ваттаббесу. вутта̄ пхасса̄дайо манасика̄рапарийоса̄на̄. та̄дисасса̄ти пхасса̄дисадисасса са̄дха̄ран̣асса адхимоккхасадисасса аса̄дха̄ран̣асса ан̃н̃асса дхаммасса абха̄ва̄.
нану джӣвитиндрийачиттат̣т̣хитийопи са̄дха̄ран̣а̄ти? саччам̣ са̄дха̄ран̣а̄, аттхи пана висесоти дассенто а̄ха ‘‘джӣвитиндрийам̣ пана̄’’тиа̄ди. асама̄дхисабха̄ва̄ балабха̄вам̣ аппатта̄ са̄ман̃н̃асадденева ваттабба̄ти йоджана̄. са̄ман̃н̃ависесасаддехи ча̄ти са̄ман̃н̃ависесасаддехи ваттабба̄ ча сама̄дхисабха̄ва̄ читтекаггата̄. висесасаддавачанӣйам̣ ан̃н̃анти балаппаттасама̄дхито ан̃н̃ам̣ са̄ман̃н̃асаддена бйа̄петаббам̣, висесасаддена ча ниваттетаббам̣ наттхи сама̄дхисабха̄ва̄йа ева читтекаггата̄йа гахитатта̄. на ан̃н̃абйа̄паканиваттако са̄ман̃н̃ависесо анан̃н̃а…пе… висесо, тасса дӣпанато. тассева дхаммасса̄ти тассева балаппаттасама̄дхидхаммасса. бхедадӣпакехӣти висесадӣпакехи сама̄дхибала̄дивачанехи ваттабба̄. вутталаккхан̣а̄ анан̃н̃абйа̄паканиваттакаса̄ман̃н̃ависесадӣпана̄ садда̄. тато випарӣтехи ан̃н̃ам̣ бйа̄петаббам̣ ниваттетаббан̃ча гахетва̄ паваттехи са̄ман̃н̃ависесасаддехева на сукха̄дисабха̄ва̄ ведана̄ вийа ваттабба̄. тасма̄ти йасма̄ асама̄дхисабха̄ва̄ сама̄дхисабха̄ва̄ти дведха̄ бхиндитва̄ гахита̄ читтекаггата̄, тасма̄. асама̄дхисабха̄вамева пака̄сеййа висесасадданирапеккхам̣ паваттама̄натта̄. итароти сама̄дхибала̄дико висесасаддо. идха̄ти имасмим̣ аббхантарама̄тикуддесе, са̄дха̄ран̣е пхасса̄дике, маха̄висайе ва̄ адхимоккхе уддисийама̄не. нану ча абхиндитва̄ гайхама̄на̄ читтекаггата̄ ведана̄ вийа са̄дха̄ран̣а̄ хотӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘абхинна̄пи ва̄’’тиа̄ди. ‘‘читтасса т̣хити читтекаггата̄ ависа̄хат̣ама̄насата̄ (дха. са. 11, 15). арӯпӣнам̣ дхамма̄нам̣ а̄йу т̣хитӣ’’ти (дха. са. 19) вачанато сама̄дхиджӣвитиндрийа̄нам̣ ан̃н̃адхамманиссайена ваттаббата̄ ведитабба̄. на арахатӣти идха уддесам̣ на арахати самукхенева ваттаббесу пхасса̄дӣсу уддисийама̄несӯти аттхо.
ма̄тика̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. ниддесаван̣н̣ана̄
1. пат̣хаманайо сан̇гаха̄сан̇гахападаван̣н̣ана̄
1. кхандхападаван̣н̣ана̄
6. ‘‘абхин̃н̃еййадхаммабха̄вена вутта̄ чатта̄ро кхандха̄ хонтӣ’’тиа̄дина̄, ‘‘рӯпаккхандхо абхин̃н̃еййо’’тиа̄дина̄ ча абхин̃н̃а̄талаккхан̣ависайа̄ти а̄ха ‘‘сабха̄вато абхин̃н̃а̄та̄на’’нти. парин̃н̃еййата̄дӣти а̄ди-саддена паха̄таббасаччхика̄таббабха̄ветаббата̄ сан̇гайхати. адхипатийа̄дӣти адхипатипаччайабха̄ваупат̣т̣ха̄нападахана̄дӣни. сачча̄дивисесо вийа̄ти дуккхасачча̄дипарийа̄йо абхин̃н̃еййапӣл̣анат̣т̣ха̄дивисесо вийа. еван̃ча катва̄ти найамукхама̄тика̄йа абхин̃н̃еййаниссайена вуччама̄натта̄ ева. тесам̣ рӯпадхамма̄нам̣ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ кхандхабха̄вена вийа рӯпаккхандхабха̄вена сабха̄гата̄ хоти, на ведана̄ккхандха̄дибха̄вена̄ти сан̇гахалаккхан̣ама̄ха. итӣти тасма̄, йасма̄ рӯпадхамма̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ рӯпаккхандхабха̄вена сабха̄га̄, тасма̄ти аттхо. рӯпаккхандхабха̄васан̇кха̄тена рӯпаккхандхабха̄вена аттхамукхенева гахан̣е. саддадва̄рена пана гахан̣е рӯпаккхандхавачанасан̇кха̄тена ва̄ рӯпаккхандхавачанавачанӣйата̄сан̇кха̄тена. ида̄ни тамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘рӯпаккхандхоти хӣ’’тиа̄ди вуттам̣.
пуримена̄ти рӯпаккхандхена. сан̃н̃а̄ккхандхамӯлака̄тиа̄дӣсу ‘‘пуримена йоджийама̄не’’тиа̄дим̣ а̄нетва̄ йатха̄рахам̣ йоджетаббам̣. абхедато пан̃чакапуччха̄виссаджджанам̣ кхандхападаниддесе саббапаччхимамева̄ти а̄ха ‘‘бхедато пан̃чакапуччха̄виссаджджана̄нантара’’нти.
а̄йатанапада̄диван̣н̣ана̄
40. йадипи екакепи садисам̣ виссаджджанам̣ виссаджджанам̣ самудайамаггасачча̄нам̣ ‘‘самудайасаччам̣ екена кхандхена…пе… маггасаччам̣ екена кхандхена екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ сан̇гахитам̣, чатӯхи кхандхехи ека̄дасахи а̄йатанехи саттарасахи дха̄тӯхи асан̇гахита’’нти (дха̄ту. 41) ниддит̣т̣хатта̄. еттха̄ти етасмим̣ индрийападаниддесе. чаккхусотачаккхусукхиндрийадука̄нанти чаккхусотадукам̣ чаккхусукхиндрийадуканти етесам̣ дука̄нам̣. чаккхусотасукхиндрийа̄нан̃хи ‘‘екена кхандхена екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ сан̇гахитам̣, чатӯхи кхандхехи ека̄дасахи а̄йатанехи саттарасахи дха̄тӯхи асан̇гахита’’нти екаке садисам̣ виссаджджанам̣. чаккхусотиндрийадукасса пана ‘‘чаккхундрийан̃ча сотиндрийан̃ча екена кхандхена двӣха̄йатанехи двӣхи дха̄тӯхи сан̇гахита̄, чатӯхи кхандхехи дасаха̄йатанехи сол̣асахи дха̄тӯхи асан̇гахита̄’’ти, ‘‘чаккхундрийан̃ча сукхиндрийан̃ча двӣхи кхандхехи двӣха̄йатанехи двӣхи дха̄тӯхи сан̇гахита̄, тӣхи кхандхехи дасаха̄йатанехи сол̣асахи дха̄тӯхи асан̇гахита̄’’ти чаккхусукхиндрийадукасса ча асадисам̣ виссаджджанам̣. на̄пи дукехи тикасса̄ти чаккхусотачаккхусукхиндрийа̄дидукехи чаккхусотасукхиндрийа̄дитикасса на̄пи садисам̣ виссаджджанам̣. идха̄ти саччападаниддесе. тикена ча̄ти дуккхасамудайамагга̄дитикена ча. ‘‘пан̃чахи кхандхехи два̄дасаха̄йатанехи ат̣т̣ха̄расахи дха̄тӯхи сан̇гахита̄, на кехичи кхандхехи на кехичи а̄йатанехи на ка̄хичи дха̄тӯхи асан̇гахита̄’’ти садисам̣ виссаджджанам̣.
6. пат̣иччасамуппа̄даван̣н̣ана̄
61. авиджджа̄вачанена̄ти ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’ти еттха авиджджа̄ггахан̣ена. висесанам̣ на каттаббам̣, ‘‘саббампи вин̃н̃а̄н̣а’’нти ваттаббанти адхиппа̄йо. таттха ка̄ран̣ама̄ха ‘‘кусала̄дӣнампӣ’’тиа̄дина̄. виссаджджана̄садисена саббавин̃н̃а̄н̣а̄дисан̇гахан̣ато. тесанти вин̃н̃а̄н̣а̄дипада̄нам̣. идха̄ти имасмим̣ пат̣хаманайе. акаммаджа̄нампи сан̇гахитата̄ вин̃н̃а̄йати садда̄йатанассапи гахитатта̄.
