пуггалапан̃н̃аттипакаран̣а-анут̣ӣка̄
1. ма̄тика̄ван̣н̣ана̄
1. ‘‘дха̄тукатхам̣ десайитва̄ анантарам̣ тасса а̄ха пуггалапан̃н̃атти’’нти вутте таттха ка̄ран̣ам̣ самуда̄гамато пат̣т̣ха̄йа вибха̄венто ‘‘дхаммасан̇гахе’’тиа̄дима̄ха. таттха йадипи дхаммасан̇гахе пхасса̄дӣнам̣ патхавӣа̄дӣнан̃ча дхамма̄нам̣ на̄на̄найавичитто анупадавибха̄гопи като, на сан̇гахо ева, со пана тесам̣ кусалаттика̄дихетудука̄дитикадукехи сан̇гахасандассанаттхоти вуттам̣ ‘‘дхаммасан̇гахе тикадука̄дивасена сан̇гахита̄нам̣ дхамма̄на’’нти. тенева хи там̣ пакаран̣ам̣ ‘‘дхаммасан̇гахо’’ти саман̃н̃ам̣ лабхи. ка̄ман̃ча дхаммасан̇гахепи ‘‘тасмим̣ кхо пана самайе чатта̄ро кхандха̄ хонтӣ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 58) кхандха̄дивибха̄го дассито, со пана на татха̄ са̄тисайо, йатха̄ вибхан̇гапакаран̣ети са̄тисайам̣ там̣ гахетва̄ а̄ха ‘‘вибхан̇ге кхандха̄дивибха̄гам̣ дассетва̄’’ти, йато там̣ ‘‘вибхан̇го’’твева пан̃н̃а̄йиттха. дха̄тукатха̄йа̄ти а̄дха̄ре бхуммам̣, татха̄ ‘‘дхаммасан̇гахе вибхан̇ге’’ти еттха̄пи. а̄дха̄ро хи сан̇гахан̣авибхаджанаппабхедавачанасан̇кха̄та̄нам̣ авайавакирийа̄нам̣ там̣самуда̄йабхӯта̄ни пакаран̣а̄ни йатха̄ ‘‘руккхе са̄кха̄’’ти. каран̣авачанам̣ ва̄ етам̣, дха̄тукатха̄йа каран̣абхӯта̄йа̄ти аттхо.
еттха ча абхин̃н̃еййадхамме десенто десана̄кусало бхагава̄ тикадукавасена та̄ва несам̣ сан̇гахам̣ дассенто дхаммасан̇ган̣им̣ десетва̄ сан̇гахапуббакатта̄ вибха̄гасса таданантарам̣ кхандха̄дивасена вибха̄гам̣ дассенто вибхан̇гам̣ десеси. пуна йатха̄вуттавибха̄гасан̇гахайутте дхамме сан̇гаха̄сан̇гаха̄динайаппабхедато дассенто дха̄тукатхам̣ десеси тасса̄ аббхантараба̄хирама̄тика̄сарӣракатта̄. на хи сакка̄ кхандха̄дике кусала̄дике ча вина̄ сан̇гаха̄сан̇гаха̄динайам̣ нетунти. тена̄ха ‘‘татха̄сан̇гахитавибхатта̄на’’нти. евам̣ сан̇гахато вибха̄гато пабхедато ча дхамма̄нам̣ десана̄ йасса̄ пан̃н̃аттийа̄ васена хоти, йо ча̄йам̣ йатха̄вуттадхаммупа̄да̄но пуггалавоха̄ро, тасса ча самайавимутта̄дивасена вибха̄го, там̣ саббам̣ вибха̄ветум̣ пуггалапан̃н̃атти десита̄ти идаметесам̣ чатуннам̣ пакаран̣а̄нам̣ десана̄нуккамака̄ран̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣.
тесанти дхамма̄нам̣. сабха̄ватоти ‘‘пхассо ведана̄’’тиа̄дисабха̄вато. упа̄да̄йа̄ти ‘‘пуггало сатто посо’’тиа̄дина̄ кхандхе упа̄да̄йа. пан̃н̃а̄панам̣ йа̄йа таджджа̄упа̄да̄дибхеда̄йа пан̃н̃аттийа̄ хоти, там̣ пан̃н̃аттим̣. пабхедатоти кхандха̄дисамайавимутта̄дивибха̄гато. йа̄йа пан̃н̃аттийа̄ сабха̄вато упа̄да̄йа ча пан̃н̃а̄пананти сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виваранто ‘‘таттха йе дхамме’’тиа̄дима̄ха. таттха асабха̄вапан̃н̃аттийа̄пи мӯлабхӯтам̣ упа̄да̄нам̣ сабха̄вадхаммо ева, кевалам̣ пана тесам̣ паваттиа̄ка̄рабхедасанниссайато висесоти дассенто ‘‘йе дхамме…пе… хотӣ’’ти а̄ха. таттха пубба̄парийабха̄вена паваттама̄нети имина̄ пабандхасанниссайатам̣ дассенто санта̄напан̃н̃аттим̣ вадати, асабха̄васамӯхавасена̄ти имина̄ сесапан̃н̃аттим̣. тиссо хи пан̃н̃аттийо санта̄напан̃н̃атти самӯхапан̃н̃атти аваттха̄висесапан̃н̃аттӣти. таттха пабандхо санта̄но. самуда̄йо самӯхо. уппа̄да̄дико дахарабха̄ва̄дико ча аваттха̄висесо. тесу асабха̄ваггахан̣ена вина̄ пабандхасамӯха̄нам̣ асабха̄ватте сиддхе асабха̄васамӯхавасена̄ти асабха̄ваггахан̣ам̣ пабандхасамӯхавинимуттапан̃н̃аттисандассанаттханти тена аваттха̄висесапан̃н̃аттийа̄ париггахо вуттоти ведитаббо.
тесанти пуббе йам̣-саддена пара̄мат̣т̣ха̄нам̣ индрийабаддхадхамма̄нам̣. тенева̄ха ‘‘ан̃н̃есан̃ча ба̄хирарӯпанибба̄на̄на’’нти. сасабха̄васамӯхасасабха̄ваппабхедавасена̄ти рӯпаккхандха̄дисасабха̄васамӯхавасена чаккха̄йатана̄дисасабха̄вависесавасена ча. ‘‘сасабха̄васамӯхасабха̄вабхедавасена̄’’ти ча па̄т̣хо. таттха самӯхасабха̄воти сабха̄васанта̄нам̣ аваттха̄висесавидхурам̣ самӯхавасена лаккхан̣амева̄ха. татха̄ хи кхандхапан̃н̃аттийа̄пи сабха̄вапан̃н̃аттита̄ вутта̄. та̄йа̄ти а̄йатанапан̃н̃аттиа̄диппабхеда̄йа сабха̄вапан̃н̃аттийа̄. вибхатта̄ сабха̄вапан̃н̃аттӣти ‘‘пхассо пхусана̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 2) вибхатта̄ пхасса̄дисабха̄вапан̃н̃атти. сабба̄пӣти пи-саддена сабха̄вадхаммесу са̄ман̃н̃авасена паваттам̣ кусала̄дипан̃н̃аттим̣ сан̇ган̣ха̄ти. рӯпа̄дидхамма̄нам̣ самӯхо санта̄нена паваттама̄но аваттха̄висесасахито екаттаггахан̣анибандхано саттоти вохарӣйатӣти со сабха̄вадхаммо на̄ма пана на хотӣти а̄ха ‘‘пуггалапан̃н̃атти пана асабха̄вапан̃н̃аттӣ’’ти. та̄йа̄ти пуггалапан̃н̃аттийа̄. йасма̄ пана дхамма̄нам̣ пабандхо самӯхо ча дхаммасаннисситоти ваттаббатам̣ арахати, тасма̄ ‘‘парин̃н̃еййа̄дисабха̄вадхамме упа̄да̄йа паваттито’’ти вуттам̣.
