1. маха̄кхандхакам̣

бодхикатха̄ван̣н̣ана̄

ида̄ни убхатовибхан̇га̄нантарам̣ сан̇гахама̄ропитасса маха̄ваггачӯл̣аваггасан̇гахитасса кхандхакасса аттхасам̣ван̣н̣анам̣ а̄рабхитука̄мо ‘‘убхиннам̣ па̄тимоккха̄на’’нтиа̄дима̄ха. таттха убхиннам̣ па̄тимоккха̄нанти убхиннам̣ па̄тимоккхавибхан̇га̄нам̣. па̄тимоккхаггахан̣ена хеттха тесам̣ вибхан̇го абхедена гахито. йам̣ кхандхакам̣ сан̇га̄йим̣сӯти самбандхо. кхандха̄нам̣ самӯхо кхандхако, кхандха̄нам̣ ва̄ пака̄санато дӣпанато кхандхако. ‘‘кхандха̄’’ти четтха паббаджджупасампада̄дивинайакаммасан̇кха̄та̄ ча̄риттава̄риттасиккха̄падасан̇кха̄та̄ ча пан̃н̃аттийо адхиппета̄. паббаджджа̄дӣни хи бхагавата̄ пан̃н̃аттатта̄ ‘‘пан̃н̃аттийо’’ти вуччанти. пан̃н̃аттийан̃ча кхандхасаддо диссати ‘‘да̄руккхандхо аггиккхандхо’’тиа̄дӣсу вийа. апича бха̄гара̄сат̣т̣хата̄петтха йуджджатийева та̄сам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ бха̄гато ра̄сито ча вибхаттатта̄. кхандхаковида̄ти пан̃н̃аттибха̄гара̄сат̣т̣хавасена кхандхат̣т̣хе ковида̄.

падабха̄джанӣйе йесам̣ пада̄нам̣ аттха̄ йехи ат̣т̣хакатха̄найехи пака̄сита̄ти йоджетаббам̣. те че пуна вадеййа̄ма̄ти те че ат̣т̣хакатха̄найе пунапи вадеййа̄ма. атха ва̄ падабха̄джанӣйе йесам̣ пада̄нам̣ йе аттха̄ хет̣т̣ха̄ пака̄сита̄, те че аттхе пуна вадеййа̄ма̄ти йоджетаббам̣. имасмим̣ паккхе хи-саддо падапӯран̣е дат̣т̣хаббо. парийоса̄нанти сам̣ван̣н̣ана̄парийоса̄нам̣. утта̄на̄ чева йе аттха̄ти йе аттха̄ пуббе апака̄сита̄пи утта̄на̄ агамбхӣра̄.

1. висесака̄ран̣ам̣ наттхӣти ‘‘йена самайена а̄йасмато са̄рипуттаттхерасса сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄чанахетубхӯто паривитакко удапа̄ди, тена самайена̄’’тиа̄дина̄ вуттака̄ран̣ам̣ вийа идха висесака̄ран̣ам̣ наттхи. айамабхила̄поти ‘‘тена самайена̄’’ти айамабхила̄по. ким̣ панетасса вачане пайоджананти йади висесака̄ран̣ам̣ наттхи, етасса вачане ким̣ пайоджананти адхиппа̄йо. нида̄надассанам̣ пайоджананти йоджетаббам̣. тамева вибха̄ветум̣ ‘‘йа̄ хи бхагавата̄’’тиа̄ди вуттам̣.

маха̄вела̄ вийа маха̄вела̄, випулава̄лукапун̃джата̄йа маханто вела̄тат̣о вийа̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘маханте ва̄ликара̄симхӣти аттхо’’ти. уру мару сиката̄ ва̄лука̄ ван̣н̣у ва̄лика̄ти име садда̄ сама̄наттха̄, бйан̃джанамева на̄нам̣. тена̄ха ‘‘урӯти ва̄лика̄ вуччатӣ’’ти.

ито пат̣т̣ха̄йа ча –

йасма̄ суттантапа̄л̣ӣнам̣, аттхо сан̇кхепаван̣н̣ито;

тасма̄ майам̣ карисса̄ма, та̄сам̣ аттхасса дӣпанам̣.