71. джа̄йама̄на…пе… ма̄на̄нанти джа̄йама̄на̄диаваттха̄нам̣ дхамма̄нам̣. джа̄йама̄на̄дибха̄ваматтатта̄ти ниббаттана̄диаваттха̄маттабха̄вато. виниббхуджджитва̄ти аваттха̄бха̄вато виниббхогам̣ катва̄. параматтхато авиджджама̄на̄ни, сабха̄ваматтабхӯта̄нӣти параматтхадхамма̄нам̣ аваттха̄бха̄ваматтабхӯта̄ни. апараматтхасабха̄ва̄нипи рӯпадхаммасса ниббаттиа̄дибха̄вато руппанабха̄вена гайханти. тато ‘‘рӯпаккхандхасса сабха̄га̄ни, арӯпа̄нам̣ пана джа̄тиджара̄маран̣а̄нӣ’’ти а̄нетва̄ йоджана̄. екекабхӯта̄нӣти йатха̄ екасмим̣ рӯпакала̄пе джа̄тиа̄дӣни екека̄нийева хонти, евам̣ екасмим̣ арӯпакала̄пепӣти вуттам̣. тена̄ха ‘‘рӯпакала̄паджа̄тиа̄дӣни вийа̄’’тиа̄ди. анубхаванасан̃джа̄нанавиджа̄нанакичча̄нам̣ ведана̄дӣнам̣ ниббаттиа̄дибхӯта̄нипи джа̄тиа̄дӣни татха̄ на гайхантӣти а̄ха ‘‘ведийана…пе… агайхама̄на̄нӣ’’ти. тена ведана̄ккхандха̄дӣхи джа̄тиа̄дӣнам̣ сан̇гаха̄бха̄вама̄ха. ‘‘джа̄ти, бхиккхаве, аничча̄ сан̇кхата̄’’тиа̄дивачанато джа̄тиа̄дӣнампи сан̇кхатапарийа̄йо аттхӣти сан̇кхата̄бхисан̇кхаран̣акиччена сан̇кха̄раккхандхена тесам̣ сан̇гахоти вуттам̣ ‘‘сан̇кхата̄…пе… сабха̄га̄нӣ’’ти. тенева ча сан̇кха̄раккхандхасса анекантапараматтхакиччата̄ ведитабба̄. татха̄ дувидха̄нӣти вуттаппака̄рена рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ ниббаттиа̄дибха̄вена двиппака̄ра̄ни. тена̄ти йатха̄вуттасабха̄гаттхена. техи кхандха̄дӣхӣти рӯпаккхандхасан̇кха̄раккхандхадхамма̄йатанадхаммадха̄тӯхи.
пат̣хаманайасан̇гаха̄сан̇гахападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. дутийанайо сан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄
171. ‘‘сан̇гахитена асан̇гахита’’нти еттха сан̇гахита̄сан̇гахитасадда̄ бхинна̄дхикаран̣а̄ на гахетабба̄ висесанависеситаббата̄йа иччхитатта̄. йо хи дхаммо сан̇гахитата̄висесависит̣т̣хо асан̇гахито хет̣т̣ха̄ уддит̣т̣хо, свева идха асан̇гахитабха̄вена пуччхитва̄ виссаджджӣйатӣти дассенто ‘‘йам̣ там̣…пе… тадева дассенто’’ти а̄ха. йе хи дхамма̄ чаккха̄йатанена кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄, а̄йатанадха̄тусан̇гахена ча асан̇гахита̄, тесам̣йева пуна кхандха̄дӣхи асан̇гахо пуччхитва̄ виссаджджито. тена вуттам̣ ‘‘чаккха̄йатанена…пе… а̄ха̄’’ти. саббаттха̄ти саббесу найесу ва̄ресу ча. кхандха̄дисан̇гахаса̄ман̃н̃а̄нанти ‘‘кхандхасан̇гахена̄’’тиа̄дина̄ ависесена вутта̄нам̣ кхандха̄дисан̇гаха̄нам̣. ‘‘са̄ман̃н̃аджотана̄ висесе аватит̣т̣хатӣ’’ти а̄ха ‘‘ниччам̣ висеса̄пеккхатта̄’’ти. висеса̄вабодханаттха̄ни пан̃хабйа̄каран̣а̄нӣти вуттам̣ ‘‘бхеданисситатта̄ ча пуччха̄виссаджджана̄на’’нти. сависеса̄ва кхандха̄диган̣ана̄ти ‘‘кхандхасан̇гахена̄’’тиа̄дина̄ ависесена вутта̄пи рӯпаккхандха̄дина̄ сависеса̄ва кхандха̄диган̣ана̄, кхандха̄дина̄ сан̇гахоти аттхо. суддха̄ти кевала̄ анавасеса̄, са̄ман̃н̃абхӯта̄ти вуттам̣ хоти.
таттха̄ти йатха̄дхикате дутийанайе. са̄ман̃н̃аджотана̄йа висесаниддит̣т̣хатта̄ а̄ха ‘‘сан̇гахи…пе… ниддха̄ритатта̄’’ти. тӣсу сан̇гахесӯти кхандха̄дисан̇гахесу тӣсу. ан̃н̃ехӣти вутта̄васесехи двӣхи екена ва̄. еттакенева дассетабба̄ сийум̣ та̄вата̄пи сан̇гахитена асан̇гахитабха̄васса пака̄ситатта̄. тесанти сан̇гахитенаасан̇гахитабха̄вена вуттадхамма̄нам̣. евам̣видха̄нанти ‘‘чаккха̄йатанам̣ сота̄йатана’’нтиа̄дина̄ аниддха̄ритависеса̄нам̣. асамбхава̄ти вуттаппака̄рена ниддиситум̣ асамбхава̄. сан̇гаха̄динайадассанаматтам̣ найама̄тика̄йа бйа̄па̄ро, йаттха пана сан̇гаха̄дайо, те кхандха̄дайо кусала̄дайо ча тесам̣ висайабхӯта̄ти техи вина̄ сан̇гаха̄дӣнам̣ паватти наттхи. тена̄ха ‘‘найама̄тика̄йа аббхантараба̄хирама̄тика̄пеккхатта̄’’ти. сан̇га̄хакам̣ асан̇га̄хакан̃ча̄ти ваттаббам̣. йо хи идха сан̇га̄хакабха̄вена вутто дхаммо асан̇га̄хакабха̄венапи вуттойева̄ти.
‘‘йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄, а̄йатанадха̄тусан̇гахена асан̇гахита̄’’ти, ‘‘йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена асан̇гахита̄, а̄йатанадха̄тусан̇гахена сан̇гахита̄’’ти ча йаттха пуччхитаббависсаджджитаббадхаммависесаниддха̄ран̣ам̣ наттхи, таттха пат̣хаманайе чхат̣т̣ханайе ча ‘‘рӯпаккхандхо катихи кхандхехи сан̇гахито? екена кхандхена̄’’ти (дха̄ту. 6), ‘‘рӯпаккхандхо катихи кхандхехи сампайуттоти? наттхи. чатӯхи кхандхехи виппайутто’’ти (дха̄ту. 228) ча евам̣ пуччхитаббависсаджджитаббабха̄вена. итаресӯти дутийа̄динайесу. тасса тасса̄ти йам̣ пуччхитаббам̣ виссаджджитаббан̃ча ‘‘йе дхамма̄’’ти анийамитарӯпена ниддха̄ритам̣, тасса тасса ‘‘те дхамма̄’’ти нийа̄макабха̄вена.
еттха̄ти етасмим̣ пакаран̣е. йена йена чаккха̄йатана̄дина̄ сан̇га̄хакена. кхандха̄дисан̇гахесӯти кхандха̄йатанадха̄тусан̇гахесу. тена тена̄ти кхандха̄дисан̇гахена. ан̃н̃анти тато тато сан̇га̄хакато ан̃н̃ам̣. таббинимуттам̣ сан̇гахетабба̄сан̇гахетаббам̣ йам̣ дхаммаджа̄там̣ аттхи, там̣ тадева ‘‘чаккха̄йатанена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄, а̄йатанадха̄тусан̇гахена асан̇гахита̄’’ти сан̇га̄хака̄сан̇га̄хакабха̄вена уддхат̣ам̣. ан̃н̃о дхаммо наттхи тасса сабха̄габха̄вена сан̇га̄хакассева абха̄вато. сийа̄ панетам̣ сабха̄гена екадесена сан̇гахоти, там̣ пат̣иккхипанто а̄ха ‘‘на ча со…пе… хотӣ’’ти. йан̃ча̄тиа̄дина̄ вачанантарам̣ парихарати.
йади ча̄тиа̄дина̄пи тассева тена сан̇гаха̄бха̄вам̣ па̄т̣ха̄бха̄вадассанена вибха̄вети. таттха со ева̄ти йо рӯпа̄диккхандхо сан̇га̄хакабха̄вена вутто, со ева тена рӯпа̄диккхандхена сан̇гайхеййа сан̇гахетаббо бхавеййа, тенева тасса сан̇гаха̄бха̄ве лаккхан̣ам̣ дассенто а̄ха ‘‘на хи со ева тасса сабха̄го висабха̄го ча̄’’ти. екадеса̄ вийа чаккха̄йатана̄дайо самуда̄йасса рӯпаккхандха̄дикасса. рӯпаккхандхо чаккха̄йатана̄дӣнам̣ на сан̇га̄хако асан̇га̄хако ча сабха̄гависабха̄габха̄ва̄бха̄вато. еса найо сесесупи. самуда̄йантогадха̄нантиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ кароти. таттха йена̄ти вибха̄гена. тети екадеса̄. тесанти екадеса̄нам̣. еттха тадантогадхата̄йа вибха̄га̄бха̄во, вибха̄га̄бха̄вена сабха̄гависабха̄гата̄бха̄во, тена сан̇га̄хака̄сан̇га̄хаката̄бха̄во дасситоти ведитаббо.
йатха̄ саббена саббам̣ сабха̄гависабха̄га̄бха̄вена екадеса̄нам̣ самуда̄йо сан̇га̄хако асан̇га̄хако ча на хоти, евам̣ екадесасабха̄гависабха̄га̄нанти дассенто ‘‘татха̄’’тиа̄дима̄ха. таттха йатха̄тиа̄ди уда̄харан̣адассанена йатха̄вуттасса аттхасса па̄кат̣акаран̣ам̣. кхандхасан̇гахена сан̇га̄хакам̣ асан̇га̄хакан̃ча̄ти йоджана̄. татха̄ сесесупи. на хи екадеса…пе… висабха̄гам̣ йена самуда̄йо сан̇га̄хако асан̇га̄хако ча сийа̄ти адхиппа̄йо. еттха ча сан̇га̄хакаттам̣ та̄ва ма̄ хоту, асан̇га̄хакаттам̣ пана касма̄ пат̣иккхипӣйатӣти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘тасма̄’’тиа̄ди. таттха тасма̄ти вуттамеваттхам̣ хетубха̄вена пара̄масати. аттато ан̃н̃асса, аттани антогадхато ан̃н̃асса, аттекадесасабха̄гато ан̃н̃асса сатипи асан̇га̄хакаттети йоджана̄. там̣ панетам̣ ‘‘рӯпаккхандхо рӯпаккхандхена сан̇гахито асан̇гахито ча на хотӣ’’тиа̄дина̄ вутте тайо пака̄ре сандха̄йа вуттам̣. сан̇га̄хакаттамева етесам̣ наттхӣти етесам̣ атта̄, аттани антогадхо, аттекадесасабха̄го ча̄ти вутта̄нам̣ сан̇га̄хакабха̄во ева наттхи сабха̄га̄бха̄вато. тена вуттам̣ ‘‘на хи со ева тасса сабха̄го’’тиа̄ди. йена̄ти сан̇га̄хакаттена. еварӯпа̄нанти йатха̄вутта̄нам̣ типпака̄ра̄нам̣ аггахан̣ам̣ ведитаббам̣ сатипи висабха̄габха̄вети адхиппа̄йо.