виджджама̄напан̃н̃атти пана ‘‘сабха̄вапан̃н̃аттӣ’’ти вутта̄, авиджджама̄напан̃н̃атти ‘‘асабха̄вапан̃н̃аттӣ’’ти вутта̄. сабба̄ пан̃н̃аттийоти упа̄да̄йапан̃н̃аттикиччапан̃н̃аттиа̄дайо сабба̄ пан̃н̃аттийо. йади сабба̄ пан̃н̃аттийо идха дассита̄ хонти, катхам̣ ‘‘пуггалапан̃н̃аттӣ’’ти на̄мам̣ джа̄танти а̄ха ‘‘кхандха̄дипан̃н̃аттӣсӯ’’тиа̄ди. ан̃н̃аттха̄ти дхаммасан̇гаха̄дӣсу. йе дхаммети йе кхандха̄дидхамме. пан̃н̃аттийа̄ ваттхубха̄вена̄ти пан̃н̃а̄панасса адхит̣т̣ха̄набха̄вена. адхит̣т̣ха̄нан̃хи пан̃н̃а̄петаббадхамма̄ пан̃н̃а̄панасса. еван̃ча катва̄ кхандха̄дӣхи саддхим̣ пуггало гахито. йе дхаммети ва̄ йе пан̃н̃аттидхамме. пан̃н̃а̄петука̄моти никкхипитука̄мо ваттхубхедато асан̇карато т̣хапетука̄мо. пан̃н̃аттипариччхеданти ча ваттхубхедабхиннам̣ пан̃н̃аттибхӯтам̣ париччхедам̣. еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.
са̄ман̃н̃аппабхедапан̃н̃а̄пана̄ти са̄ман̃н̃абхӯта̄нам̣ висесабхӯта̄нан̃ча аттха̄нам̣ пан̃н̃а̄пана̄. тесанти аттха-садда̄пеккха̄йа пуллин̇ганиддесо. таттха̄ти пан̃н̃а̄пана̄йа аттхадассанабхӯтесу дассана̄дӣсу. идамевам̣на̄маканти идам̣ руппана̄диаттхаджа̄там̣ иттханна̄макам̣ рӯпаккхандхаведана̄ккхандха̄дисаман̃н̃ам̣. там̣там̣кот̣т̣ха̄сикакаран̣анти рӯпаведана̄дитам̣там̣аттхавибха̄гапарийа̄панната̄па̄данам̣. татха̄ сан̃н̃уппа̄да̄намева̄ти а̄ха ‘‘бодханамева никкхипана̄’’ти. бодханан̃хи бодханеййасанта̄не бодхетаббасса аттхасса т̣хапананти катва̄ ‘‘никкхипана̄’’ти вуттам̣. ‘‘пан̃н̃а̄пана̄’’тиа̄дина̄ бха̄васа̄дханена ватва̄ са̄дханантара̄масанена аттхантарапарикаппа̄сан̇ка̄ сийа̄ти там̣ нива̄ретум̣ ‘‘йо пана̄йам̣…пе… ведитаббо’’ти а̄ха. тесам̣ тесам̣ дхамма̄нанти там̣там̣пан̃н̃а̄петаббадхамма̄нам̣. дассанабхӯта̄йа на̄мапан̃н̃аттийа̄ дит̣т̣хата̄йа, т̣хапанабхӯта̄йа т̣хапитата̄йа. там̣нимиттатанти тасса дассанасса т̣хапанасса ча нимиттака̄ран̣атам̣. нимиттан̃хи каттубха̄вена вохарӣйати йатха̄ ‘‘бхиккха̄ ва̄сетӣ’’ти, ‘‘арийабха̄вакара̄ни сачча̄ни арийасачча̄нӣ’’ти ча.
па̄л̣ийам̣ ана̄гататанти виджджама̄ната̄дивисесавачанена саха па̄т̣ха̄на̄рул̣хатам̣. виджджама̄насса сатоти виджджама̄насса сама̄насса̄ти имаматтхам̣ дассенто ‘‘виджджама̄набхӯтасса̄ти аттхо’’ти а̄ха. татха̄ти саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄насса анупалаббхама̄насса. там̣ пана анупалаббхама̄натам̣ татха̄-саддена бйатирекавасена дӣпитам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘йатха̄ кусала̄дӣнӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха виниваттасабха̄ва̄нӣти вибхаттасабха̄ва̄ни. упаладдхӣти гахан̣ам̣. тена̄ка̄рена̄ти тена рӯпаведана̄диа̄ка̄рена авиджджама̄насса. ан̃н̃ена̄ка̄рена̄ти тато рӯпаведана̄дито ан̃н̃ена таббинимуттена пан̃н̃а̄петаббапан̃н̃а̄пана̄ка̄рена виджджама̄насса. пан̃н̃аттидуке вуттамева ‘‘айан̃ча ва̄до севаттхикатха̄йа пат̣исиддхо’’тиа̄дина̄. локанируттиматтасиддхасса̄ти еттха маттаггахан̣ам̣ тасса пан̃н̃аттиваттхусса на кевалам̣ виджджама̄насабха̄вата̄ниваттанаттхамева, атха кхо випарӣтагга̄ханиваттанаттхампӣти дассенто ‘‘анабхинивесена читтена̄’’ти а̄ха. чатусаччапан̃чаккхандха̄дивинимуттам̣ саччантаракхандхантара̄дикам̣ пан̃чамасачча̄дикам̣. саче там̣ кочи аттхӣти пат̣иджа̄неййа, айа̄тха̄вагахитасса там̣ ва̄ча̄ваттхуматтамевасса̄ти дассенто а̄ха ‘‘са̄бхинивесена…пе… вутта’’нти. уддесе ниддесе ча саттавантам̣ падха̄набха̄вена а̄гаманам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘сарӯпато тиссаннам̣ а̄гатата’’нти. гун̣абха̄вена пана уддхам̣сотапан̃н̃а̄вимуттапа̄са̄н̣алекха̄диггахан̣есу итара̄пи тиссо пан̃н̃аттийо имасмим̣ пакаран̣е а̄гата̄ ева.
йатха̄вуттасса…пе… авиродхена̄ти ‘‘виджджама̄напан̃н̃атти авиджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти евам̣ вуттаппака̄расса авиломанена. а̄чарийава̄да̄ти четтха аттаноматийо ведитабба̄, ан̃н̃аттха пана ат̣т̣хакатха̄ ча. йатха̄ ча авиродхо хоти, там̣ дассенто ‘‘тасма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха авиджджама̄натта̄ пан̃н̃а̄петаббаматтаттхена пан̃н̃аттӣти етена ‘‘авиджджама̄на̄ пан̃н̃атти авиджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти имам̣ сама̄савикаппама̄ха. авиджджама̄напан̃н̃аттӣти еттха хи две сама̄са̄ авиджджама̄насса, авиджджама̄на̄ ва̄ пан̃н̃аттӣти авиджджама̄напан̃н̃атти. тесу пуримена на̄мапан̃н̃атти вутта̄, дутийена упа̄да̄пан̃н̃аттиа̄дибхеда̄ итара̄пи. сасабха̄вам̣ ведана̄дикам̣. таджджапараматтхана̄мала̄бхатоти таджджасса таданурӯпасса параматтхасса анваттхасса на̄масса лабханато, анубхавана̄дисабха̄ва̄нам̣ дхамма̄нам̣ параматтхикасса ведана̄дина̄масса лабханатта̄ти аттхо. етена висесаниваттиаттхо матта-саддо, тена ча̄йам̣ висесо ниваттитоти дассети. парато лабхитаббанти парам̣ упа̄да̄йа ладдхаббам̣ йатха̄ рӯпа̄дике упа̄да̄йа саттоти ниссабха̄васамӯхасанта̄на̄ди пан̃н̃аттиваттху. екаттена̄ти анан̃н̃аттена. анупалаббхасабха̄вата̄ н̃а̄н̣ена аггахетаббасабха̄вата̄, йато те наваттабба̄ти вуччанти.