наджджа̄ти (уда̄. ат̣т̣ха. 1) надати сандатӣти надӣ, тасса̄ наджджа̄, надийа̄ ниннага̄йа̄ти аттхо. неран̃джара̄йа̄ти ‘‘нелан̃джала̄йа̄’’ти ваттаббе ла-ка̄расса ра-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘неран̃джара̄йа̄’’ти вуттам̣, каддамасева̄лапан̣ака̄дидосарахитасалила̄йа̄ти аттхо. кечи ‘‘нӣлам̣джала̄йа̄ти ваттаббе неран̃джара̄йа̄ти вутта’’нти ваданти, на̄мамева ва̄ етам̣ тасса̄ надийа̄ти ведитаббам̣. тасса̄ надийа̄ тӣре йаттха бхагава̄ виха̄си, там̣ дассетум̣ ‘‘бодхируккхамӯле’’ти вуттам̣. ‘‘бодхи вуччати чатӯсу маггесу н̃а̄н̣а’’нти (чӯл̣ава. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 121) еттха магган̃а̄н̣ам̣ бодхӣти вуттам̣, ‘‘паппоти бодхим̣ варабхӯримедхасо’’ти (дӣ. ни. 3.217) еттха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣. тадубхайампи бодхим̣ бхагава̄ еттха паттоти руккхопи ‘‘бодхируккхо’’твева на̄мам̣ лабхи. атха ва̄ сатта боджджхан̇ге буджджхатӣти бхагава̄ бодхи. тена буджджхантена саннисситатта̄ со руккхо ‘‘бодхируккхо’’ти на̄мам̣ лабхи. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана екадесенева аттхам̣ дассетум̣ ‘‘бодхи вуччати чатӯсу маггесу н̃а̄н̣а’’нтиа̄ди вуттам̣. мӯлети самӣпе. пат̣хама̄бхисамбуддхоти ануна̄сикалопена̄йам̣ ниддесоти а̄ха ‘‘пат̣хамам̣ абхисамбуддхо’’ти. пат̣хаманти ча бха̄ванапум̣саканиддесо, тасма̄ абхисамбуддхо хутва̄ саббапат̣хамам̣ бодхируккхамӯле вихаратӣти еваметтха самбандхо ведитаббо.

атха кхо бхагава̄ти еттха атха̄ти тасмим̣ самайети еваматтхо гахетаббо анекаттхатта̄ нипа̄та̄нам̣, йасмим̣ самайе абхисамбуддхо хутва̄ бодхируккхамӯле вихарати, тасмим̣ самайети аттхо. тенева уда̄напа̄л̣ийам̣ (уда̄. 2) ‘‘тена кхо пана самайена бхагава̄ сатта̄хам̣ екапаллан̇кена нисинно хоти вимуттисукхапат̣исам̣ведӣ’’ти вуттам̣. атха̄ти ва̄ паччха̄ти имасмим̣ аттхе нипа̄то, тасма̄ абхисамбодхито паччха̄ти еваматтхо гахетаббо. кхоти падапӯран̣е нипа̄то. сатта аха̄ни сатта̄хам̣. аччантасам̣йоге четам̣ упайогавачанам̣. йасма̄ бхагава̄ там̣ сатта̄хам̣ нирантарата̄йа аччантамева пхаласама̄паттисукхена виха̄си, тасма̄ ‘‘сатта̄ха’’нти аччантасам̣йогавасена упайогавачанам̣ вуттам̣. екапаллан̇кена̄ти виса̄кхапун̣н̣ама̄йа анаттхан̇гатейева сӯрийе апара̄джитапаллан̇кавасена ваджира̄сане нисиннака̄лато пат̣т̣ха̄йа сакимпи анут̣т̣хахитва̄ йатха̄бхуджитена екенева паллан̇кена.

вимуттисукхапат̣исам̣ведӣти еттха тадан̇гавиккхамбханасамуччхедапат̣иппассаддхиниссаран̣авимуттӣсу пан̃часу пат̣иппассаддхивимуттисан̇кха̄та̄ бхагавато пхалавимутти адхиппета̄ти а̄ха ‘‘вимуттисукхам̣ пхаласама̄паттисукхам̣ пат̣исам̣ведайама̄но’’ти. вимуттӣти ча упаккилесехи пат̣иппассаддхивасена читтасса вимуттабха̄во, читтамева ва̄ татха̄ вимуттам̣ ведитаббам̣. та̄йа вимуттийа̄ джа̄там̣, сампайуттам̣ ва̄ сукхам̣ вимуттисукхам̣. ‘‘йа̄йам̣, бханте, упеккха̄ санте сукхе вутта̄ бхагавата̄’’ти (ма. ни. 2.88) вачанато упеккха̄пи четтха сукхамиччева ведитабба̄. татха̄ хи вуттам̣ саммохавиноданийам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 232) ‘‘упеккха̄ пана сантатта̄, сукхамиччева бха̄сита̄’’ти. бхагава̄ хи чатуттхаджджха̄никам̣ арахаттапхаласама̄паттим̣ сама̄паджджати, на итарам̣. атха ва̄ ‘‘тесам̣ вӯпасамо сукхо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.221, 272) йатха̄ сан̇кха̄радуккхавӯпасамо ‘‘сукхо’’ти вуччати, евам̣ сакалакилесадуккхӯпасамабха̄вато аггапхале лаббхама̄на̄ пат̣иппассаддхивимутти ева идха ‘‘сукха’’нти ведитабба̄.