тена̄ти ‘‘дхамма̄йатана’’нтиа̄дина̄ вачанена. екадесасса ведана̄ккхандха̄дикасса самуда̄йасса дхамма̄йатанасса сан̇га̄хакаттам̣ екадесена самуда̄йасса сан̇гахитабха̄ванти аттхо, самуда̄йасса рӯпаккхандхасса екадесасса чаккха̄йатанасса сота̄йатанасса ча сан̇га̄хакаттам̣ самуда̄йена екадесасса сан̇гахитабха̄ванти вуттам̣ хоти. йади евам̣ на дассети, атха ким̣ дассетӣти а̄ха ‘‘чатуккхандхаган̣анабхедехӣ’’тиа̄ди. таттха чатуккхандхаган̣анабхедехӣти рӯпа̄дичатуккхандхаган̣анавибха̄гехи. пан̃чадха̄ти рӯпа̄дичатуккхандхасан̇гахо вин̃н̃а̄н̣аккхандхасан̇гахоти евам̣ пан̃чаппака̄рена бхиннатам̣. тена̄ха ‘‘ган̣етабба̄ган̣етаббабха̄вена̄’’ти. ‘‘екена кхандхена̄’’тиа̄дӣсу каран̣аттхе каран̣авачанам̣, на каттуаттхети катва̄ а̄ха ‘‘сан̇га̄хака̄сан̇га̄хаканирапеккха̄на’’нти. тенева̄ха ‘‘каммакаран̣аматтасаббха̄ва̄’’ти. дутийа̄дайо пана найа̄. аган̣ана̄дидассана̄нӣти аган̣анаган̣анадассана̄ни. нану ча дутийа̄дӣсу ган̣ана̄дӣнипи виджджантӣти? саччам̣ виджджанти, та̄ни пана висесанабхӯта̄ни аппадха̄на̄нӣти висеситаббабхӯта̄нам̣ падха̄на̄нам̣ васеневам̣ вуттам̣. ‘‘чаккха̄йатанена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄’’тиа̄дина̄ каттуа̄дайо ниддит̣т̣ха̄ти а̄ха ‘‘каттукаран̣акамматтайасаббха̄ва̄’’ти.
татха̄ татха̄ти тена тена рӯпаккхандха̄диппака̄рена. там̣там̣кхандха̄дибха̄ва̄бха̄во сабха̄гависабха̄гата̄ти рӯпадхамма̄дӣнам̣ рӯпаккхандха̄дибха̄во сабха̄гата̄, ведана̄ккхандха̄диабха̄во висабха̄гата̄ти аттхо. йатха̄ниддха̄ритадхаммадассанети ‘‘йе дхамма̄, те дхамма̄’’ти ниддха̄ритаппака̄радхамманирӯпане. сан̇га̄хакасан̇гахетабба̄нанти чаккха̄йатана̄дикасса сан̇га̄хакасса сота̄йатана̄дикасса ча сан̇гахетаббасса. сама̄наккхандха̄дибха̄воти екаккхандха̄дибха̄во, рӯпаккхандха̄дибха̄воти аттхо. тадабха̄воти тасса сама̄наккхандха̄дибха̄васса абха̄во ан̃н̃аккхандха̄дибха̄во. айанти йва̄йам̣ пат̣хаманайе татха̄ татха̄ ган̣етабба̄ган̣етаббата̄сан̇кха̄то дутийа̄динайесу йатха̄вутта̄нам̣ сама̄наккхандха̄дибха̄ва̄бха̄васан̇кха̄то там̣там̣кхандха̄дибха̄ва̄бха̄во вутто, айаметесам̣ двиппака̄ра̄нам̣ найа̄нам̣ сабха̄гависабха̄гата̄су висесо.
самудайасаччасукхиндрийа̄дӣти а̄ди-саддена маггасаччадуккхиндрийа̄ди сан̇гайхати. асан̇га̄хакатта̄бха̄ватоти сан̇гахитата̄висит̣т̣хасса асан̇га̄хакаттасса абха̄вато. на хи сакка̄ ‘‘самудайасаччена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄, а̄йатанадха̄тусан̇гахена асан̇гахита̄’’тиа̄ди ваттум̣. дуккхасаччасадиса̄ни абйа̄катапада̄дӣни. итарехӣти а̄йатанадха̄тусан̇гахехи сан̇га̄хакатта̄сан̇га̄хакатта̄бха̄вато на уддхат̣а̄нӣти йоджана̄. евантиа̄ди йатха̄вуттасса аттхасса нигаманавасена вуттам̣. на рӯпаккхандхоти на саббо рӯпаккхандхадхаммоти аттхо.
‘‘кхандхападена̄’’ти идам̣ каран̣аттхе каран̣авачанам̣, на каттуаттхети а̄ха ‘‘кхандхападасан̇гахена̄ти аттхо’’ти. теневасса каттуаттхатам̣ пат̣иседхетум̣ ‘‘на сан̇га̄хакена̄’’ти вуттам̣. каран̣ам̣ пана каттурахитам̣ наттхӣти а̄ха ‘‘кеначи сан̇га̄хакена̄ти идам̣ пана а̄нетва̄ ваттабба’’нти. сан̇га̄хакесу на йуджджати на сан̇гахетаббесӯти адхиппа̄йо. рӯпаккхандхадхамма̄ хи ‘‘йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄’’ти вутта̄ти. самуда̄йе вуттавидхи тадавайавепи самбхаватӣти чоданам̣ самут̣т̣ха̄пенто ‘‘етена найена̄’’тиа̄дима̄ха. пат̣ийогӣниваттанам̣ ева-саддена карӣйатӣти а̄ха ‘‘на хи ан̃н̃аматтанива̄ран̣ам̣ ева-саддасса аттхо’’ти. тена̄ха ‘‘сан̇га̄хакато ан̃н̃анива̄ран̣ам̣ ева-саддасса аттхо’’ти. со ча…пе… пеккханти имина̄ тамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ кароти. сан̇га̄хака̄пеккхатте хи ‘‘со ча̄’’тиа̄дивачанасса ‘‘чаккха̄йатанена рӯпаккхандхова сан̇гахито’’ти еттха чаккха̄йатанам̣ сан̇га̄хаканти йатха̄дхиппетасса аттхасса асамбхаво ева̄ти ида̄ни там̣ асамбхавам̣ вибха̄венто ‘‘катха’’нтиа̄дима̄ха, там̣ сувин̃н̃еййамева.
еттха̄ти ‘‘ад̣д̣хека̄дасахи а̄йатанадха̄тӯхӣ’’ти еттха. ‘‘рӯпаккхандхена̄’’ти а̄нетва̄ ваттаббам̣ а̄йатанадха̄тувисесанаттхам̣. на со ева тасса, самуда̄йо ва̄ тадекадеса̄нам̣ сан̇га̄хако асан̇га̄хако ча хотӣти вуттова̄йаматтхоти а̄ха ‘‘рӯпаккхандхо…пе… на хотӣ’’ти. имина̄ парийа̄йена̄ти йасма̄ вуттаппака̄рам̣ сан̇га̄хакаттам̣ наттхи ‘‘йена сан̇гахитасса асан̇га̄хакам̣ сийа̄’’ти имина̄ парийа̄йена. асан̇гахитата̄йа абха̄во вутто ат̣т̣хакатха̄йам̣ (дха̄ту. ат̣т̣ха. 171) ‘‘со ча…пе… наттхӣ’’ти. сан̇гахитата̄йа̄ти ниппарийа̄йена сан̇гахитабха̄вена асан̇гахитата̄йа абха̄во вуттоти на йуджджатӣти йоджана̄. са̄ сан̇гахитата̄ти аттана̄ аттано, аттекадеса̄нам̣ ва̄ сан̇гахитата̄. тена̄ти рӯпаккхандхена. тесанти рӯпаккхандхатадекадеса̄нам̣. аттхи ча виппайуттата̄ ведана̄ккхандха̄дӣхи. чаккха̄йатана̄дӣхи вийа̄ти висадисуда̄харан̣ам̣. етехи рӯпаведана̄ккхандха̄дӣхи ан̃н̃ехи ча еварӯпехи. ета̄ни ан̃н̃а̄ни ча̄ти еттха̄пи есева найо.
тенева тасса сан̇гахитатта̄бха̄вадассанена хет̣т̣ха̄ дасситена. еттха̄ти етасмим̣ ва̄ре. аггахан̣ети акатхане, адесана̄йанти аттхо. самудайасачча̄дӣсӯти самудайасаччасукхиндрийа̄дӣсу йуджджеййа там̣ ка̄ран̣ам̣. касма̄? техи самудайасачча̄дӣхи кхандха̄дисан̇гахена сан̇гахите дхаммаджа̄те сати тасса а̄йатанасан̇гаха̄дӣхи асан̇гахитаттасса абха̄вато. рӯпаккхандха̄дӣхӣти рӯпаккхандхаведана̄ккхандха̄дӣхи. сан̇гахитамева наттхи, касма̄? ‘‘со ева тасса сан̇га̄хако на хотӣ’’ти вуттова̄йаматтхо. йадипи рӯпаккхандха̄дина̄ рӯпаккхандха̄дикасса аттано…пе… наттхӣти самбандхо. ан̃н̃асса пана ведана̄ккхандха̄дикасса рӯпаккхандха̄дина̄ сан̇гахитатта̄бха̄вена асан̇гахитаттам̣ аттхӣти йоджана̄. убхайа̄бха̄воти сан̇гахитатта̄сан̇гахитатта̄бха̄во. еттха етасмим̣ ва̄ре. дхамма̄йатанаджӣвитиндрийа̄дӣнанти дхамма̄йатана̄дӣнам̣ кхандхачатуккасан̇га̄хакатте, джӣвитиндрийа̄дӣнам̣ кхандхадукасан̇га̄хакаттети йоджана̄. па̄л̣ийам̣ ана̄гататта̄ ‘‘сатӣ’’ти са̄сан̇кам̣ вадати. а̄ди-саддена пат̣хамена дхаммадха̄тусал̣а̄йатана̄дӣнам̣ сукхиндрийа̄дӣнан̃ча, дутийена екаккхандхасса сан̇гахо дат̣т̣хаббо. сукхиндрийан̃хи ведана̄ккхандхассева сан̇га̄хакам̣. тесанти кхандхачатуккакхандхадука̄дӣнам̣ асан̇гахитата̄ на наттхи аттхева̄ти тасса̄ абха̄во анекантико. пуббе вуттанайена̄ти ‘‘рӯпаккхандха̄дӣхи пана̄’’тиа̄дина̄ вуттанайена.