сасӯкаса̄лира̄сиа̄диа̄ка̄рена сам̣кучитагго ва̄савава̄судева̄дӣнам̣ вийа моливисесо кирӣт̣ам̣, со пана макут̣ависесопи хотийева̄ти а̄ха ‘‘кирӣт̣ам̣ макут̣а’’нти. саббасамородхоти сабба̄сам̣ виджджама̄напан̃н̃аттиа̄дӣнам̣ чханнам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ антокаран̣ам̣. сан̇кха̄таббаппадха̄натта̄ти идам̣ лаккхан̣авачанам̣. на хи сабба̄пи упанидха̄пан̃н̃аттисан̇кха̄васена паватта̄, на̄пи сабба̄ сан̇кха̄таббаппадха̄на̄. дутийам̣ татийантиа̄дикам̣ пана упанидха̄пан̃н̃аттийа̄, две тӣн̣ӣтиа̄дикам̣ упаниккхиттапан̃н̃аттийа̄ екадесам̣ упалаккхан̣авасена дассенто тасса ча сан̇кхйеййаппадха̄ната̄йа̄ха ‘‘сан̇кха̄таббаппадха̄натта̄’’ти. пӯран̣аттхо хи саддо тадаттхадӣпанамукхена пӯретаббаматтхам̣ дӣпети. со ча сан̇кха̄висайо падха̄нова̄ти дутийа̄дӣнам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ сан̇кха̄таббаппадха̄ната̄ вутта̄. йа̄ва хи дасасан̇кха̄ сан̇кхйеййаппадха̄на̄ти. татха̄ две тӣн̣ӣтиа̄дӣнампи пан̃н̃аттӣнам̣. сан̇кха̄таббо пана аттхо кочи виджджама̄но, кочи авиджджама̄но, кочи саха висун̃ча тадубхайам̣ миссоти чхапи пан̃н̃аттийо бхаджатӣти.
итара̄ти упа̄да̄самодха̄натаджджа̄сантатипан̃н̃аттийо вутта̄васеса̄ упанидха̄пан̃н̃аттиупаниккхиттапан̃н̃аттийо ча. саттаратха̄дибхеда̄ упа̄да̄пан̃н̃атти, дӣгхарасса̄дибхеда̄ упанидха̄пан̃н̃атти ча авиджджама̄напан̃н̃атти. хаттхагата̄дивисит̣т̣ха̄ упанидха̄пан̃н̃атти, самодха̄напан̃н̃атти ча авиджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃атти. татхева ‘‘суван̣н̣аван̣н̣о брахмассаро’’тиа̄дика̄ виджджама̄нагаббха̄ виджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃аттим̣ бхаджантӣти а̄ха ‘‘йатха̄йогам̣ там̣ там̣ пан̃н̃атти’’нти. тена вуттам̣ ‘‘дутийам̣ татийам̣…пе… бхаджантӣ’’ти. йан̃хӣтиа̄ди йатха̄вуттаупанидха̄упаниккхиттапан̃н̃аттӣнам̣ авиджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃аттибха̄васаматтханам̣. таттха тан̃ча сан̇кха̄нанти йам̣ ‘‘пат̣хамам̣ ека’’нтиа̄дикам̣ сан̇кха̄нам̣, тан̃ча сан̇кха̄мукхена гахетаббарӯпам̣. ча-саддена сан̇кхйеййам̣ сан̇ган̣ха̄ти. тампи хи пан̃н̃а̄петаббам̣ пан̃н̃аттӣти. тасса̄ пана параматтхато абха̄во вуттойева. кин̃чи наттхӣти параматтхато кин̃чи наттхи. татха̄ти имина̄ авиджджама̄ненаавиджджама̄набха̄ванти етам̣ а̄кад̣д̣хати. тена̄ха ‘‘на хи…пе… виджджама̄но’’ти.
ока̄сети авӣчипараниммитавасаваттӣпариччхинне падесе. со хи ка̄ма̄дхит̣т̣ха̄нато ‘‘ка̄мо’’ти вуччати. камманиббаттаккхандхесӯти имина̄ уттарападалопена ка̄мабхавам̣ ‘‘ка̄мо’’ти вадати. бхан̣анам̣ саддо четана̄ ва̄, там̣саман̇гита̄йа таббисит̣т̣хе пуггале бха̄н̣акоти пан̃н̃аттӣти а̄ха ‘‘виджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃аттипаккхам̣ бхаджатӣ’’ти. йебхуййена рӯпа̄йатанаггахан̣амукхена рӯпасан̇кха̄тена сан̣т̣ха̄нам̣ гайхатӣти тасса тена абхедопача̄рам̣ катва̄ вуттам̣ ‘‘рӯпа̄йатанасан̇кха̄тена сан̣т̣ха̄нена̄’’ти. йам̣ абхедопача̄рам̣ бхиндитум̣ аджа̄нанта̄ ника̄йантарийа̄ рӯпа̄йатанам̣ сан̣т̣ха̄насабха̄вам̣ пат̣иджа̄нанти. ‘‘кисо пуггало, тхӯло пуггало, кисо дан̣д̣о, тхӯло дан̣д̣о’’тиа̄дина̄ пуггала̄дӣнам̣ пан̃н̃а̄пана̄ татха̄татха̄саннивит̣т̣хе рӯпасан̇кха̄те киса̄дисан̣т̣ха̄напан̃н̃атти, на рӯпа̄йатанаматтети а̄ха ‘‘сан̣т̣ха̄нанти ва̄ рӯпа̄йатане аггахите’’ти. паччаттадхаммана̄мавасена̄ти ‘‘патхавӣ пхассо’’тиа̄дина̄ дхамма̄нам̣ там̣там̣на̄мавасена. киччапан̃н̃аттиа̄дивибха̄гена паватто айампи а̄чарийава̄до ‘‘киччапан̃н̃атти екачча̄ бхӯмипан̃н̃атти паччаттапан̃н̃атти асан̇кхатапан̃н̃атти ча виджджама̄напан̃н̃атти, лин̇гапан̃н̃атти екачча̄ паччаттапан̃н̃атти ча авиджджама̄напан̃н̃атти, екачча̄ киччапан̃н̃атти виджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃атти, екачча̄ бхӯмисан̣т̣ха̄напан̃н̃атти виджджама̄нена ва̄ авиджджама̄нена ва̄ авиджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти дасситатта̄ ‘‘дхаммакатха̄ иттхилин̇га’’нтиа̄дӣнам̣ виджджама̄ненавиджджама̄напан̃н̃аттибха̄во, авиджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃аттибха̄во ча дасситанайоти а̄ха ‘‘саббасан̇га̄хакоти дат̣т̣хаббо’’ти. упа̄да̄пан̃н̃аттиа̄дибха̄во четтха киччапан̃н̃аттиа̄дӣнам̣ киччапан̃н̃аттиа̄дибха̄во ча та̄сам̣ йатха̄рахам̣ вибха̄ветаббо.
2. сан̇кхепаппабхедавасена̄ти ‘‘йа̄вата̄ пан̃чаккхандха̄’’ти саббепи кхандхе кхандхабха̄васа̄ман̃н̃ена сам̣кхипанавасена, ‘‘йа̄вата̄ рӯпаккхандхо’’тиа̄дина̄ кхандха̄нам̣ тато са̄ман̃н̃ато пака̄рехи бхинданавасена ча. айам̣ аттхоти айам̣ пан̃н̃аттисан̇кха̄то аттхо. са̄ман̃н̃ато ва̄ хи дхамма̄нам̣ пан̃н̃а̄панам̣ хоти висесато ва̄. висесо четтха аттано са̄ман̃н̃а̄пеккха̄йа ведитаббо, висеса̄пеккха̄йа пана сопи са̄ман̃н̃ам̣ сампаджджатӣти ‘‘китта̄вата̄ кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃аттӣ’’ти пуччха̄йа сан̇кхепато виссаджджанавасена ‘‘йа̄вата̄ пан̃чаккхандха̄’’ти вуттанти таттха̄пи ‘‘кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃аттӣ’’ти а̄нетва̄ йоджетаббанти а̄ха ‘‘йа̄вата̄…пе… пан̃н̃аттӣ’’ти. ‘‘йа̄вата̄ пан̃чаккхандха̄, етта̄вата̄ кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃атти. йа̄вата̄ рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, етта̄вата̄ кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃аттӣ’’ти еваметтха па̄л̣ийоджана̄ ка̄табба̄. еван̃хи сан̇кхепато пабхедато ча кхандхапан̃н̃атти виссаджджита̄ хоти. татха̄ хи имассева аттхасса ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттабха̄вам̣ дассенто ‘‘йаттакена…пе… а̄дикена̄’’ти а̄ха. таттха̄ти тасмим̣ виссаджджанасса аттхавачане, тасмим̣ ва̄ виссаджджанапа̄т̣хе тадаттхавачане ча. пабхеданидассанаматтанти пабхедасса уда̄харан̣аматтам̣. авуттопи саббо бхӯтупа̄дико, сукха̄дико ча пабхедо. там̣ пана бхӯмимукхена дассетум̣ ‘‘рӯпаккхандхо ка̄ма̄вачаро’’тиа̄ди вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
евам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гатанайена па̄л̣ийа̄ аттхайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни там̣ пака̄рантарена дассетум̣ ‘‘айам̣ ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха айам̣ ва̄ти вуччама̄нам̣ сандха̄йа̄ха. еттха̄ти етасмим̣ кхандхапан̃н̃аттивиссаджджане. иданти идам̣ падам̣. йаттако…пе… кхандхапан̃н̃аттийа̄ пабхедоти имина̄ сан̇кхепато виттха̄рато ча кхандха̄нам̣ пабхедам̣ пати пан̃н̃аттивибха̄готи дасситам̣ хоти. тена̄ха ‘‘ваттхубхедена…пе… дассетӣ’’ти. пакаран̣антарети вибхан̇гапакаран̣е. таттха хи са̄тисайам̣ кхандха̄нам̣ вибха̄гапан̃н̃атти вутта̄. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘самма̄самбуддхена хи…пе… катхита̄’’ти. еттха ча пат̣хаманайе самукхена, дутийе ваттхумукхена пан̃н̃аттийа̄ вибха̄га̄ дассита̄ти айаметесам̣ висесо.