атха̄ти адхика̄раттхе нипа̄то, кхоти падапӯран̣е. тесу адхика̄раттхена ‘‘атха̄’’ти имина̄ вимуттисукхапат̣исам̣веданато ан̃н̃ам̣ адхика̄рам̣ дассети. ко панесоти? пат̣иччасамауппа̄даманасика̄ро. раттийа̄ти авайавасамбандхе са̄мивачанам̣. пат̣хаманти аччантасам̣йогаттхе упайогавачанам̣. бхагава̄ хи тасса̄ раттийа̄ сакалампи пат̣хамам̣ йа̄мам̣ тенева манасика̄рена йутто ахосӣти.

паччайа̄ка̄ранти авиджджа̄дипаччайадхаммам̣. пат̣ичча̄ти пат̣имукхам̣ гантва̄, ка̄ран̣аса̄маггим̣ апат̣иккхипитва̄ти аттхо. пат̣имукхагаманан̃ча паччайасса ка̄ран̣аса̄маггийа̄ ан̇габха̄вена пхаласса уппа̄данамева. апат̣иккхипитва̄ти пана вина̄ та̄йа ка̄ран̣аса̄маггийа̄ ан̇габха̄вам̣ агантва̄ сайамева на уппа̄детӣти аттхо. етена ка̄ран̣абахута̄ дассита̄. авиджджа̄диекекахетусӣсена хи хетусамӯхо ниддит̣т̣хо. сахитети самудите, авиниббхуттети аттхо. авиджджа̄дико хи паччайадхаммо сахитейева ан̃н̃аман̃н̃ам̣ авиниббхогавуттидхамме уппа̄дети. имина̄ паччайуппаннадхаммабахута̄ дассита̄. убхайенапи ‘‘екам̣ на екато’’тиа̄динайо (вибха. ат̣т̣ха. 226 сан̇кха̄рападаниддеса; висуддхи. 2.617) дӣпито хоти. екато хи ка̄ран̣ато на идха кин̃чи екам̣ пхаламаттхи, на анекам̣, на̄пи анекехи ка̄ран̣ехи екам̣, анекехи пана ка̄ран̣ехи анекамева хоти. татха̄ хи анекехи утупатхавӣбӣджасалиласан̇кха̄техи ка̄ран̣ехи анекамева рӯпагандхараса̄диан̇курасан̇кха̄там̣ пхаламуппаджджама̄нам̣ диссати. йам̣ панетам̣ ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄, сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣а’’нти екекахетупхаладӣпанам̣ катам̣, таттха пайоджанам̣ на виджджати.

бхагава̄ хи каттхачи падха̄натта̄ каттхачи па̄кат̣атта̄ каттхачи аса̄дха̄ран̣атта̄ десана̄вила̄сасса ча венеййа̄нан̃ча анурӯпато екамева хетум̣ ва̄ пхалам̣ ва̄ дӣпети. ‘‘пхассапаччайа̄ ведана̄’’ти хи екамева хетум̣ пхалан̃ча̄ха. пхассо хи ведана̄йа падха̄нахету йатха̄пхассам̣ ведана̄ваваттха̄нато. ведана̄ ча пхассасса падха̄напхалам̣ йатха̄веданам̣ пхассававаттха̄нато. ‘‘семхасамут̣т̣ха̄на̄ а̄ба̄дха̄’’ти (маха̄ни. 5) па̄кат̣атта̄ екам̣ хетум̣ а̄ха. па̄кат̣о хи еттха семхо, на камма̄дайо. ‘‘йе кечи, бхиккхаве, акусала̄ дхамма̄, саббете айонисоманасика̄рамӯлака̄’’ти аса̄дха̄ран̣атта̄ екам̣ хетум̣ а̄ха. аса̄дха̄ран̣о хи айонисоманасика̄ро акусала̄нам̣, са̄дха̄ран̣а̄ни ваттха̄рамман̣а̄дӣнӣти. тасма̄ авиджджа̄ та̄веттха виджджама̄несупи ан̃н̃есу ваттха̄рамман̣асахаджа̄тадхамма̄дӣсу сан̇кха̄рака̄ран̣есу ‘‘асса̄да̄нупассино тан̣ха̄ павад̣д̣хатӣ’’ти (сам̣. ни. 2.52) ча ‘‘авиджджа̄самудайа̄ а̄савасамудайо’’ти (ма. ни. 1.104) ча вачанато ан̃н̃есампи тан̣ха̄дӣнам̣ сан̇кха̄рахетӯнам̣ хетӯти падха̄натта̄, ‘‘авидва̄, бхиккхаве, авиджджа̄гато пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рампи абхисан̇кхаротӣ’’ти па̄кат̣атта̄ аса̄дха̄ран̣атта̄ ча сан̇кха̄ра̄нам̣ хетубха̄вена дӣпита̄ти ведитабба̄. евам̣ саббаттха екекахетупхаладӣпане йатха̄самбхавам̣ найо нетаббо. тена̄ху пора̄н̣а̄ –

‘‘екам̣ на екато идха, на̄некаманекатопи но екам̣;

пхаламаттхи аттхи пана ека-хетупхаладӣпане аттхо’’ти.