таттхева̄ти тасмим̣йева пуббе вутте санидассанасаппат̣игхападе. ниваттетва̄ ган̣хантоти пуббе вуттам̣ пат̣иниваттетва̄ ган̣ханто пачча̄масанто. тадаваттаббата̄ти тесам̣ сан̇га̄хака̄сан̇га̄хакасан̇гахитатта̄сан̇гахитатта̄нам̣ аваттаббата̄. асан̇га̄хакатта̄бха̄вато ева…пе… на сан̇га̄хакатта̄бха̄ватоти йасма̄ несам̣ асан̇га̄хакаттам̣ вийа сан̇га̄хакаттампи наттхи, тато ева сан̇гахитатта̄сан̇гахитаттампӣти дассети.
дутийанайасан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. татийанайо асан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄
179. рӯпаккхандхена кхандхасан̇гахена асан̇гахитесӯти ниддха̄ран̣е бхуммам̣. тасма̄ти йасма̄ екадесасабха̄гата̄ самуда̄йасабха̄гата̄ на хоти, тасма̄. тена̄ти рӯпаккхандхена. та̄нӣти ведана̄диккхандхаттайанибба̄на̄ни. йатха̄ ча екадесависабха̄гата̄йа на сан̇гахитата̄, евам̣ екадесасабха̄гата̄йа асан̇гахитата̄пи наттхӣти дассенто ‘‘на кевала’’нтиа̄дима̄ха. сан̇гахита̄нева на на хонтӣти йоджана̄. тети ведана̄диккхандхаттайанибба̄насукхумарӯпадхамма̄. техӣти вин̃н̃а̄н̣аккхандхачаккха̄йатана̄дӣхи. на катхан̃чи саммисса̄ти кеначипи пака̄рена на саммисса̄ти асаммиссата̄йа сан̇гахитатта̄бха̄вам̣ са̄дхети. рӯпаккхандхена вийа…пе… на хотӣти йатха̄ рӯпаккхандхена сабха̄гата̄бха̄вато нибба̄нам̣ на кеначипи сан̇гахан̣ена сан̇гахитам̣, евам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхачаккха̄йатана̄дӣхи там̣ а̄йатанадха̄тусан̇гахехи сан̇гахитам̣ на хотӣти кхандхасан̇гаха̄бха̄во па̄кат̣о вуттова̄ти евам̣ вуттам̣.
еварӯпа̄нанти рӯпаккхандхавин̃н̃а̄н̣аккхандхачаккха̄йатана̄дӣнам̣. на хи нибба̄нам̣ сандха̄йа ‘‘рӯпаккхандхена вин̃н̃а̄н̣аккхандхена чаккха̄йатанена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена асан̇гахита̄, а̄йатанадха̄тусан̇гахена сан̇гахита̄’’ти сакка̄ ваттум̣. тена вуттам̣ ‘‘сан̇га̄хакатта̄бха̄вато ева̄’’ти. татха̄ ‘‘абйа̄катехи дхаммехи йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена асан̇гахита̄, а̄йатанадха̄тусан̇гахена сан̇гахита̄’’тиа̄ди на сакка̄ ваттум̣ та̄дисасса дхаммасса абха̄ватоти а̄ха ‘‘санибба̄на…пе… бха̄ватова̄’’ти. аггахан̣ам̣ ведитаббанти йоджана̄. тена̄ха ‘‘на хӣ’’тиа̄ди. кан̃чӣти кан̃чи дхаммаджа̄там̣. тети абйа̄катадхамма̄дайо. аттаноти абйа̄катадхамма̄дим̣ сандха̄йа̄ха. екадесоти рӯпаккхандха̄ди. аттекадесасабха̄готи нибба̄нам̣. тан̃хи дхамма̄йатанадхаммадха̄тупарийа̄панната̄йа тадекадесасабха̄го. асан̇гахитасан̇га̄хакатта̄ти кхандхасан̇гахена асан̇гахита̄нам̣ сан̃н̃а̄ккхандха̄дӣнам̣ а̄йатанадха̄тусан̇гахена сан̇га̄хакатта̄ти аттхо.
висабха̄гаккхандханибба̄насамуда̄йатта̄ кхандхасан̇гахена дхамма̄йатанена на кочи дхаммо сан̇гахито аттхӣти йоджана̄. етасса̄ти ‘‘дхамма̄йатанена сан̇гахита̄’’ти етасса падасса дхамма̄йатанаган̣анена сан̇гахита̄ти аттхо. ол̣а̄рикарӯпасаммиссам̣ дхамма̄йатанекадесам̣.
татийанайаасан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. чатуттханайо сан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄
191. тин̣н̣ам̣ сан̇гаха̄нанти кхандха̄йатанадха̄тусан̇гаха̄нам̣. сан̇гахан̣апуббам̣ асан̇гахан̣ам̣, асан̇гахан̣апуббам̣ сан̇гахан̣ан̃ча вуччама̄нам̣ сан̇гахан̣а̄сан̇гахан̣а̄нам̣ паваттивисесена вуттам̣ хотӣти а̄ха ‘‘сан̇гахан̣а̄…пе… уддит̣т̣ха̄’’ти. сан̇гаха̄бха̄вакато асан̇гахо сан̇гахахетуко сан̇гахасса паваттивисесойева на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘сан̇гахан̣аппаваттивисесавирахе’’ти. кеначи самудайасачча̄дина̄ тӣхипи сан̇гахехи сан̇гахитена сан̇кха̄раккхандхапарийа̄паннена дхаммависесена пуна татхева сан̇гахито со ева самудайасачча̄дико дхаммависесо сан̇гахитена сан̇гахито. сан̇га̄хакатта̄бха̄васаббха̄ва̄ сан̇га̄хакабха̄вена на уддхат̣а̄, на асан̇га̄хакатта̄ ева. йатха̄ хи тӣхи сан̇гахехи на сан̇га̄хака̄, евам̣ двӣхи, екенапи сан̇гахена на сан̇га̄хака̄ идха на уддхат̣а̄. техи сан̇гахита̄ти техи тӣхи сан̇гахехи сан̇гахита̄ дхамма̄. йасса̄ти йасса аттано сан̇га̄хакасса.
сакалава̄чакена̄ти анавасесам̣ кхандха̄диаттхам̣ вадантена. тена кхандха̄дипадена̄ти ‘‘тенева сан̇гахам̣ гаччхеййа̄’’ти еттха тена кхандха̄дипадена̄ти евам̣ йоджетаббам̣. евам̣ пана айоджетва̄ ‘‘йам̣ аттано сан̇га̄хакам̣ сан̇ган̣хитва̄ пуна тенева сан̇гахам̣ гаччхеййа, там̣ ан̃н̃ам̣ сан̇гахитам̣ на̄ма наттхӣ’’ти евам̣ на сакка̄ ваттум̣. касма̄ти че? на хи йена самудайасачча̄дина̄ йам̣ сан̇кха̄раккхандхапарийа̄паннам̣ дхаммаджа̄там̣ кхандха̄дисан̇гахехи сан̇гахитам̣, тенева самудайасачча̄дина̄ тасса тадавасит̣т̣хасса сан̇кха̄раккхандхадхаммасса, на ча тассева кеваласса самудайасачча̄дикасса сан̇гахо пуччхито виссаджджитоти йоджана̄, атха кхо тена сан̇кха̄раккхандхадхаммена пхасса̄дина̄. сан̇гахитасса̄ти сан̇гахитата̄висит̣т̣хасса̄ти аттхо. тасма̄ аттано сан̇га̄хакам̣ сакалаккхан̣а̄дим̣ сан̇ган̣хитва̄ пуна тена кхандха̄дипадена йам̣ сан̇гахам̣ гаччхеййа, там̣ та̄дисам̣ наттхӣти аттхо ведитаббо. ведана̄ саддо ча кхандхо а̄йатанан̃ча̄ти ведана̄ висум̣ кхандхо, саддо ча висум̣ а̄йатананти аттхо. ан̃н̃ена кхандхантара̄дина̄. асаммиссанти абйа̄катадуккхасачча̄ди вийа амисситам̣. на хи…пе… еттха̄ти сан̇гахитата̄висит̣т̣хена дхаммена йо дхаммо сан̇гахито, тасса сан̇гахитата̄висит̣т̣хойева йо сан̇гахо, со на еттха ва̄ре пуччхито виссаджджито ча. сан̇гахова̄ти кевало сан̇гахо, на катта̄пеккхоти аттхо. на сан̇га̄хакена̄ти идам̣ йатха̄вуттена аттхена ниваттитасса дассанам̣. на хӣтиа̄ди там̣саматтханам̣.
чатуттханайасан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. пан̃чаманайо асан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄
193. вуттанайена̄ти йасма̄ сан̇гахаппаваттивисесавирахито асан̇гахитадхаммависесаниссито пан̃чаманайо, тасма̄ йо еттха кеначи асан̇гахитена дхаммависесена пуна асан̇гахито дхаммависесо асан̇гахитена асан̇гахито асан̇гахитата̄йа пуччхитаббо виссаджджитаббо ча. тамева та̄ва йатха̄ниддха̄ритам̣ дассенто ‘‘рӯпаккхандхена йе дхамма̄ кхандха…пе… асан̇гахита̄, техи дхаммехи йе дхамма̄ кхандха…пе… асан̇гахита̄ти а̄ха̄’’ти чатуттханайе вуттанайа̄нуса̄рена. йатха̄ниддха̄ритадхаммадассананти па̄л̣ийам̣ ниддха̄ритаппака̄радхаммадассанам̣. саха сукхумарӯпена̄ти сасукхумарӯпам̣, тена сукхумарӯпена саддхим̣ гахитам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, тена сахитадхаммасамуда̄йа̄ сасукхума…пе… да̄йа̄. ке пана тети а̄ха ‘‘дуккхасачча̄’’тиа̄ди. кесан̃чӣти нибба̄начаккха̄йатана̄дӣнам̣. тӣхипи сан̇гахехи. парипун̣н̣асан̇гахехи тӣхипи сан̇гахехи асан̇га̄хака̄ парипун̣н̣асан̇гаха̄сан̇га̄хака̄. абйа̄катадхаммасадиса̄ невадассаненанабха̄вана̄йапаха̄таббаневасеккха̄на̄секкха̄дайо. итарети рӯпаккхандха̄дайо. таббипарийа̄йена̄ти вуттавипарийа̄йена, тӣхипи сан̇гахехи асан̇гахетаббасса аттхита̄йа парипун̣н̣асан̇гаха̄сан̇га̄хакатта̄ти аттхо.