еса найоти имина̄ кхандхапан̃н̃аттийа̄ вуттаматтхам̣ а̄йатанапан̃н̃аттийа̄дӣсу атидисати. таттха ‘‘йа̄вата̄ пан̃чаккхандха̄’’ти, ‘‘кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃аттӣ’’ти идам̣ пан̃н̃аттиниддесапа̄л̣ийа̄ а̄дипарийоса̄наггахан̣амукхена дассанам̣. ‘‘йа̄вата̄ два̄даса̄йатана̄нӣ’’ти, ‘‘а̄йатана̄нам̣ а̄йатанапан̃н̃аттӣ’’ти имасса аттхо ‘‘йаттакена пан̃н̃а̄панена сан̇кхепато два̄даса̄йатана̄нӣ’’ти етена дассито, ‘‘йа̄вата̄ чаккха̄йатана’’нтиа̄дикасса пана ‘‘пабхедато чаккха̄йатана’’нтиа̄дикена̄ти. таттха ‘‘чаккха̄йатанам̣…пе… дхамма̄йатана’’нти пабхеданидассанаматтаметам̣. етена авуттопи саббо сан̇гахито хотӣти ‘‘татра̄пи даса̄йатана̄ ка̄ма̄вачара̄’’тиа̄ди вуттам̣. айам̣ ва̄ еттха па̄л̣ийа̄ аттхайоджана̄ – ‘‘йа̄вата̄’’ти идам̣ саббехи падехи йоджетва̄ ‘‘йаттака̄ни два̄даса̄йатана̄ни…пе… йаттако два̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣, таппабхеда̄нан̃ча чаккха̄йатана̄дӣнам̣ пабхедо, таттако а̄йатана̄нам̣ а̄йатанапан̃н̃аттийа̄ пабхедо’’ти пакаран̣антаре вуттена ваттхупабхедена а̄йатанапан̃н̃аттийа̄ пабхедам̣ дассетӣтиа̄дина̄ итарапан̃н̃аттӣсупи найо йоджетаббо.
7. ‘‘чха пан̃н̃аттийо…пе… пуггалапан̃н̃аттӣ’’ти имам̣ апеккхитва̄ ‘‘китта̄вата̄…пе… етта̄вата̄ индрийа̄нам̣ индрийапан̃н̃аттӣ’’ти айам̣ па̄л̣ипадесо ниддесопи сама̄но пакаран̣антаре ваттхубхедена вуттам̣ кхандха̄дипан̃н̃аттиппабхедам̣ упа̄да̄йа уддесойева хотӣти а̄ха ‘‘уддесаматтенева̄ти аттхо’’ти.
ма̄тика̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. ниддесаван̣н̣ана̄
1. екаканиддесаван̣н̣ана̄
1. паччанӣкадхамма̄нам̣ джха̄панат̣т̣хена джха̄нам̣, тато сут̣т̣ху вимуччанат̣т̣хена вимоккхоти ниппарийа̄йена джха̄нан̇га̄нева вимоккхоти ат̣т̣хакатха̄адхиппа̄йо. т̣ӣка̄ка̄рена пана ‘‘абхибха̄йатанам̣ вийа сасампайуттам̣ джха̄нам̣ вимоккхо’’ти ман̃н̃ама̄нена ‘‘адхиппа̄йена̄ха̄’’ти вуттам̣. джха̄надхамма̄ хи сампайуттадхаммехи саддхим̣йева пат̣ипаккхато вимуччанти, на вина̄, татха̄ абхиративасена а̄рамман̣е нира̄сан̇каппаваттипӣти адхиппа̄йо. йатха̄ ва̄ джха̄нан̇га̄нам̣ джха̄напаччайена паччайабха̄вато сависесо джха̄напарийа̄йо, евам̣ вимоккхакиччайогато тесам̣ сависесо вимоккхапарийа̄йо, тадупача̄рена сампайутта̄нам̣ ведитаббо. пат̣хамам̣ саман̇гибха̄ваттханти пат̣ила̄бхам̣ сандха̄йа̄ха. ‘‘пхуситва̄ вихаратӣти пат̣илабхитва̄ ирийатӣ’’ти хи вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘йена хи саддхим̣…пе… пат̣иладдха̄ на̄ма хонтӣ’’ти техи са̄дхетаббасахаджа̄та̄дипаччайала̄бхойеветтха пат̣ила̄бхо дат̣т̣хаббо. йатха̄ пхассо йаттха уппанно, там̣ а̄рамман̣ам̣ пхусатӣти вуччати, евам̣ сампайуттадхаммепи там̣сабха̄ватта̄ти а̄ха ‘‘сампхассена пхусанаттха’’нти. тасса ‘‘виваратӣ’’ти имина̄ самбандхо. итарехӣти упача̄рампӣтиа̄дина̄ упача̄рапуримаппана̄параппана̄нам̣ пат̣ила̄бхака̄ран̣анти вачанехи. итаре ка̄ран̣аттхети ‘‘упача̄рена…пе… пхусатийева̄’’ти вутте ка̄ран̣аттхадӣпаке аттхе. пхусати пхалам̣ адхигаччхати ета̄йа̄ти ка̄ран̣абха̄васса пхусана̄парийа̄йо ведитаббо.
пат̣хаматтхамева̄ти саман̇гибха̄ваттхамева. та̄ни ан̇га̄нӣти имина̄ джха̄накот̣т̣ха̄сабха̄вена вуттадхамма̄йева гахита̄, на пхассапан̃чамакаиндрийат̣т̣хака̄дибха̄вена̄ти вуттам̣ ‘‘сеса̄…пе… сан̇гахита̄нӣ’’ти. евам̣ сатӣти сукхасан̇кха̄таджха̄нан̇гато ведана̄соманассиндрийа̄нам̣ сеситаббабха̄ве сати. еван̃хи несам̣ пхассаката̄ итарасса пхасситаббата̄ва сийа̄. тена̄ха ‘‘сукхасса пхуситаббатта̄’’ти. ведайита̄дхипатеййат̣т̣хехӣти а̄рамман̣а̄нубхаванасан̇кха̄тена ведайитасабха̄вена, тассева са̄тависесасан̇кха̄тена сампайуттехи ануваттанӣйабха̄вена ча. упаниджджха̄йанабха̄вопи йатха̄вуттаведайита̄дхипатеййат̣т̣хависит̣т̣хо ол̣а̄рикасса а̄рамман̣асса ниджджха̄йанабха̄во. абхиннасабха̄вопи хи дхаммо пуримависит̣т̣хапаччайависесасамбхавена висесена бхинна̄ка̄ро хутва̄ висит̣т̣хапхалабха̄вам̣ а̄паджджати. йатхекам̣йева каммам̣ чаккха̄диниббаттихетубхӯтам̣ каммам̣. тена вуттам̣ ‘‘ведайита̄…пе… вуттатта̄’’ти. ан̇га̄нӣти на̄йам̣ таппарабха̄вена бахувачананиддесо анантабха̄вато, кевалан̃ча ан̇га̄нам̣ бахутта̄ бахувачанам̣, тена ким̣ сиддхам̣? паччекампи йоджана̄ сиддха̄ хоти. тена вуттам̣ ‘‘паччекампи йоджана̄ ка̄табба̄’’ти. йади ‘‘сукхам̣ т̣хапетва̄’’ти йоджана̄йам̣ сеса̄ тайо кхандха̄ хонти, сеса̄ тайо, чатта̄ро ча кхандха̄ хонтӣти ваттаббам̣ сийа̄ти? на, чатӯсу тин̣н̣ам̣ антогадхатта̄. тена̄ха ‘‘саббайоджана̄…пе… вутта’’нти.