паччетумарахатӣти пат̣иччо. йо хи нам̣ паччети абхисамети, тасса аччантамева дуккхавӯпасама̄йа сам̣ваттати. самма̄ саха ча уппа̄детӣти самуппа̄до. паччайадхаммо хи аттано пхалам̣ уппа̄денто сампун̣н̣амева уппа̄дети, на викалам̣. йе ча дхамме уппа̄дети, те саббе сахева уппа̄дети, на екекам̣. ити пат̣иччо ча со самуппа̄до ча̄ти пат̣иччасамуппа̄доти евампеттха аттхо дат̣т̣хаббо. виттха̄роти пат̣иччасамуппа̄дападаван̣н̣ана̄папан̃чо. майампи там̣ атипапан̃чабхайа̄ идха на дассайисса̄ма, евам̣ парато ваккхама̄нампи виттха̄рам̣. ануломапат̣иломанти бха̄ванапум̣саканиддесо ‘‘висамам̣ чандимасӯрийа̄ париваттантӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.70) вийа. свева̄ти со ева паччайа̄ка̄ро. пуриманайена ва̄ вуттоти ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ найена вутто паччайа̄ка̄ро. паваттийа̄ти сам̣са̄раппаваттийа̄. манаси ака̄сӣти йо йо паччайадхаммо йасса йасса паччайуппаннадхаммасса йатха̄ йатха̄ хетупаччайа̄дина̄ паччайабха̄вена паччайо хоти, там̣ саббам̣ авипарӣтам̣ апариха̄петва̄ анавасесато паччавеккхан̣авасена читте ака̄сӣти аттхо.

авиджджа̄паччайа̄тиа̄дӣсу (вибха. ат̣т̣ха. 225; висуддхи. 2.586-587; уда̄. ат̣т̣ха. 1) авиндийам̣ ка̄йадуччарита̄дим̣ виндатӣти авиджджа̄, виндийам̣ ка̄йасучарита̄дим̣ на виндатӣти авиджджа̄, дхамма̄нам̣ авипарӣтасабха̄вам̣ авидитам̣ каротӣти авиджджа̄, антавирахите сам̣са̄ре бхава̄дӣсу сатте джава̄петӣти авиджджа̄, авиджджама̄несу джавати, виджджама̄несу на джаватӣти авиджджа̄, виджджа̄пат̣ипаккха̄ти ва̄ авиджджа̄. са̄ ‘‘дуккхе ан̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ чатуббидха̄ ведитабба̄. пат̣ичча нам̣ на вина̄ пхалам̣ ети уппаджджати чева паваттати ча̄ти паччайо, упака̄рат̣т̣хо ва̄ паччайо. авиджджа̄ ча са̄ паччайо ча̄ти авиджджа̄паччайо, тасма̄ авиджджа̄паччайа̄. сан̇кхаронтӣти сан̇кха̄ра̄, локийа̄ кусала̄кусалачетана̄. те пун̃н̃а̄пун̃н̃а̄нен̃ча̄бхисан̇кха̄равасена тивидха̄ ведитабба̄. виджа̄на̄тӣти вин̃н̃а̄н̣ам̣, там̣ локийавипа̄кавин̃н̃а̄н̣авасена ба̄ттим̣савидхам̣. наматӣти на̄мам̣, ведана̄диккхандхаттайам̣. руппатӣти рӯпам̣, бхӯтарӯпам̣ чаккха̄диупа̄да̄рӯпан̃ча. а̄йатанти, а̄йатан̃ча сам̣са̄радуккхам̣ найатӣти а̄йатанам̣. пхусатӣти пхассо. ведайатӣти ведана̄. идампи двайам̣ два̄равасена чхаббидхам̣, випа̄кавасена гахан̣е ба̄ттим̣савидхам̣. тассати паритассатӣти тан̣ха̄, са̄ ка̄матан̣ха̄дивасена сан̇кхепато тивидха̄, виттха̄рато ат̣т̣хасатавидха̄ ча. упа̄дийатӣти упа̄да̄нам̣, там̣ ка̄мупа̄да̄на̄дивасаена чатуббидхам̣.

бхавати бха̄вайати ча̄ти бхаво, со каммопапаттибхедато дувидхо. джананам̣ джа̄ти. джӣран̣ам̣ джара̄. маранти тена̄ти маран̣ам̣. сочанам̣ соко. паридеванам̣ паридево. дуккхайатӣти дуккхам̣. уппа̄дат̣т̣хитивасена дведха̄ кханатӣти ва̄ дуккхам̣. думманасса бха̄во доманассам̣. бхусо а̄йа̄со упа̄йа̄со. самбхавантӣти ниббаттанти. на кевалан̃ча сока̄дӣхева, атха кхо саббападехи ‘‘самбхавантӣ’’ти падасса йоджана̄ ка̄табба̄. еван̃хи авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ самбхавантӣти паччайапаччайуппаннававаттха̄нам̣ дасситам̣ хоти. тенева̄ха ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ самбхавантӣти имина̄ найена саббападесу аттхо ведитаббо’’ти. еваметасса…пе… самудайо хотӣти еттха пана айаматтхо. еванти ниддит̣т̣ханайанидассанам̣. тена авиджджа̄дӣхева ка̄ран̣ехи, на иссаранимма̄на̄дӣхӣти дассети. етасса̄ти йатха̄вуттасса. кеваласса̄ти асаммиссасса, сакаласса ва̄. дуккхаккхандхасса̄ти дуккхасамӯхасса, на саттасса на̄пи субхасукха̄дӣнам̣. самудайо хотӣти ниббатти самбхавати.