асан̇га̄хакесу нибба̄нам̣ антогадхам̣, тасма̄ там̣ анидассанааппат̣игхехи асан̇гахетаббам̣ на хотӣти аттхо. тена̄ха ‘‘на ча тадева тасса асан̇га̄хака’’нти. ‘‘ведана̄ккхандхена йе дхамма̄’’тиа̄дайо нава пан̃ха̄ дутийапан̃ха̄дайо, те пат̣хамапан̃хена саддхим̣ даса, на̄марӯпапан̃ха̄дайо пана чатувӣсатӣти а̄ха ‘‘саббепи чатуттим̣са хонтӣ’’ти. рӯпаккхандха̄дивисесакападанти ‘‘рӯпаккхандхена̄’’тиа̄дина̄ асан̇га̄хакаттена висесакам̣ рӯпаккхандха̄дипадам̣. пуччха̄йа̄ти ча пуччханаттханти аттхо. ‘‘рӯпаккхандхена̄’’тиа̄ди саббампи ва̄ вин̃н̃а̄петум̣ иччхитабха̄вена вачанам̣ пан̃хабха̄вато пуччха̄. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘пан̃ха̄ панеттха…пе… чатуттим̣са хонтӣ’’ти. те хи лаккхан̣ато дассита̄ти те ниддха̄ритадхамма̄ тенева асан̇гахита̄сан̇гахитата̄йа ниддха̄ран̣асан̇кха̄тена лаккхан̣ена дассита̄.
тадева̄ти ева-саддена̄ти ‘‘тадева̄’’ти еттха ева-саддена. ‘‘йам̣ пуччха̄йа уддхат̣ам̣ падам̣, там̣ кхандха̄дӣхи асан̇гахита’’нти еттха ‘‘кхандха̄дӣхева̄’’ти авадха̄ран̣ам̣ ниппайоджанам̣ пака̄рантарасса абха̄вато. ‘‘тӣхи асан̇гахо’’ти хи вуттам̣. татха̄ ‘‘асан̇гахитамева̄’’ти сан̇гахитата̄ниваттанасса анадхиппетатта̄. тадева̄ти пана иччхитам̣ уддхат̣ассева асан̇гахитенаасан̇гахитабха̄васса авадха̄ретаббатта̄ти дассенто ‘‘на када̄чӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха ан̃н̃асса̄ти ануддхат̣асса. анийататам̣ дассетӣти идам̣ авадха̄ран̣апхаладассанам̣. нийаматоти сакка̄ вачанасесо йоджетунти идампи ева-ка̄рена сиддхамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ вуттам̣. йато хи ева-ка̄ро, тато ан̃н̃аттха нийамоти. евам̣пака̄рамева̄ти пуччха̄йа уддхат̣аппака̄рамева, йам̣ пака̄рам̣ пуччха̄йа уддхат̣ам̣, там̣пака̄рамева̄ти аттхо. тасса̄ти асан̇гахитасса. ан̃н̃асса̄ти пуччха̄йа ануддхат̣аппака̄расса. етена йо пуччха̄йа уддхат̣о тӣхипи сан̇гахехи асан̇гахито, тассева идха пуччхитаббависсаджджитаббабха̄во, на ан̃н̃асса̄ти дассети. тена̄ха ‘‘пуччха̄йа уддхат̣ан̃хӣ’’тиа̄ди. а̄йатанадха̄тусан̇гахавасена четтха рӯпаккхандха̄дӣнам̣ ан̃н̃асахитата̄, вин̃н̃а̄н̣аккхандха̄дӣнам̣ асахитата̄ ча ведитабба̄.
авасеса̄ ведана̄дайо тайо кхандха̄ нибба̄нан̃ча сакалена рӯпаккхандхена тесам̣ сан̇гахо наттхӣти ‘‘сан̇гахита̄’’ти на сакка̄ ваттум̣, екадесена пана сан̇гахо аттхӣти ‘‘асан̇гахита̄ на хонтӣти евам̣ дат̣т̣хабба’’нти а̄ха. ‘‘рӯпадхамма̄ва̄’’ти нийаманам̣ пуччха̄йа уддхат̣абха̄ва̄пеккханти дассенто ‘‘пуччха̄йа…пе… адхиппа̄йо’’ти а̄ха. тена вуттам̣ ‘‘ануддхат̣а̄ ведана̄дайопи хи асан̇гахита̄ ева̄’’ти. еттха̄ти етасмим̣ пан̃чаманайаниддесе. пат̣хаме найети пат̣хаме аттхавикаппе. татха̄ дутийети еттха̄пи. рӯпавин̃н̃а̄н̣ехӣти асукхумарӯпадхаммехи вин̃н̃а̄н̣ена ча̄ти айаметтха адхиппа̄йоти дассенто ‘‘ол̣а̄рика…пе… аттхо’’ти а̄ха. катхам̣ пана рӯпадхамма̄ти вутте ол̣а̄рикарӯпассева гахан̣анти а̄ха ‘‘рӯпекадесо хи еттха рӯпаггахан̣ена гахито’’ти.
196. асан̇га̄хаканти ‘‘чаккха̄йатанена…пе… асан̇гахита̄’’ти евам̣ асан̇га̄хакабха̄вена вуттам̣ пуччхитаббависсаджджетаббабха̄вена вуттампи ка̄мам̣ ведана̄дӣхева чатӯхи асан̇гахитам̣, там̣ пана на чаккха̄йатанамева̄ти дассетум̣ ‘‘чаккха̄йатанена пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. йехи дхаммехӣти кхандха̄дӣсу йехи. саббам̣ дхаммаджа̄там̣ тева рӯпа̄дике дхамме уда̄нети па̄л̣ийам̣. касма̄ панетам̣ уда̄нетӣти а̄ха ‘‘садисависсаджджана̄’’тиа̄ди. пат̣хамена уда̄нена. двети ‘‘ба̄хира̄ упа̄да̄ две’’ти еттха вуттам̣ две-саддам̣ сандха̄йа̄ха. тасса асан̇гахитасса. йатха̄дасситасса̄ти ‘‘рӯпа’’нтиа̄дина̄ дасситаппака̄расса. дхамманвайан̃а̄н̣уппа̄данам̣ найада̄нам̣. ‘‘рӯпам̣ дхамма̄йатана’’нтиа̄дӣнам̣ пада̄нам̣ васена двевӣсападико еса найо.
пан̃чаманайаасан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. чхат̣т̣ханайо сампайогавиппайогападаван̣н̣ана̄
228. ‘‘таттха̄’’ти имина̄ ‘‘сампайогавиппайогападам̣ бха̄джетва̄’’ти еттха сампайогавиппайогападам̣ бха̄джитам̣, сам̣ван̣н̣етаббата̄йа ча падха̄набхӯтам̣ пачча̄мат̣т̣хам̣, на рӯпаккхандха̄дипаданти дассенто ‘‘йам̣ лаббхати…пе… ведитабба’’нти ватва̄ пуна ‘‘рӯпаккхандха̄дӣсу хӣ’’тиа̄дина̄ таматтхам̣ виварати. таттха на лаббхатӣти ‘‘сампайуттам̣ виппайутта’’нти ва̄ гахетум̣ на лаббхати, алаббхама̄нампи пуччха̄йа гахитам̣ пат̣иккхепена виссаджджетум̣. пат̣иккхепопи хи пуччха̄йа виссаджджанамева. татха̄ хи йамаке (йама. 1.кхандхайамака.59-61) ‘‘йасса рӯпаккхандхо нуппаджджиттха, тасса ведана̄ккхандхо нуппаджджиттха̄’’ти пуччха̄йа ‘‘наттхӣ’’ти виссаджджитам̣. тена панеттха рӯпадхаммесу сампайогат̣т̣хо на лаббхатӣти айаматтхо дассито хоти. алаббхама̄нампи сампайогападам̣ гахитанти самбандхо. саббаттха̄ти рӯпаккхандхаведана̄ккхандха̄дӣсу. етесанти рӯпанибба̄на̄нам̣. висабха̄гата̄ти атам̣сабха̄гата̄. екуппа̄да̄дибха̄во хи сампайоге сабха̄гата̄, на сан̇гахе вийа сама̄насабха̄гата̄, тасма̄ екуппа̄да̄дибха̄варахита̄нам̣ рӯпанибба̄на̄нам̣ са̄ екуппа̄да̄дита̄ висабха̄гата̄ вутта̄. тадабха̄ватоти тасса̄ висабха̄гата̄йа екуппа̄да̄дита̄йа абха̄вато. виппайогопи нива̄рито ева хоти, висабха̄го бха̄во виппайоготи вуттова̄йаматтхоти. ‘‘чатӯсу хӣ’’тиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ кароти. таттха тесам̣ техӣти ча арӯпаккхандхе ева пара̄масати. висабха̄гата̄ ча хоти рӯпанибба̄несу авиджджама̄натта̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘на ча рӯпекадесасса̄’’тиа̄ди. тенева̄ти чатуккхандхасабха̄гатта̄ ева.