2. асамайавимоккхена̄ти хет̣т̣ха̄маггавимоккхена. со хи локийавимоккхо вийа адхигамавал̣ан̃джанаттхам̣ пакаппетаббасамайависеса̄бха̄вато евам̣ вутто. аггамаггавимоккхо пана екачча̄сававимуттивачанато идха на̄дхиппето. тена̄ха ‘‘екачче а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонтӣ’’ти. екаччехи а̄савехи вимуттоти дит̣т̣ха̄сава̄дӣхи самуччхедавимуттийа̄ вимутто. асамайа…пе… ла̄бхена̄ти йатха̄вуттаасамайавимоккхасса упаниссайабхӯтасса адхигамена. тато ева са̄тисайена, екаччехи ка̄ма̄савехи вимутто виккхамбханавасена̄ти аттхо. со ева екаччасамайавимоккхала̄бхӣ йатха̄вутто самайавимутто асамайавимоккхависесасса васена самайавимоккхапан̃н̃аттийа̄ адхиппетатта̄. соти асамайавимоккхӯпаниссайасамайавимоккхала̄бхӣ. тена са̄тисайена самайавимоккхена. татха̄вимуттова хотӣти еттха ити-саддо хетуаттхо. йасма̄ татха̄вимутто хоти, тасма̄ самайавимуттапан̃н̃аттим̣ ладдхум̣ арахатӣти парин̃н̃а̄таттхам̣ хетуна̄ патит̣т̣ха̄пети. бйатирекамукхенапи таматтхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘путхуджджано пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха самуда̄ча̄рабха̄ватоти самуда̄ча̄расса самбхавато. соти джха̄нала̄бхӣ путхуджджано.
йади пунара̄ваттакадхаммата̄йа путхуджджано самайавимуттоти на вутто, тадабха̄вато касма̄ араха̄ татха̄ на вуттоти а̄ха ‘‘арахато пана̄’’тиа̄ди. тадака̄ран̣абха̄ванти тесам̣ вимоккха̄нам̣, тасса ва̄ самайавимуттибха̄васса ака̄ран̣абха̄вам̣. сабботи суккхавипассакопи саматхайа̄никопи ат̣т̣хавимоккхала̄бхӣпи. бахиаббхантарабха̄ва̄ апеккха̄сиддха̄, ватту адхиппа̄йавасена гахетаббарӯпа̄ ча̄ти а̄ха ‘‘ба̄хира̄нанти локуттарато бахибхӯта̄на’’нти.
3. рӯпато ан̃н̃ам̣ на рӯпанти таттха рӯпапат̣ибха̄гам̣ касин̣арӯпа̄ди рӯпа-саддена гахитанти тадан̃н̃ам̣ пат̣хамататийа̄руппависайаматтам̣ арӯпаккхандханибба̄навинимуттам̣ арӯпа-саддена гахитам̣ дат̣т̣хаббам̣. пат̣ипаккхабхӯтехи килесачорехи амӯситаббам̣ джха̄намева читтаман̃джӯсам̣. сама̄дхинти ва̄ сама̄дхисӣсена джха̄намева вуттанти ведитаббам̣.
4. аттано анурӯпена пама̄дена̄ти еттха ана̄га̄мино адхикусалесу дхаммесу асаккаччааса̄таччакирийа̄дина̄. кхӣн̣а̄савасса пана та̄дисена пама̄дапатирӯпакена, та̄диса̄йа ва̄ асаккаччакирийа̄йа. са̄ часса уссукка̄бха̄вато ведитабба̄. пат̣иппассаддхасаббуссукка̄ хи те уттамапуриса̄. самайена самайанти самайе самайе. бхумматтхе хи етам̣ каран̣авачанам̣ упайогавачанан̃ча. аниппхаттитоти сама̄паджджитум̣ асаккун̣еййато. асса̄ти ‘‘тесан̃хӣ’’тиа̄дина̄ вуттасса имасса ат̣т̣хакатха̄вачанасса. тена̄ти йатха̄бхатена суттена.
5. йена̄дхиппа̄йена ‘‘дхаммехӣ’’ти ваттаббанти вуттам̣, там̣ виваранто ‘‘идха̄’’тиа̄дима̄ха. таттха идха̄ти ‘‘париха̄надхаммо апариха̄надхаммо’’ти етасмим̣ пададвайе. таттха̄ти ‘‘куппадхаммо акуппадхаммо’’ти пададвайе. сати вачанана̄натте аттхева вачанаттхана̄наттанти а̄ха ‘‘вачанаттхана̄наттаматтена ва̄’’ти. вачанаттхаггахан̣амукхена гахетаббасса пана вибха̄ванаттхасса наттхеттха на̄наттам̣, йато тесам̣ парийа̄йантарата̄сиддхи.
7-8. сама̄паттичетана̄ти йа̄йа четана̄йа сама̄паттим̣ ниббаттети сама̄паджджати ча. тена̄ха ‘‘тада̄йӯхана̄’’ти. а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄ сатӣти катва̄ а̄ха ‘‘анураккхан̣а̄…пе… сатӣ’’ти. тена̄ха ‘‘ека̄раккхо сата̄раккхена четаса̄ вихаратӣ’’ти. татха̄ хи са̄ ‘‘кусала̄кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ гатийо саманнесатӣ’’ти вутта̄.
11. аггамаггат̣т̣хопи итарамаггат̣т̣ха̄ вийа анупаччхиннабхайатта̄ бхайӯпаратавоха̄рам̣ лабхатӣти а̄ха ‘‘арахаттамаггат̣т̣хо ча…пе… бхайӯпарато’’ти.
12. кечӣти тихетукапат̣исандхике мандабуддхике сандха̄йа̄ха. тена вуттам̣ ‘‘дуппан̃н̃а̄ти имина̄ гайхантӣ’’ти. дуббала̄ пан̃н̃а̄ йесам̣ те дуппан̃н̃а̄ти.
14. анийатадхаммасаманна̄гатассева паччайависесена нийатадхаммапат̣ила̄бхоти а̄ха ‘‘йаттха…пе… хонтӣ’’ти. тадабха̄ва̄ти нийата̄нийатавомисса̄йа паваттийа̄ абха̄ва̄.
16. парийа̄дийитабба̄нӣти парийа̄дакена маггена кхепетабба̄ни. тан̣ха̄дӣнам̣ палибудхана̄дикирийа̄йа маттхакаппаттийа̄ сӣсабха̄во ведитаббо, нибба̄насса пана висан̇кха̄рабха̄вато сан̇кха̄расӣсата̄. тена̄ха ‘‘сан̇кха̄равивекабхӯто ниродхо’’ти. кечи пана ‘‘сан̇кха̄расӣсам̣ ниродхасама̄паттӣ’’ти ваданти, там̣ тесам̣ матиматтам̣ пан̃н̃аттиматтасса сӣсабха̄ва̄нупапаттито тадуддхан̃ча сан̇кха̄раппаваттисаббха̄вато. саха вийа̄ти екаджджхам̣ вийа. етена сама-саддасса аттхама̄ха. сахаттхо хеса сама-саддо. сам̣сиддхидассанена̄ти сам̣сиддхийа̄ нит̣т̣ха̄насса упарамасса дассанена.