аччантамева сан̇кха̄рехи вираджджати етена̄ти вира̄го, арийамагготи а̄ха ‘‘вира̄гасан̇кха̄тена маггена̄’’ти. асесам̣ ниродха̄ асесаниродха̄, асесетва̄ ниссесетва̄ ниродха̄ самуччхиндана̄ анусайаппаха̄навасена аггамаггена авиджджа̄йа аччантасамуггха̄татоти аттхо. йадипи хет̣т̣химамаггехипи пахӣйама̄на̄ авиджджа̄ аччантасамуггха̄тавасенева пахӣйати, татха̄пи на анавасесато пахӣйати. апа̄йагаманӣйа̄ хи авиджджа̄ пат̣хамамаггена пахӣйати, татха̄ сакидева имасмим̣ локе саббаттха ча анарийабхӯмийам̣ упапаттийа̄ паччайабхӯта̄ авиджджа̄ йатха̄ккамам̣ дутийататийамаггехи пахӣйати, на итара̄ти, арахаттамаггенева пана са̄ анавасесам̣ пахӣйатӣти. ануппа̄даниродхо хотӣти саббесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ анавасесам̣ ануппа̄даниродхо хоти. хет̣т̣химена хи маггаттайена кечи сан̇кха̄ра̄ нируджджханти, кечи на нируджджханти авиджджа̄йа са̄васесаниродха̄, аггамаггена панасса̄ анавасесаниродха̄ на кечи сан̇кха̄ра̄ на нируджджхантӣти. евам̣ нируддха̄нанти евам̣ ануппа̄даниродхена нируддха̄нам̣. кевала-саддо ниравасесава̄чако ча хоти ‘‘кевала̄ ан̇гамагадха̄’’тиа̄дӣсу. асаммиссава̄чако ча ‘‘кевала̄ са̄лайо’’тиа̄дӣсу. тасма̄ убхайатха̄пи аттхам̣ вадати ‘‘сакаласса, суддхасса ва̄’’ти. таттха сакаласса̄ти анавасесасса саббабхава̄дигатасса. саттавирахитасса̄ти парапарикаппитаджӣварахитасса.

апичеттха кин̃ча̄пи ‘‘авиджджа̄ниродха̄ сан̇кха̄раниродхо, сан̇кха̄раниродха̄ вин̃н̃а̄н̣аниродхо’’ти етта̄вата̄пи сакаласса дуккхаккхандхасса анавасесато ниродхо вутто хоти, татха̄пи йатха̄ ануломе йасса йасса паччайадхаммасса аттхита̄йа йо йо паччайуппаннадхаммо на нируджджхати паваттати ева̄ти имасса аттхасса дассанаттхам̣ ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄…пе… самудайо хотӣ’’ти вуттам̣. евам̣ таппат̣ипаккхато тасса тасса паччайасса абха̄ве со со паччайуппаннадхаммо нируджджхати на паваттатӣти дассанаттхам̣ идха ‘‘авиджджа̄ниродха̄ сан̇кха̄раниродхо, сан̇кха̄раниродха̄ вин̃н̃а̄н̣аниродхо, вин̃н̃а̄н̣аниродха̄ на̄марӯпаниродхо…пе… дуккхаккхандхасса ниродхо хотӣ’’ти вуттам̣, на пана ануломе вийа ка̄латтайапарийа̄паннасса дуккхаккхандхасса ниродхадассанаттхам̣. ана̄гатассева хи арийамаггабха̄вана̄йа асати уппаджджана̄рахасса дуккхаккхандхасса арийамаггабха̄вана̄йа ниродхо иччхитоти айампи висесо ведитаббо.

йада̄ хавети еттха хавети бйаттанти имасмим̣ аттхе нипа̄то. кечи пана ‘‘хавети а̄хаве йуддхе’’ти аттхам̣ ваданти, ‘‘йодхетха ма̄рам̣ пан̃н̃а̄вудхена̄’’ти (дха. па. 40) хи вачанато килесама̄рена йуджджханасамайети тесам̣ адхиппа̄йо. а̄рамман̣ӯпаниджджха̄налаккхан̣ена̄ти а̄рамман̣ӯпаниджджха̄насабха̄вена. лаккхан̣ӯпаниджджха̄налаккхан̣ена̄ти еттха̄пи есева найо. таттха а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нам̣ на̄ма ат̣т̣ха сама̄паттийо касин̣а̄рамман̣асса упаниджджха̄йанато. лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣ на̄ма випассана̄маггапхала̄ни. випассана̄ хи тӣн̣и лаккхан̣а̄ни упаниджджха̄йатӣти лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣, магго випассана̄йа а̄гатакиччам̣ са̄дхетӣти лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣, пхалам̣ татхалаккхан̣ам̣ ниродхасаччам̣ упаниджджха̄йатӣти лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣. но калло пан̃хоти айутто пан̃хо, дуппан̃хо есоти аттхо. а̄дисаддена –