тӣхи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхӣти гха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи виппайутте ана̄рамман̣амиссаке рӯпадхаммамиссаке дхамме дӣпети рӯпабхавоти йоджана̄. пан̃чахӣти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи пан̃чахи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи. ека̄йа манодха̄туйа̄. на сампайуттети на сампайутте ева. татха̄ хи ‘‘виппайутте ахонте саттахипи сампайутте саттапи ва̄ та̄’’ти вуттам̣. тена̄ти виппайуттата̄пат̣иккхепена. та̄хӣти саттавин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи. сампайутте дӣпентӣти сампайутте дӣпентийева, на сампайутте ева̄ти евамавадха̄ран̣ам̣ гахетаббам̣. еса найо сесесупи. сампайутте ведана̄дике. сампайуттавиппайуттабха̄вехи наваттаббам̣, там̣йева вин̃н̃а̄н̣адха̄тусаттакам̣. сампайуттабха̄вена наваттабба̄ни сампайуттанаваттабба̄ни, бхиннасанта̄ника̄ни, на̄на̄ккхан̣ика̄ни ча арӯпа̄нипи дхаммаджа̄та̄ни. ана̄рамман̣амиссакасаббавин̃н̃а̄н̣адха̄тутам̣сампайутта̄ дхамма̄йатана̄дипадехи дӣпетабба̄, ана̄рамман̣амиссакасаббавин̃н̃а̄н̣адха̄туйо ачетасика̄дипадехи дӣпетабба̄, тадубхайасамуда̄йа̄ дуккхасачча̄дипадехи дӣпетабба̄ти ведитабба̄.
йади еванти йади ана̄рамман̣амисса̄нам̣ дхамма̄нам̣ виппайого наттхи. ана̄рамман̣амиссобхайадхамма̄ти рӯпанибба̄насахитасаббавин̃н̃а̄н̣адха̄тутам̣сампайуттадхамма̄. кхандха̄дӣхева̄ти кхандха̄йатанадха̄тӯхи ева, на арӯпаккхандхаматтена. арӯпаккхандхейева пана сандха̄йа ‘‘техи дхаммехи йе дхамма̄ виппайутта̄’’ти вуттанти на̄йам̣ досоти дассети. тадекадеса̄ти ‘‘ана̄рамман̣амисса̄’’тиа̄дина̄ вуттадхаммасамуда̄йасса екадеса̄. тадекадесан̃н̃асамуда̄йа̄ти тассева йатха̄вуттасса самуда̄йасса екадеса̄ хутва̄ ан̃н̃есам̣ авайава̄нам̣ рӯпаккхандха̄дӣнам̣ самуда̄йабхӯта̄. вибха̄га̄бха̄ватоти бхеда̄бха̄вато. бхедоти четтха аччантабхедо адхиппето. на хи самуда̄йа̄вайава̄нам̣ са̄ман̃н̃ависеса̄нам̣ вийа аччантабхедо аттхи бхеда̄бхедайуттатта̄. тесам̣ аччантабхедамева хи сандха̄йа ‘‘самуда̄йантогадха̄нам̣ екадеса̄нам̣ на вибха̄го аттхӣ’’ти сан̇гахепи вуттам̣. тена̄ти авибха̄гасаббха̄вато сабха̄гависабха̄гатта̄бха̄вена. тесанти ана̄рамман̣амиссакасаббавин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дӣнам̣. те ча акусала̄бйа̄ката̄. тесанти кусала̄кусала̄бйа̄катадхамма̄нам̣. тасма̄ти йасма̄ вибхаттасабха̄ва̄нам̣ на тесам̣ самуда̄йекадеса̄дибха̄во, тасма̄. йасма̄ пана кусала̄дайо ева кхандха̄дайоти кхандха̄диа̄масанена самуда̄йекадеса̄дибха̄во а̄панно ева̄ти вуттанайена виппайога̄бха̄во хоти, тасма̄ там̣ парихаранто ‘‘кхандха̄дӣни ана̄маситва̄’’тиа̄дима̄ха. тесанти кусала̄дӣнам̣. ан̃н̃аман̃н̃авиппайуттата̄ вутта̄ ‘‘кусалехи дхаммехи йе дхамма̄ виппайутта̄’’тиа̄дина̄. саббесӯти дутийа̄дисаббапан̃хесу.
чхаттим̣са̄йа пит̣т̣хидукападесу вӣсати дукапада̄ни имасмим̣ найе лаббханти, авасит̣т̣ха̄ни сол̣асева̄ти а̄ха ‘‘сол̣аса̄ти ваттабба’’нти. тато ева ‘‘тевӣсападасата’’нти еттха ‘‘тевӣса’’нти идан̃ча ‘‘екавӣса’’нти ваттаббанти йоджана̄. саббаттха̄ти саббапан̃хесу. екака̄лекасанта̄на̄нам̣ бхиннака̄лабхиннасанта̄на̄нан̃ча анекесам̣ дхамма̄нам̣ самуда̄йабхӯта̄ сан̇кха̄раккхандхадхамма̄йатанадхаммадха̄туйоти а̄ха ‘‘ка̄ласанта̄на…пе… дха̄тӯна’’нти. екадесасаммисса̄ти читтиддхипа̄да̄дина̄ аттано екадесенева кхандхантара̄дӣхи саммисса̄ иддхипа̄да̄дайо, ана̄рамман̣ехи рӯпанибба̄нехи ча асаммисса̄. сама̄нака̄ласанта̄нехӣти екака̄ласанта̄нехи ка̄ласанта̄набхедарахитехи екадесантарехи, сан̇кха̄раккхандха̄дӣнам̣ екадесантарехи, сан̇кха̄раккхандха̄дӣнам̣ екадесависесабхӯтехи сатипат̣т̣ха̄насаммаппадха̄насан̃н̃а̄ккхандха̄дӣхи вибхатта̄ ева самудайасачча̄дайо сампайогӣвиппайогӣбха̄вена, рӯпаккхандха̄дайо виппайогӣбха̄вена гахита̄ти йоджана̄. техи самудайасачча̄дӣхи. те сан̃н̃а̄ккхандха̄дайо. кехичи сахуппаджджана̄рахехи екадесантарехи вибхаттехи. на хи сан̇кха̄раккхандха̄дипарийа̄паннаттепи самудайасачча̄дайо маггасачча̄дӣхи сампайогам̣ лабханти. тесанти ведана̄ккхандхасан̃н̃а̄ккхандха̄дӣнам̣. екуппа̄да̄…пе… висабха̄гата̄ ча̄ти екуппа̄да̄дита̄сан̇кха̄та̄ йатха̄рахам̣ сабха̄гата̄ висабха̄гата̄ ча. тена йатха̄вуттака̄ран̣ена сампайогасса виппайогасса ча лабханато.
бхиннака̄ла̄нам̣ самуда̄йӣнам̣ самуда̄йа̄ бхиннака̄ласамуда̄йа̄. ваттама̄на̄ ча екасмим̣ санта̄не екекадхамма̄ ваттанти. тасма̄ти йасма̄ етадева, тасма̄. тесам̣ ведана̄ккхандха̄дӣнам̣ вибхаджитаббасса екадесабхӯтасса абха̄вато. сукхиндрийа̄дӣни ведана̄ккхандхекадесабхӯта̄нипи. тена вибха̄га̄каран̣ена. йади сама̄нака̄ласса вибхаджитаббасса абха̄вато чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄та̄дайо вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса вибха̄гам̣ на каронти, атха касма̄ ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту…пе… мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту сол̣асахи дха̄тӯхи виппайутта̄’’ти вуттанти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘кхандха̄йатана…пе… виппайутта̄ти вутта’’нти. евамеванти йатха̄ дха̄тувибха̄гена вибхаттасса вин̃н̃а̄н̣асса, евамевам̣.
235. там̣сампайогӣбха̄ванти техи кхандхехи сампайогӣбха̄вам̣. йатха̄ хи сама̄нака̄ласанта̄нехи екачиттуппа̄дагатехи ведана̄сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣аккхандхехи самудайасаччасса сампайуттата̄, евам̣ бхиннасанта̄нехи бхиннака̄лехи ча техи тасса виппайуттата̄ти а̄ха ‘‘евам̣ там̣виппайогӣбха̄вам̣…пе… на вутта’’нти. висабха̄гата̄нибандхасса вибха̄гасса абха̄вена авибха̄гехи техи тӣхи кхандхехи. вибха̄ге хӣтиа̄дина̄ тамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ кароти. вибха̄гарахитехӣти сама̄нака̄ласанта̄нехи екачиттуппа̄дагататта̄ авибхаттехи ведана̄ккхандха̄дӣхи на йуттам̣ виппайуттанти ваттум̣. тена̄ха ‘‘виджджама̄нехи…пе… бха̄вато’’ти. таттха виджджама̄насса сама̄насса сама̄наджа̄тикасса̄ти адхиппа̄йо. на хи виджджама̄нам̣ рӯпа̄рӯпам̣ ан̃н̃аман̃н̃асса висабха̄гам̣ на хоти. ануппанна̄ дхамма̄ вийа̄ти идам̣ висадисуда̄харан̣адассанам̣. йатха̄ ‘‘ануппанна̄ дхамма̄’’ти ана̄гатака̄лам̣ вуччатӣти а̄мат̣т̣хака̄лабхедам̣, евам̣ йам̣ а̄мат̣т̣хака̄лабхедам̣ на хотӣти аттхо. уддхаритаббам̣ десана̄йа десетаббанти вуттам̣ хоти. виджджама̄нассева виджджама̄нена сампайого, сампайога̄рахассева ча виппайоготи аттхибха̄васанниссайа̄ сампайуттавиппайуттата̄ти а̄ха ‘‘паччуппаннабха̄вам̣ нисса̄йа̄’’ти. тенева̄ха ‘‘авиджджама̄насса̄’’тиа̄ди. тан̃ча̄ти уддхаран̣ам̣.
вибха̄гарахитехӣти висабха̄гата̄бха̄вато авибха̄гехи. ана̄мат̣т̣хака̄лабхедети ана̄мат̣т̣хака̄лависесе. авиджджама̄насса…пе… сампайого наттхӣти етена па̄рисесато виджджама̄насса ча виджджама̄нена сампайого дассито. авиджджама̄ната̄дӣпаке бхеде гахитети йатха̄гахитесу дхаммесу техи виппайогӣнам̣ авиджджама̄набха̄вадӣпаке тесам̣йева висесе ‘‘арӯпабхаво екена кхандхена дасаха̄йатанехи сол̣асахи дха̄тӯхи виппайутто’’тиа̄дина̄ (дха̄ту. 246) гахите тенева руппана̄дина̄ бхедена тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висабха̄гата̄пи гахита̄ ева̄ти виппайого хотӣти йоджана̄. бхеде пана аггахите тена тена гахан̣ена̄ти йатха̄вутте авиджджама̄ната̄дӣпаке висесе, висабха̄ге ва̄ аггахите ‘‘ведана̄, сан̃н̃а̄, сан̇кха̄раккхандхо тӣхи кхандхехи екена̄йатанена саттахи дха̄тӯхи сампайутто’’тиа̄дина̄ тена тена гахан̣ена сабха̄гата̄дӣпанена висабха̄гата̄йа аггахитатта̄ сабха̄гата̄ва хоти. татха̄ ча сати сабха̄гатте ка̄ панеттха сабха̄гата̄ти а̄ха ‘‘виджджама̄ната̄йа…пе… хотӣ’’ти. тасса̄ти сабха̄гата̄йа. тасма̄ти висабха̄гата̄йа алаббхама̄натта̄, сабха̄гата̄йа ча лаббхама̄натта̄.