идха̄ти имисса̄ пуггалапан̃н̃аттипа̄л̣ийа̄, имисса̄ ва̄ тадат̣т̣хакатха̄йа. килесапаваттасӣса̄нанти килесасӣсапаваттасӣса̄нам̣. тесу хи гахитесу итарампи парийа̄дийитаббам̣ килесабха̄вена парийа̄дийитаббата̄са̄ман̃н̃ена ча гахитамева хотӣти килесават̣т̣апарийа̄да̄нена маггасса итарават̣т̣а̄нампи парийа̄дийанам̣. ват̣т̣упаччхедакена маггенева хи джӣвитиндрийампи анавасесато нируджджхатӣти. касма̄ панеттха паваттасӣсам̣ висум̣ гахитанти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘паваттасӣсампӣ’’тиа̄ди. одхисо ча анодхисо ча килесапарийа̄да̄не сати сиджджхама̄на̄ паччавеккхан̣ава̄ра̄ тена ниппха̄детабба̄ти вутта̄. тенева̄ха ‘‘килесапарийа̄да̄нассева ва̄ра̄’’ти. ида̄ни таматтхам̣ а̄гамена са̄дхенто ‘‘вимуттасми’’нтиа̄дима̄ха. чутичиттена хотӣти идам̣ йатха̄вуттасса килесапарийа̄да̄насама̄панабхӯтасса паччавеккхан̣ава̄расса чутичиттена париччхиннатта̄ вуттам̣, тасма̄ чутичиттена париччхедакена париччхиннам̣ хотӣти аттхо.
17. тит̣т̣хеййа̄ти на упагаччхеййа. т̣ха̄нан̃хи гатиниватти. тена вуттам̣ ‘‘наппаваттеййа̄’’ти.
18. пайирупа̄сана̄йа бахӯпака̄ратта̄ пайирупа̄ситаббатта̄.
20. аггавиджджа̄ йасса анадхигатавиджджа̄двайасса хоти, со че паччха̄ виджджа̄двайам̣ адхигаччхати, тасса пат̣хамам̣ адхигатавиджджа̄двайасса вийа атевиджджата̄бха̄ва̄ йадипи ниппарийа̄йата̄ тевиджджата̄, пат̣хамам̣ адхигатавиджджа̄двайасса пана са̄ сависеса̄ти дассенто ‘‘йа̄йа катакиччата̄’’тиа̄дима̄ха. таттха аггавиджджа̄ти а̄саваккхайан̃а̄н̣ам̣, аггамагган̃а̄н̣амева ва̄ ведитаббам̣. са̄ ча тевиджджата̄ти йоджана̄.
22. таттхева̄ти сачча̄бхисамбодхе ева.
24. танти ниродхасама̄паттила̄бхино убхатобха̄гавимуттата̄вачанам̣. вутталаккхан̣ӯпапаттикоти двӣхи бха̄гехи две ва̄ре вимуттоти евам̣ вутталаккхан̣ена упапаттито йуттито саманна̄гато. есева найоти йатха̄ чатуннам̣ арӯпасама̄паттӣнам̣ екекато ниродхато ча вут̣т̣ха̄йа арахаттам̣ патта̄нам̣ васена пан̃ча убхатобха̄гавимутта̄ вутта̄, татха̄ секкхабха̄вам̣ патта̄нам̣ васена пан̃ча ка̄йасаккхино хонтӣти катва̄ вуттам̣.
дассанака̄ран̣а̄ти имина̄ ‘‘дисва̄’’ти еттха тва̄-саддо хетуаттхоти дассети йатха̄ ‘‘сӣхам̣ дисва̄ бхайам̣ хотӣ’’тиа̄дӣсу. дассане сати париккхайо, на̄сатӣти а̄ха ‘‘дассана̄йаттапариккхайатта̄’’ти. пуримакирийа̄ти а̄сава̄нам̣ кхайакирийа̄йа пуримакирийа̄. сама̄нака̄латтепи хи ка̄ран̣акирийа̄ пхалакирийа̄йа пуримасиддха̄ вийа вохарӣйати. тато на̄мака̄йато муччанато. йато хи йена муччитаббам̣, там̣ ниссито хотӣти вуттам̣ ‘‘на̄манисситако’’ти. тасса̄ти ка̄йадвайавимуттийа̄ убхатобха̄гавимуттабха̄васса. арӯпалоке хи т̣хита̄рахантавасена̄йаматтхо вутто. тена̄ха ‘‘сутте хӣ’’тиа̄ди.
двӣхи бха̄гехӣти виккхамбханасамуччхедабха̄гехи. две ва̄рети килеса̄нам̣ виккхамбханасамуччхинданавасена двиккхаттум̣. килесехи вимуттоти идам̣ пат̣хамататийава̄да̄нам̣ васена вуттам̣, итарам̣ дутийава̄дасса. арӯпаджджха̄нам̣ йадипи рӯпасан̃н̃а̄дӣхи вимуттам̣ там̣саматиккама̄дина̄ паттаббатта̄, паваттинива̄ракехи пана ка̄маччханда̄дӣхийевасса вимутти са̄тисайа̄ти дассенто ‘‘нӣваран̣асан̇кха̄тана̄мака̄йато вимутта’’нти а̄ха. йан̃ча̄пи арӯпаджджха̄нам̣ рӯпалоке вивекат̣т̣хата̄васенапи рӯпака̄йато вимуттам̣, там̣ пана рӯпапат̣ибандхачхандара̄гавиккхамбханенева хотӣти виккхамбханамева падха̄нанти вуттам̣ ‘‘рӯпатан̣ха̄виккхамбханена рӯпака̄йато ча вимуттатта̄’’ти. екадесена убхатобха̄гавимуттам̣ на̄ма хоти самуччхедавимуттийа̄ абха̄ва̄.
25. ‘‘саттисайо’’ти вийа самуда̄йе паватто воха̄ро авайавепи диссатӣти дассенто а̄ха ‘‘ат̣т̣хавимоккхекадесена…пе… вуччатӣ’’ти.
26. пхут̣т̣ха̄нанти пхассита̄нам̣, адхигата̄нанти аттхо. антоти антасадисо пхассана̄йа парака̄ло. таданантаро хи таппарийоса̄но вийа хотӣти. ка̄лависайо ча̄йам̣ анта-саддо, на пана ка̄латтхо. тена̄ха ‘‘адхиппа̄йо’’ти. на̄мака̄йекадесатоти нӣваран̣асан̇кха̄тана̄мака̄йекадесато. а̄лочито пака̄сито вийа хоти вибандхавиккхамбханена а̄лочане пака̄сане саматтхасса н̃а̄н̣ачаккхуно адхит̣т̣ха̄насамуппа̄данато. на ту вимуттоти вимуттоти на вуччатева.
28. имам̣ пана найанти ‘‘апича теса’’нтиа̄дина̄ а̄гатавидхим̣. йена висесена̄ти йена ка̄ран̣ависесена. соти дит̣т̣хиппаттасаддха̄вимутта̄нам̣ йатха̄вутто пан̃н̃а̄йа висесо. пат̣иккхепо като ка̄ран̣асса авибха̄витатта̄. убхатобха̄гавимутто вийа, пан̃н̃а̄вимутто вийа ва̄ саббатха̄ авимуттасса са̄васесавимуттийампи дит̣т̣хиппаттасса вийа пан̃н̃а̄йа са̄тисайа̄йа абха̄вато саддха̄маттена вимуттабха̄во дат̣т̣хаббо. саддха̄йа адхимуттоти идам̣ а̄гаманавасена саддха̄йа адхикабха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣, магга̄дхигамато панасса паччаккхамева н̃а̄н̣адассанам̣.