‘‘пхусатӣти ахам̣ на вада̄ми. пхусатӣти ча̄хам̣ вадеййам̣, татрасса калло пан̃хо ‘ко ну кхо, бханте, пхусатӣ’ти? еван̃ча̄хам̣ на вада̄ми, евам̣ мам̣ авадантам̣ йо евам̣ пуччхеййа ‘ким̣паччайа̄ ну кхо, бханте, пхассо’ти, еса калло пан̃хо. татра каллам̣ веййа̄каран̣ам̣ ‘сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассо, пхассапаччайа̄ ведана̄’ти. ко ну кхо, бханте, ведайатӣти? но калло пан̃хоти бхагава̄ авоча, ведайатӣти ахам̣ на вада̄ми, ведайатӣти ча̄хам̣ вадеййам̣, татрасса калло пан̃хо ‘ко ну кхо, бханте, ведайатӣ’ти? еван̃ча̄хам̣ на вада̄ми. евам̣ мам̣ авадантам̣ йо евам̣ пуччхеййа ‘ким̣паччайа̄ ну кхо, бханте, ведана̄’ти, еса калло пан̃хо. татра каллам̣ веййа̄каран̣ам̣ ‘пхассапаччайа̄ ведана̄, ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄’’’ти (сам̣. ни. 2.12) –

евама̄дим̣ па̄л̣исесам̣ сан̇ган̣ха̄ти.

а̄дина̄ ча найена̄ти еттха а̄ди-саддена пана ‘‘катама̄ ну кхо, бханте, джа̄ти, касса ча пана̄йам̣ джа̄тӣти. ‘но калло пан̃хо’ти бхагава̄ авоча̄’’ти евама̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. нану четтха ‘‘катамам̣ ну кхо, бханте, джара̄маран̣а’’нти (сам̣. ни. 2.35) идам̣ супуччхитанти? кин̃ча̄пи супуччхитам̣, йатха̄ пана сатасахассаггханаке суван̣н̣атха̄лаке вад̣д̣хитасса субходжанасса маттхаке а̄малакаматте гӯтхапин̣д̣е т̣хапите саббам̣ бходжанам̣ дуббходжанам̣ хоти чхад̣д̣етаббам̣, евамева ‘‘касса ча панидам̣ джара̄маран̣а’’нти имина̄ саттӯпаладдхива̄дападена гӯтхапин̣д̣ена там̣ бходжанам̣ дуббходжанам̣ вийа айампи саббо дуппан̃хо джа̄тоти.

сол̣аса кан̇кха̄ти ‘‘ахосим̣ ну кхо ахам̣ атӣтамаддха̄нам̣, на ну кхо ахосим̣, ким̣ ну кхо ахосим̣, катхам̣ ну кхо ахосим̣, ким̣ хутва̄ ким̣ ахосим̣ ну кхо ахам̣ атӣтамаддха̄нам̣, бхависса̄ми ну кхо ахам̣ ана̄гатамаддха̄нам̣, на ну кхо бхависса̄ми, ким̣ ну кхо бхависса̄ми, катхам̣ ну кхо бхависса̄ми, ким̣ хутва̄ ким̣ бхависса̄ми ну кхо ахам̣ ана̄гатамаддха̄нам̣, ахам̣ ну кхосми, но ну кхосми, ким̣ ну кхосми, катхам̣ ну кхосми, айам̣ ну кхо сатто куто а̄гато, со кухим̣ га̄мӣ бхависсатӣ’’ти (сам̣. ни. 2.20; ма. ни. 1.18) евама̄гата̄ атӣта̄на̄гатапаччуппаннависайа̄ сол̣асавидха̄ кан̇кха̄.

таттха (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.18; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.2.20) ахосим̣ ну кхо, на ну кхоти сассата̄ка̄ран̃ча адхиччасамуппаттиа̄ка̄ран̃ча нисса̄йа атӣте аттано виджджама̄натан̃ча авиджджама̄натан̃ча кан̇кхати, ким̣ ка̄ран̣анти на ваттаббам̣. умматтако вийа хи ба̄лапутхуджджано йатха̄ татха̄ ва̄ паваттати. апича айонисоманасика̄ройеветтха ка̄ран̣ам̣. евам̣ айонисоманасика̄расса пана ким̣ ка̄ран̣анти? свева путхуджджанабха̄во арийа̄нам̣ адассана̄дӣни ва̄. нану ча путхуджджанопи йонисо манаси каротӣти. ко ва̄ евама̄ха ‘‘на манаси каротӣ’’ти. на пана таттха путхуджджанабха̄во ка̄ран̣ам̣, саддхаммасаванакалйа̄н̣амитта̄дӣни таттха ка̄ран̣а̄ни. на хи маччхамам̣са̄дӣни аттано пакатийа̄ сугандха̄ни, абхисан̇кха̄рапаччайа̄ пана сугандха̄нипи хонти.