262. витакко вийа̄ти савитаккасавича̄ресу читтуппа̄десу витакко вийа. со хи витаккарахитатта̄ авитакко вича̄раматто ча. тена̄ха ‘‘кот̣т̣ха̄сантарачиттуппа̄десу алӣна̄’’ти. тато ева со аппадха̄но, дутийаджха̄надхамма̄ еветтха падха̄на̄ти а̄ха ‘‘йе падха̄на̄’’ти. тенева̄ти савитаккасавича̄ресу читтуппа̄десу витаккасса авитаккавича̄раматтаггахан̣ена идха аггахитатта̄, витаккаттике дутийара̄сийева ча адхиппетатта̄. анантаранайети сампайуттенавиппайуттападаниддесе. самудайасаччена сама̄нагатика̄ садисаппаваттика̄. итӣти имина̄ ка̄ран̣ена. те авитаккавича̄раматта̄ дхамма̄ на гахита̄, самудайасаччам̣ вийа на десана̄рул̣ха̄. на савитаккасавича̄рехи сама̄нагатика̄ти йоджана̄. йади хи те савитаккасавича̄рехи сама̄нагатика̄ сийум̣, ‘‘авитаккавича̄раматтехи дхаммехи йе дхамма̄ сампайутта̄, техи дхаммехи йе дхамма̄ виппайутта̄, те дхамма̄ на кехичи кхандхехи, на кехичи а̄йатанехи, ека̄йа дха̄туйа̄ виппайутта̄’’ти ваттабба̄ сийум̣. йасма̄ пана те самудайасаччена сама̄нагатика̄. йатха̄ хи йе самудайасаччена сампайуттехи виппайутта̄, тесам̣ кехичи виппайогам̣ ваттум̣ на сакка̄, евам̣ техипи. татха̄ хи ваккхати ‘‘самудайасачча̄дӣнӣ’’тиа̄ди. дасамо…пе… вуттоти еттха дасаманайе техи авитаккавича̄раматтехи виппайуттехи виппайутта̄нам̣ сол̣асахи дха̄тӯхи виппайого вутто, оса̄нанайе техи виппайутта̄нам̣ ат̣т̣ха̄расахи дха̄тӯхи сан̇гахо ча вуттоти тасма̄ на те савитаккасавича̄рехи сама̄нагатика̄ти дассети.
витаккасахитесӯти сахавитаккесу. тесӯти авитаккавича̄раматтесу саха витаккена дутийаджджха̄надхаммесу, ‘‘авитаккавича̄раматта̄’’ти гахитесу вуттесӯти аттхо. саббепи тети дутийаджджха̄надхамма̄ витакко ча̄ти саббепи те дхамма̄ сакка̄ ваттум̣. татха̄ хи сампайогавиппайогападаниддесе ‘‘авитаккавича̄раматта̄ дхамма̄ екена кхандхена екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ кехичи сампайутта̄’’ти вуттам̣. таттха екена кхандхена̄ти сан̇кха̄раккхандхена. со хи самуда̄йоти ‘‘авитаккавича̄раматта̄ дхамма̄’’ти вуттадхаммасамуда̄йо. нану витаккопеттха дхаммасан̇гахам̣ гато, со ча вича̄рато ан̃н̃енапи сампайуттоти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘на хи тадекадесасса…пе… хотӣ’’ти. йатха̄тиа̄дина̄ тамеваттхам̣ иддхипа̄данидассанена вибха̄вети. тассаттхо – йатха̄ иддхипа̄дасамуда̄йасса екадесабхӯта̄нам̣ чхандиддхипа̄да̄дӣнам̣ тӣхи кхандхехи сампайого вутто, там̣самуда̄йасса на хоти, евам̣ идха̄пи витаккасса ан̃н̃ехи сампайого авитаккавича̄раматтасса самуда̄йасса на хотӣти.
йади евам̣ ‘‘иддхипа̄до двӣхи кхандхехи сампайутто’’тиа̄ди на ваттаббанти че? но на ваттаббанти дассенто ‘‘йатха̄ пана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха тесӯти иддхипа̄десу. самуда̄йасса̄ти иддхипа̄дасамуда̄йасса. техи ведана̄ккхандха̄дӣхи сампайуттата̄ вутта̄ ‘‘иддхипа̄до двӣхи кхандхехи сампайутто’’тиа̄дина̄. тена̄ти вича̄рена. на хӣтиа̄дина̄ йатха̄дхигатадхамма̄нам̣ сампайуттата̄йа наваттабба̄бха̄вам̣ уда̄харан̣адассанавасена вибха̄вети. кечи вичикиччха̄ там̣сахагата̄ ча мохаваджджа̄ мохена сампайутта̄, кечи асампайутта̄. мохена̄ти вичикиччха̄сахагатамохамева сандха̄йа вадати. ити имина̄ ка̄ран̣ена на самуда̄йо тена мохена сампайутто. ан̃н̃о кочи дхаммо хетубха̄во на̄пи аттхи, йена хетуна̄ со дассаненапаха̄таббахетукоти вутто самуда̄йо. еванти имина̄ найена ‘‘бха̄вана̄…пе… йопи сампайутта̄’’ти наваттаббата̄йа нидассетабба̄ти аттхо. еванти йатха̄ дассаненапаха̄таббахетукасамуда̄йасса сампайуттата̄ на ваттабба̄, евам̣ йена дхаммена авитакка…пе… сийа̄, там̣ на наттхи. тасма̄ти йасма̄ авитаккавича̄раматтесу кочипи вича̄рена асампайутто наттхи, тасма̄. тети авитаккавича̄раматта̄ дхамма̄. екадхаммепи…пе… като йатха̄ ‘‘аппаччайа̄ дхамма̄ асан̇кхата̄ дхамма̄’’ти.
чхат̣т̣ханайасампайогавиппайогападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. саттаманайо сампайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄
306. техи самудайасачча̄дӣхи кхандхаттайакхандхекадеса̄дике сампайутте сатипи, сампайуттехи ча виппайутте рӯпанибба̄на̄дике тадан̃н̃адхамме сатипи виппайога̄бха̄вато. сан̇кхепена вуттаматтхам̣ виттха̄рена дассетум̣ ‘‘на хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тато лобхасахагатачиттуппа̄дато ан̃н̃адхамма̄нам̣ авасит̣т̣ха̄нам̣ кусала̄кусала̄бйа̄катадхамма̄нам̣ кхандха̄дӣсу кеначи виппайого на хи аттхи кхандхапан̃чака̄дӣнам̣ сан̇ган̣ханато тесам̣. те ева читтуппа̄да̄ти те лобхасахагатачиттуппа̄да̄ ева. тадан̃н̃адхамма̄нанти тадан̃н̃адхамма̄нампӣти пи-саддалопо дат̣т̣хаббо. татха̄ти имина̄ на ча те ева дхамма̄ ад̣д̣хадутийа̄йатанадха̄туйо, атха кхо те ча тато ан̃н̃е ча̄ти имаматтхам̣ упасам̣харати.
нану тадан̃н̃абха̄вато ева техи итаресам̣ виппайого сиддхоти а̄ха ‘‘на ча̄’’тиа̄ди. тадан̃н̃асамуда̄йехӣти тато лобхасахагатачиттуппа̄дато ан̃н̃асамуда̄йехи ан̃н̃е лобхасахагата̄ дхамма̄ виппайутта̄ на хонти. касма̄? самуда̄йе…пе… виппайога̄бха̄вато. тассаттхо – самуда̄йена лобхасахагататадан̃н̃адхаммара̄сина̄ екадеса̄нам̣ лобхасахагатадхамма̄нам̣ виппайога̄бха̄вато, татха̄ йе екадеса̄ хутва̄ ан̃н̃есам̣ авайава̄нам̣ самуда̄йабхӯта̄, тесан̃ча самуда̄йена виппайога̄бха̄ватоти. анена самуда̄йена авайавасса самуда̄йасса авайавена ча тасса на виппайого, авайавассева пана авайавена̄ти дассети. еса найоти йва̄йам̣ самудайасачче вутто видхи, есева маггасаччасукхиндрийа̄дӣсу арӯпаккхандхекадесатта̄ тесанти дассети. ниравасесесӯти абахикатавитаккесу. витакко хи самуда̄йато абахикато. ‘‘со хи самуда̄йо’’тиа̄дико вуттанайо лаббхатӣти а̄ха ‘‘аггахан̣е ка̄ран̣ам̣ на диссатӣ’’ти.
ан̃н̃есупи самудайасачча̄дӣсу виссаджджанасса…пе… дат̣т̣хаббам̣, йато самудайасачча̄ди идха на гахитанти адхиппа̄йо. сампайутта̄дхика̄рато ‘‘ан̃н̃ена̄’’ти падам̣ сампайуттато ан̃н̃ам̣ вадатӣти а̄ха ‘‘асампайуттена асаммиссанти аттхо’’ти. ида̄ни бйатирекенапи таматтхам̣ патит̣т̣ха̄петум̣ ‘‘адуккхамасукха̄…пе… гахита̄нӣ’’ти вуттам̣. етена лаккхан̣ена̄ти ‘‘асампайуттена асаммисса’’нти вутталаккхан̣ена. читтанти ‘‘читтехи дхаммехи йе дхамма̄’’ти пан̃хам̣ упалаккхети. сахайуттападехи сатта̄ти ‘‘четасикехи дхаммехи йе дхамма̄’’тиа̄дина̄ читтена сахайутте дхамме дӣпентехи падехи а̄гата̄ сатта пан̃ха̄. тин̣н̣ам̣ тикапада̄намаггахан̣ена ӯноти катва̄. йе сандха̄йа ‘‘тике тайо’’ти вуттам̣. там̣ пана ведана̄пӣтиттикесу паччхимам̣, витаккаттике пат̣хаманти падаттайам̣ ведитаббам̣.