31. ‘‘сототи арийамаггасса на̄ма’’нти ниппарийа̄йена там̣саман̇гӣ сота̄панноти адхиппа̄йена чодако ‘‘апи-саддо касма̄ вутто’’ти чоданам̣ ут̣т̣ха̄петва̄ ‘‘нанӯ’’тиа̄дина̄ аттано адхиппа̄йам̣ виварати. итаро ‘‘на̄панна’’нтиа̄дина̄ парихарати. саманна̄гато ева на̄ма локуттарадхамма̄нам̣ акуппасабха̄ватта̄. итарехӣти дутийамаггат̣т̣ха̄дӣхи. со ева̄ти пат̣хамапхалат̣т̣хо ева. идха̄ти имасмим̣ саттаккхаттупараманиддесе. сотам̣ ва̄ арийамаггам̣ а̄дито панно адхигатоти сота̄панноти вуччама̄не дутийамаггат̣т̣ха̄дӣнам̣ наттхева сота̄паннабха̄ва̄патти. сутте пана сотам̣ арийамаггам̣ а̄дито марийа̄дам̣ амун̃читва̄ва панно пат̣ипаджджатӣти катва̄ маггасаман̇гӣ ‘‘сота̄панно’’ти вутто. парийа̄йена итаропи тасса апариха̄надхамматта̄ сота̄панноти ведитаббам̣. пахӣна̄васит̣т̣хакилесапаччавеккхан̣а̄йа самудайасаччам̣ вийа дуккхасаччампи паччавеккхитам̣ хоти саччадвайапарийа̄паннатта̄ килеса̄нанти а̄ха ‘‘чатусаччапаччавеккхан̣а̄дӣна’’нти. а̄ди-саддена пхалапаччавеккхан̣аупаримаггапхаладхамме ча сан̇ган̣ха̄ти.
32. маха̄куламева̄ти ул̣а̄ракуламева вуччати ‘‘кулӣно кулапутто’’тиа̄дӣсу вийа.
33. саджджха̄нако апарихӣнаджджха̄но ка̄лакато брахмалокӯпаго хутва̄ ват̣т̣аджджха̄сайо че, упарӯпари ниббаттитва̄ нибба̄йатӣти а̄ха ‘‘ана̄га̄мисабха̄го’’ти. йато со джха̄на̄на̄га̄мӣти вуччати. тена̄ха ‘‘ана̄ваттидхаммо’’ти.
36. парайоге тва̄-саддо таданто хутва̄ ‘‘парасаддайоге’’ти вутто, аппатва̄ти вуттам̣ хотӣти ‘‘аппаттам̣ хутва̄’’ти имина̄ вуччати.
37. тена̄ти ‘‘упахачча̄’’ти падена. нану ча вемаджджха̄тиккамо ‘‘атиккамитва̄ вемаджджха’’нти имина̄ пака̄сито хотӣти адхиппа̄йо.
40. тан̣ха̄ват̣т̣асота̄ тан̣ха̄ват̣т̣абандха̄. тасса̄ти сотасса. самбандхе четам̣ са̄мивачанам̣. уддхам̣сотасса упарибхавӯпагата̄ екам̣сика̄ти а̄ха ‘‘йаттха ва̄ таттха ва̄ гантва̄’’ти. тасса̄ти уддхам̣сотасса. таттха̄ти авихесу. лахуса̄лахусагатика̄ти лахука̄лахука̄йугатика̄, лахука̄лахукан̃а̄н̣агатика̄ ва̄. уппаджджитва̄ва нибба̄йанака̄дӣхӣти а̄ди-саддена ‘‘а̄ка̄сам̣ лан̇гхитва̄ нибба̄йатӣ’’тиа̄дина̄ вутта̄ тиссо упама̄ сан̇ган̣ха̄ти. антара̄упахаччапаринибба̄йӣхи адхиматтата̄, уддхам̣сотато анадхиматтата̄ ча асан̇кха̄расасан̇кха̄рапаринибба̄йӣнам̣ на ведитабба̄ти йоджана̄. те ева̄ти антара̄упахаччапаринибба̄йиуддхам̣сота̄ ева. йади евам̣ асан̇кха̄расасан̇кха̄рапаринибба̄йӣнам̣ упама̄вачанена тато махантатарехи касма̄ вуттанти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘тато маханта…пе… дассанаттха’’нти.
тена̄ти ‘‘но часса, но ча ме сийа̄’’ти вачанена. тена̄ти ва̄ йатха̄вуттена тасса аттхавачанена. имасса дуккхасса̄ти имасса сампати ваттама̄насса вин̃н̃а̄н̣а̄дидуккхасса. удайадассанам̣ н̃а̄н̣ам̣. чатӯхипӣти ‘‘но часса̄’’ти чатӯхи падехи. йам̣ аттхӣти йам̣ параматтхато виджджати. тена̄ха ‘‘бхӯтанти сасабха̄ва’’нти, бхӯтанти кхандхапан̃чаканти аттхо. йатха̄ха ‘‘бхӯтамиданти, бхиккхаве, саманупассатха̄’’ти. виват̣т̣ама̄насо вивиччама̄нахадайо тан̣ха̄дисотато ниваттаджджха̄сайо. упеккхако хотӣти чаттабхарийо вийа пурисо бхайам̣ нандин̃ча паха̄йа уда̄сино хоти.
ависит̣т̣хети хӣне. висит̣т̣хети уттаме. ‘‘бхаве’’ти ватва̄ ‘‘самбхаве’’ти вуччама̄нам̣ авуттава̄чакам̣ хотӣти дассенто ‘‘паччуппанно’’тиа̄дима̄ха. бхӯтамева вуччатӣти йам̣ бхӯтанти вуччати, тадева бхавоти ча вуччати, бхавати ахосӣти ва̄. самбхавати етасма̄ти самбхаво. тада̄ха̄ро тасса бхавасса паччайо. ануккамена маггапан̃н̃а̄йа̄ти випассана̄нуккамена ладдха̄йа арийамаггапан̃н̃а̄йа. тена̄ти секкхена.
екаканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. дуканиддесаван̣н̣ана̄
63. кассачӣти кассачипи. катхан̃чӣти кеначи пака̄рена, виккхамбханаматтена̄пӣти вуттам̣ хоти. аджджхаттаггахан̣асса̄ти атта̄нам̣ адхикичча уддисса паваттагга̄хасса.
83. пуримаггахитанти ‘‘кариссати ме’’тиа̄дина̄ читтена пат̣хамам̣ гахитам̣. там̣ катанти там̣ та̄дисам̣ упака̄рам̣. пун̃н̃апхалам̣ упаджӣванто катан̃н̃упаккхе тит̣т̣хатӣти вуттам̣ ‘‘пун̃н̃апхалам̣ анупаджӣванто’’ти.
90. гун̣апа̄рипӯрийа̄ парипун̣н̣о йа̄вадаттхо идха титтоти а̄ха ‘‘нит̣т̣хитакиччата̄йа нируссукко’’ти.
дуканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. тиканиддесаван̣н̣ана̄
91. сесасам̣варабхедена̄ти ка̄йикава̄часикавӣтиккамато сесена сам̣варавина̄сена. со пана два̄равасена вуччама̄но манодва̄рико хотӣти а̄ха ‘‘маносам̣варабхедена̄’’ти. ида̄ни там̣ пака̄рабхедена дассенто ‘‘сатисам̣вара̄дибхедена ва̄’’ти а̄ха, мут̣т̣хасачча̄диппаваттийа̄ти аттхо. йам̣ кин̃чи сабха̄вабхӯтам̣ чаритампи ‘‘сӣла’’нти вуччатӣти акусалассапи сӣлапарийа̄йо вутто.
94. сама̄нависайа̄нанти пат̣хамапхала̄дико сама̄но еварӯпо висайо етесанти сама̄нависайа̄, тесам̣.
107. тадаттхо таппайоджано локуттараса̄дхакоти аттхо. тасса параматтхаса̄санасса. мӯлекадесатта̄ти мӯлабха̄вена екадесатта̄.
118. уннал̣о уггататуччхама̄но.
123. сӣласса анугган̣ханам̣ апарисуддхийам̣ содханам̣ апа̄рипӯрийам̣ пӯран̣ан̃ча̄ти а̄ха ‘‘содхетаббе ча вад̣д̣хетаббе ча̄’’ти. адхисӣлам̣ нисса̄йа̄ти адхисӣлам̣ ниссайам̣ катва̄ уппаннапан̃н̃а̄йа.
124. гӯтхасадисаттамева дассети, на гӯтхакӯпасадисаттанти адхиппа̄йо. гӯтхавасенева хи кӯпассапи джигуччханӣйата̄ти. айан̃ча аттхо гӯтхара̄сийева гӯтхакӯпоти имасмим̣ паккхе наваттаббо сийа̄.