ким̣ ну кхо ахосинти джа̄тилин̇гупапаттийо нисса̄йа ‘‘кхаттийо ну кхо ахосим̣, бра̄хман̣авессасуддагахат̣т̣хапаббаджитадеваманусса̄нам̣ ан̃н̃атаро’’ти кан̇кхати.

катхам̣ ну кхоти сан̣т̣ха̄на̄ка̄рам̣ нисса̄йа ‘‘дӣгхо ну кхо ахосим̣, рассаода̄такан̣хаппама̄н̣икааппама̄н̣ика̄дӣнам̣ ан̃н̃атаро’’ти кан̇кхати. кечи пана ‘‘иссаранимма̄на̄дим̣ нисса̄йа ‘кена ну кхо ка̄ран̣ена ахоси’нти хетуто кан̇кхатӣ’’ти ваданти.

ким̣ хутва̄ ким̣ ахосинти джа̄тиа̄дӣни нисса̄йа ‘‘кхаттийо хутва̄ ну кхо бра̄хман̣о ахосим̣…пе… дево хутва̄ мануссо’’ти аттано парампарам̣ кан̇кхати. саббаттхева пана аддха̄нанти ка̄ла̄дхивачанаметам̣, тан̃ча бхумматтхе упайогавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣.

бхависса̄ми ну кхо, на ну кхоти сассата̄ка̄ран̃ча уччхеда̄ка̄ран̃ча нисса̄йа ана̄гате аттано виджджама̄натан̃ча авиджджама̄натан̃ча кан̇кхати. сесаметтха вуттанайамева.

ахам̣ ну кхосмӣти аттано аттхибха̄вам̣ кан̇кхати. йуттам̣ панетанти? йуттам̣ айуттанти ка̄ еттха чинта̄. апичеттха идам̣ ваттхумпи уда̄харанти, чӯл̣ама̄та̄йа кира путто мун̣д̣о, маха̄ма̄та̄йа путто амун̣д̣о. там̣ суттам̣ мун̣д̣есум̣. со ут̣т̣ха̄йа ‘‘ахам̣ ну кхо чӯл̣ама̄та̄йа путто’’ти чинтеси. евам̣ ‘‘ахам̣ ну кхосмӣ’’ти кан̇кха̄ хоти.

но ну кхосмӣти аттано наттхибха̄вам̣ кан̇кхати. татра̄пи идам̣ ваттху – еко кира маччхе ган̣ханто удаке чират̣т̣ха̄нена сӣтибхӯтам̣ аттано ӯрум̣ ‘‘маччхо’’ти чинтетва̄ пахари. апаро суса̄напассе кхеттам̣ раккханто бхӣто сан̇кут̣ито сайи. со пат̣ибуджджхитва̄ аттано джан̣н̣ука̄ни ‘‘две йаккха̄’’ти чинтетва̄ пахари, евам̣ ‘‘но ну кхосмӣ’’ти кан̇кхати.

ким̣ ну кхосмӣти кхаттийова сама̄но аттано кхаттийабха̄вам̣ кан̇кхати кан̣н̣о вийа сӯтапуттасан̃н̃ӣ. еса найо сесесу. дево пана сама̄но девабха̄вам̣ аджа̄нанто на̄ма наттхи. сопи пана ‘‘ахам̣ рӯпӣ ну кхо арӯпӣ ну кхо’’тиа̄дина̄ найена кан̇кхати. кхаттийа̄дайо касма̄ на джа̄нантӣти че? аппаччаккха̄ тесам̣ таттха таттха куле уппатти. гахат̣т̣ха̄пи ча па̄талика̄дайо паббаджитасан̃н̃ино. паббаджита̄пи ‘‘куппам̣ ну кхо ме камма’’нтиа̄дина̄ найена гахат̣т̣хасан̃н̃ино. манусса̄пи ча екачче ра̄джа̄но вийа аттани девасан̃н̃ино хонти.

катхам̣ ну кхосмӣти вуттанайамева. кевалан̃хеттха аббхантаре джӣво на̄ма аттхӣти гахетва̄ тасса сан̣т̣ха̄на̄ка̄рам̣ нисса̄йа ‘‘дӣгхо ну кхосми, рассачатурассачхал̣ам̣саат̣т̣хам̣сасол̣асам̣са̄дӣнам̣ ан̃н̃атараппака̄ро’’ти кан̇кханто ‘‘катхам̣ ну кхосмӣ’’ти кан̇кхатӣти ведитаббо. сарӣрасан̣т̣ха̄нам̣ пана паччуппаннам̣ аджа̄нанто на̄ма наттхи.

куто а̄гато, со кухим̣ га̄мӣ бхависсатӣти аттабха̄васса а̄гатигатит̣т̣ха̄нам̣ кан̇кхати.