309. уддхат̣ападена пака̄сийама̄на̄ аттха̄ абхедопача̄рена ‘‘уддхат̣апада’’нти вутта̄ти а̄ха ‘‘уддхат̣ападена сампайуттехӣ’’ти. тена ча йатха̄вуттена уддхат̣ападена. манена йутта̄ти еттха мананаматтатта̄ манодха̄ту ‘‘мано’’ти вутта̄ти а̄ха ‘‘манодха̄туйа̄ екантасампайутта̄’’ти.
саттаманайасампайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. ат̣т̣хаманайо виппайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄
317. рӯпаккхандхена виппайутта̄ на̄ма чатта̄ро арӯпино кхандха̄, тесам̣ ан̃н̃ехи сампайого на̄ма наттхи та̄дисасса ан̃н̃асса сампайогино абха̄вато. самуда̄йасса ча екадесена сампайого наттхӣти вуттова̄йаматтхо. ведана̄ккхандха̄дӣхи виппайуттам̣ рӯпам̣ нибба̄нан̃ча, тасса кеначи сампайого наттхева̄ти а̄ха ‘‘рӯпаккхандха̄дӣхи…пе… наттхӣ’’ти. тена̄ти ‘‘рӯпаккхандхена йе дхамма̄ виппайутта̄’’тиа̄дивачанена.
ат̣т̣хаманайавиппайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. наваманайо сампайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄
319. ‘‘сама̄сападам̣ ида’’нти ватва̄ айам̣ на̄ма сама̄соти дассенто ‘‘йасса кхандха̄дино’’тиа̄дима̄ха, йасса ведана̄ккхандха̄диноти аттхо. йам̣ идха сампайуттам̣ вуттанти имасмим̣ наваманайе йам̣ дхаммаджа̄там̣ сампайуттанти вуттам̣. рӯпаккхандха̄дӣсу аран̣антесу аббхантараба̄хирама̄тика̄дхаммесӯти ниддха̄ран̣е бхуммам̣. тан̃хи дхаммаджа̄там̣ аттана̄ сампайуттена ведана̄ккхандха̄дина̄ сайам̣ сампайуттанти ниддха̄ритам̣. айоготи асампайого. ваккхати дасаманайе. таттха хи ‘‘рӯпаккхандхена ведана̄дайо виппайутта̄, техи рӯпаккхандхо виппайутто’’ти ватва̄ нибба̄нам̣ катханти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘нибба̄нам̣ пана сукхумарӯпагатикамева̄’’ти вуттам̣. ‘‘мана̄йатанам̣ екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ кехичи виппайутта’’нти еттха хи йатха̄ сукхумарӯпам̣ вийа сарӯпато ануддхат̣ампи нибба̄нам̣ кехичӣтипадена гахитамева хотӣти едисесу т̣ха̄несу нибба̄нам̣ сукхумарӯпагатиканти вин̃н̃а̄йати, евамидха̄пи ‘‘рӯпамиссакехи ва̄’’ти етена анупа̄диннаанупа̄да̄нийа̄дӣхи нибба̄намиссакехипи асампайого вутто хотӣти дат̣т̣хаббо. авикалачатуккхандхасан̇га̄хакехи падехи сахаваттино ан̃н̃асса сампайогино абха̄вато атӣта̄на̄гатехи ча сампайого наттхева̄ти тасса айуджджама̄натам̣ дассенто ‘‘ваттама̄на̄намева…пе… арӯпабхава̄дӣхӣти аттхо’’ти а̄ха. итарети йе сампайогам̣ лабханти, ке пана те рӯпена асаммисса̄ арӯпекадесабхӯта̄. тена̄ха ‘‘ведана̄ккхандха̄дайо’’ти.
наваманайасампайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. дасаманайо виппайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄
353. йе виппайуттена виппайуттабха̄вена па̄л̣ийам̣ аггахита̄, тесу кечи виппайуттасса дхаммантарасса абха̄вато кечи кхандха̄дӣхи виппайогассева асамбхаватоти имаматтхам̣ дассенто ‘‘дхамма̄йатана̄дидхамма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха саббачиттуппа̄дагатадхаммабха̄ватоти имина̄ бхиннака̄лата̄дивисесавато арӯпаккхандхасса виппайуттасса дхаммантарасса абха̄вама̄ха, ана̄рамман̣амиссакабха̄ватоти имина̄ пана саббассапи. ка̄мабхаво упапаттибхаво сан̃н̃ӣбхаво пан̃чавока̄рабхавоти име чатта̄ро маха̄бхава̄. виппайога̄бха̄ватоти виппайога̄самбхавато. на хи йе дуккхасачча̄дӣхи виппайутта̄, техи виппайутта̄нам̣ тесам̣йева дуккхасачча̄дӣнам̣ кхандха̄дӣсу кеначи виппайого самбхавати.
дасаманайавиппайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
11. ека̄дасаманайо сан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄
409. тети сан̇кха̄раккхандхадхамма̄. сесехӣти авасит̣т̣хехи ведана̄сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣аккхандхехи. ‘‘етена саха самбандхо’’ти имина̄ пада̄нам̣ самбандхадассанамукхена ‘‘самудайасаччена йе дхамма̄ сампайутта̄’’ти па̄л̣ийа̄ аттхавиваран̣ам̣ па̄кат̣атарам̣ катва̄ кехичӣтипадассаттхам̣ ка̄тум̣ ‘‘кехичӣти етасса пана̄’’тиа̄дима̄ха. аттхам̣ дассетум̣ а̄ха̄ти самбандхо. висесетва̄ти еттха тесам̣ дхамма̄нам̣ тан̣ха̄ваджджа̄нам̣ сан̇кха̄раккхандхадхамма̄йатанадхаммадха̄тупарийа̄панната̄киттанам̣ висесанам̣ дат̣т̣хаббам̣, йато те самудайасаччена кхандха̄дисан̇гахена сан̇гахита̄ти вутта̄. сайам̣ аттана̄ сампайутто на хотӣти вуттам̣ ‘‘аттаваджджехӣ’’ти. тена вуттам̣ ‘‘читтам̣ на ваттаббам̣ читтена сампайуттантипи, читтена виппайуттантипӣ’’ти. сампайога̄рахехӣти висесанам̣ сукхумарӯпам̣ нибба̄нанти две сандха̄йа катам̣, на тан̣ха̄дике.
ека̄дасаманайасан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
12. два̄дасаманайо сампайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄
417. наваманайе сампайогависит̣т̣ха̄ сампайутта̄ уддхат̣а̄, два̄дасаманайе ча сампайогависит̣т̣ха̄ сан̇гахита̄сан̇гахита̄ти убхайаттха̄пи сампайогависит̣т̣ха̄ва гахита̄ти а̄ха ‘‘два̄дасама…пе… лаббхантӣ’’ти.
два̄дасаманайасампайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
13. терасаманайо асан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄
448. йехӣти рӯпаккхандхадхамма̄йатана̄дӣхи. тӣхипи кхандха̄йатана̄дисан̇гахехи. пуна йехӣти арӯпабхава̄дӣхи. ол̣а̄рика̄йатана̄нева хонти а̄йатанадха̄тусан̇гахехипи асан̇гахитатта̄. тети чатувока̄рабхава̄дайо. вутта̄васеса̄ти рӯпаккхандхадхамма̄йатана̄дӣхи авасит̣т̣ха̄. сатипи асан̇га̄хакатте техи асан̇гахита̄нам̣ сампайого на самбхаватӣти ведана̄ккхандха̄дайо идха терасаманайе виссаджджанам̣ на руханти на̄роханти. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘ведана̄ккхандхена хи кхандха̄дивасена рӯпа̄рӯпадхамма̄ асан̇гахита̄ хонти, тесан̃ча сампайого на̄ма наттхӣ’’ти (дха̄ту. 448) асан̇га̄хака̄ ева на хонти авикалапан̃чаккхандха̄дисамуда̄йабха̄вато.
тети ‘‘дуккхасачча̄дӣ’’ти а̄ди-саддена вуттадхамма̄. асабба…пе… сийум̣ авитакка̄вича̄ра̄дидхамма̄ вийа. на тесам̣ виппайого наттхи таббинимуттасса читтуппа̄дасса самбхавато. ведана̄ккхандхена асан̇гахита̄нам̣ ана̄рамман̣амиссакатта̄ на ‘‘виппайогасса аттхита̄йа̄’’ти вуттам̣. татха̄ ча̄ха ‘‘рӯпа̄рӯпадхамма̄ асан̇гахита̄’’ти. убхайа̄бха̄ватоти сампайогавиппайога̄бха̄вато. ана̄рамман̣асахитасаббавин̃н̃а̄н̣атам̣дха̄тусампайуттатадубхайадхамма̄ ачетасикачетасикалокийапада̄дӣнам̣ васена ведитабба̄.
терасаманайаасан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
14. чуддасаманайо виппайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄
456. дхаммасабха̄ваматтатта̄ти сабха̄вадхамма̄нам̣ дхаммаматтатта̄ аваттха̄висесаматтатта̄.
самуччхиджджати етена̄ти самуччхедо. сан̇гаха̄дивича̄рапаринит̣т̣ха̄набхӯто чуддасаманайо. тена̄ха ‘‘парийоса̄не найе’’ти. виссаджджетаббадхаммавивитта̄ пуччха̄ могхапуччха̄, са̄ татха̄бхӯта̄пи виссаджджетаббадхамма̄бха̄васса н̃а̄пика̄ хотӣти а̄ха ‘‘тесам̣ пуччха̄йа могхатта̄ те на лаббхантӣ’’ти. могха̄ пуччха̄ етасса̄ти могхапуччхако. ат̣т̣хамо найо таттха саббапуччха̄нам̣ могхатта̄. тена ча саха̄ти тена ат̣т̣хаманайена саддхим̣ имасмим̣ оса̄нанайе ат̣т̣хаманайе ча оса̄нанайе ча ете дхамма̄йатана̄дайо саббаппака̄рена на лаббханти. виппайогассапи абха̄ва̄ти таттха ка̄ран̣ама̄ха.
чуддасаманайавиппайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дха̄тукатха̄пакаран̣а-анут̣ӣка̄ саматта̄.