130. сарабхан̇гасаттха̄ра̄дайо рӯпабхава̄дика̄ма̄дипарин̃н̃ам̣ катва̄ пан̃н̃апенто локийам̣ парин̃н̃ам̣ саммадева пан̃н̃апентӣти а̄ха ‘‘йебхуййена на сакконтӣ’’ти. асаматтхабха̄вам̣ ва̄ сандха̄йа но ча пан̃н̃а̄петум̣ сакконтӣти вуттанти йоджана̄.
тиканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. чатукканиддесаван̣н̣ана̄
133. парена̄ти ан̃н̃ена, а̄н̣аттена̄ти аттхо. а̄н̣аттийа̄ аттана̄ ча̄ти а̄н̣а̄пакасса а̄н̣аттийа̄, аттана̄ ча а̄н̣аттена катам̣ тан̃ча тасса а̄н̣а̄пакасса йам̣ вачӣпайогена катанти йоджана̄. а̄н̣аттийа̄ па̄пасса̄ти а̄н̣а̄панавасена пасутапа̄пасса.
148. десана̄йа каран̣абхӯта̄йа. дхамма̄нанти десана̄йа йатха̄бодхетабба̄нам̣ сӣла̄дидхамма̄нам̣.
152. анантаранти н̃а̄н̣асса упат̣т̣хитанти анантарам̣ вуттам̣. ким̣ пана танти а̄ха ‘‘вачана’’нти. луджджатӣти идам̣ йена ка̄ран̣ена лока-саддо тадаттхе паватто, там̣ дассетӣти а̄ха ‘‘ка̄ран̣айутта’’нти.
156. сахита̄сахитасса̄ти кусаласаддайогена са̄мивачанам̣ бхумматтхети дассенто а̄ха ‘‘сахита̄сахитети аттхо’’ти. сахитабха̄санена десакасампатти, сахита̄сахитакосаллена са̄вакасампатти ведитабба̄. парисасампаттипи н̃а̄н̣асампаннасса дхаммакатхикасса пат̣ибха̄насампада̄йа ка̄ран̣ам̣ хотӣти а̄ха ‘‘са̄вакасампаттийа̄ бодхетум̣ саматтхата̄йа̄’’ти.
157. кусаладхаммехӣти саматхавипассана̄дхаммехи. чатуттхо вутто, йо нева сан̇гхам̣ нимантети, на да̄нам̣ дети.
166. йамидам̣ ‘‘ка̄лена̄’’ти вуттанти ‘‘йо таттха аван̣н̣о, тампи бхан̣ати ка̄лена. йопи таттха ван̣н̣о, тампи бхан̣ати ка̄лена̄’’ти йам̣ идам̣ па̄л̣ийам̣ вуттам̣, татра тасмим̣ вачане ва̄кйе йо пуггало ‘‘ка̄лена бхан̣атӣ’’ти вутто, со кӣдисоти вича̄ран̣а̄йа тасса дассанаттхам̣ ‘‘ка̄лан̃н̃ӯ хотӣ’’тиа̄ди па̄л̣ийам̣ вуттанти дассенто сан̇гахе а̄ха̄ти йоджана̄.
168. пуббуппаннапаччайавипаттӣти тасмим̣ аттабха̄ве пат̣хамуппаннапаччайавипатти. тесам̣ випатти паваттаппаччайавипаттӣти йоджана̄.
173. тесанти пахӣна̄васит̣т̣хакилеса̄нам̣. вимуттидассанамева хоти вимуттиаттхатта̄ там̣дассанасса.
174. танта̄вута̄нам̣ ваттха̄нанти ниддха̄ран̣е са̄мивачанам̣.
178. на̄мака̄йоти на̄масамӯхо. идамева ча двайанти сӣласам̣варапӯран̣ам̣, са̄джӣва̄вӣтиккаманан̃ча̄ти идамева двайам̣. татоти са̄джӣва̄вӣтиккаманато. катха̄йа халиддара̄га̄дисадисата̄ти йоджана̄. тена̄ха ‘‘на пуггаласса̄’’ти.
179. ити-саддена̄ти ‘‘да̄рума̄сако’’ти еттха вуттаити-саддена. евам̣пака̄рети имина̄пи сала̄ка̄дике сан̇ган̣ха̄ти.
181. ависат̣асукханти авиккхепасукхам̣.
187. кхандхадхаммесӯти сан̇кхатадхаммесу. тадала̄бхена̄ти маггапхала̄ла̄бхена. аттхена̄ти сӣла̄диаттхена.
чатукканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. пан̃чаканиддесаван̣н̣ана̄
191. йатха̄ тесу пат̣ипаджджитаббанти тесу пан̃часу пуггалесу йатха̄рахам̣ упамеййопама̄дассанамукхена хитӯпадесапат̣ипаттийа̄ йатха̄ ан̃н̃ехи пат̣ипаджджитаббанти аттхо. кирийа̄ва̄чӣ а̄рамбха-саддо адхиппето, на ‘‘а̄рамбхакаттусса каса̄вапуччха̄’’тиа̄дӣсу вийа дхаммава̄чӣти а̄ха ‘‘а̄рамбхакирийа̄ва̄чако саддо’’ти. ‘‘нируджджхантӣ’’ти вуттатта̄ ‘‘маггакиччавасена̄’’ти вуттам̣.
192. гахан̣ам̣ ‘‘евамета’’нти сампат̣иччханам̣.
199. на евам̣ самбандхо асама̄наджа̄тикатта̄.
пан̃чаканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. чхакканиддесаван̣н̣ана̄
202. идам̣ сачча̄бхисамбодха̄дикам̣ сан̇гахитам̣ хоти пхаласса хетуна̄ авина̄бха̄вато. тена̄ха ‘‘са̄ма’’нтиа̄ди. ана̄чарийакена аттана̄ уппа̄дитена̄ти идам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣е виджджама̄нагун̣акатханам̣, на таббидхурадхаммантараниваттанам̣ татха̄рӯпасса ан̃н̃асса абха̄вато. тенасса са̄чарийаката̄, парато ча уппатти пат̣иккхитта̄ти имаматтхама̄ха ‘‘таттха̄’’тиа̄дина̄. таттха са̄чарийакаттам̣ парӯпадесахетуката̄, парато уппатти упадесена вина̄пи саннисса̄йа ниббаттӣти айаметесам̣ висесо.
чхакканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. саттаканиддесаван̣н̣ана̄
203. кусалесу дхаммесӯти а̄дха̄ре бхуммам̣, на висайети дассенто ‘‘кусалесу дхаммесу антогадха̄’’ти а̄ха. ида̄ни висайалаккхан̣ам̣ етам̣ бхумманти дассенто ‘‘бодхипаккхийадхаммесу ва̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘тадупака̄рата̄йа̄’’ти идам̣ кусалесу дхаммесу са̄дхетаббесӯти имаматтхам̣ сандха̄йа вуттам̣. уммуджджанапан̃н̃а̄йа̄ти уммуджджа̄панапан̃н̃а̄йа, уммуджджана̄ка̄рена ва̄ паваттапан̃н̃а̄йа. тенева̄ти уммуджджанаматтатта̄ ева. йатха̄ хи н̃а̄н̣уппа̄до сам̣килесапаккхато уммуджджанам̣, евам̣ саддхуппа̄допӣти а̄ха ‘‘саддха̄сан̇кха̄тамева уммуджджана’’нти. читтава̄роти читтаппабандхава̄ро. паччекам̣ т̣ха̄навипассана̄патаран̣апатига̄дхаппаттинит̣т̣хатта̄ тесам̣ пуггала̄нам̣ ‘‘анеке пуггала̄’’ти вуттам̣. касма̄? тенаттабха̄вена арахаттасса аггахан̣ато. татийапуггала̄дибха̄ванти уммуджджитва̄ т̣хитапуггала̄дибха̄вам̣.
саттаканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. дасаканиддесаван̣н̣ана̄
209. сота̄панна̄дайоти вуттависесайутта̄ сота̄паннасакада̄га̄миджха̄на̄на̄га̄мино. аса̄…пе… пана̄ти еттха пана-саддо висесаттхадӣпано. тена ‘‘аджджхаттасам̣йоджана̄нам̣ самуччхиннатта̄’’ти идам̣ висесам̣ дӣпетӣти ведитаббам̣.
дасаканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пуггалапан̃н̃аттипакаран̣а-анут̣ӣка̄ саматта̄.