вапайантӣти виапайанти, ика̄ралопена̄йам̣ ниддесо. бйапайантӣти вуттам̣ хоти. тена̄ха ‘‘вапайанти апагаччхантӣ’’ти. апагаманан̃ча ануппаттиниродхавасена̄ти а̄ха ‘‘нируджджхантӣ’’ти.

3. када̄ панасса бодхипаккхийадхамма̄ чатусаччадхамма̄ ва̄ па̄тубхаванти уппаджджанти пака̄сантӣти? випассана̄магган̃а̄н̣есу паваттама̄несу. таттха випассана̄н̃а̄н̣е та̄ва випассана̄н̃а̄н̣асампайутта̄ сатиа̄дайо випассана̄н̃а̄н̣ан̃ча йатха̄рахам̣ аттано аттано висайесу тадан̇гаппаха̄навасена субхасан̃н̃а̄дике паджаханта̄ ка̄йа̄нупассана̄дивасена висум̣ висум̣ уппаджджанти. маггаккхан̣е пана те нибба̄нама̄ламбитва̄ самуччхедавасена пат̣ипаккхе паджаханта̄ чатӯсупи арийасаччесу асаммохапат̣иведхаса̄дханавасена сакидева уппаджджанти. евам̣ та̄веттха бодхипаккхийадхамма̄нам̣ уппаджджанат̣т̣хена па̄тубха̄во ведитаббо. арийасаччадхамма̄нам̣ пана локийа̄нам̣ випассана̄ккхан̣е випассана̄йа а̄рамман̣акаран̣авасена локуттара̄нам̣ тададхимуттата̄васена маггаккхан̣е ниродхасаччасса а̄рамман̣а̄бхисамайавасена саббесампи кичча̄бхисамайавасена па̄кат̣абха̄вато пака̄санат̣т̣хена па̄тубха̄во ведитаббо.

ити бхагава̄ сатипи сабба̄ка̄рена саббадхамма̄нам̣ аттано н̃а̄н̣асса па̄кат̣абха̄ве пат̣иччасамуппа̄дамукхена випассана̄бхинивесасса кататта̄ нипун̣агамбхӣрасудуддасата̄йа паччайа̄ка̄расса там̣ паччавеккхитва̄ уппаннабалавасоманассо пат̣ипаккхасамуччхедавибха̄ванена саддхим̣ аттано тадабхисамайа̄нубха̄вадӣпакамеветтха уда̄нам̣ уда̄неси.

‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄’’тиа̄дина̄ найена вуттаппака̄рам̣ ма̄расенанти –

‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄, дутийа̄ арати вуччати;

татийа̄ кхуппипа̄са̄ те, чатуттхӣ тан̣ха̄ павуччати.

‘‘пан̃чамӣ тхинамиддхам̣ те, чхат̣т̣ха̄ бхӣрӯ павуччати;

саттамӣ вичикиччха̄ те, маккхо тхамбхо ча ат̣т̣хама̄.

‘‘ла̄бхо силоко сакка̄ро, миччха̄ладдхо ча йо йасо;

йо чатта̄нам̣ самуккам̣се, паре ча аваджа̄нати.

‘‘еса̄ намучи те сена̄, кан̣хасса̄бхиппаха̄ринӣ;

на нам̣ асӯро джина̄ти, джетва̄ ча лабхате сукха’’нти. (су. ни. 438-441; маха̄ни. 28) –

имина̄ найена вуттаппака̄рам̣ ма̄расенам̣.

таттха (су. ни. ат̣т̣ха. 2.439-41; маха̄ни. ат̣т̣ха. 28) йасма̄ а̄дитова ага̄рийабхӯте сатте ваттхука̄месу килесака̄ма̄ мохайанти, те абхибхуййа анага̄рийабха̄вам̣ упагата̄нам̣ пантесу ва̄ сена̄санесу ан̃н̃атаран̃н̃атаресу ва̄ адхикусалесу дхаммесу арати уппаджджати. вуттампи четам̣ ‘‘паббаджитена кхо, а̄вусо, абхирати дуккара̄’’ти (сам̣. ни. 4.331). тато те парапат̣ибаддхаджӣвикатта̄ кхуппипа̄са̄ ба̄дхати, та̄йа ба̄дхита̄нам̣ парийесана тан̣ха̄ читтам̣ киламайати, атха несам̣ килантачитта̄нам̣ тхинамиддхам̣ оккамати, тато висесаманадхигаччханта̄нам̣ дурабхисамбхавесу аран̃н̃аванапаттхесу сена̄санесу вихаратам̣ утра̄сасан̃н̃ита̄ бхӣру джа̄йати, тесам̣ уссан̇китапарисан̇кита̄нам̣ дӣгхараттам̣ вивекарасаманасса̄дайама̄на̄нам̣ вихаратам̣ ‘‘на сийа̄ ну кхо еса магго’’ти пат̣ипаттийам̣ вичикиччха̄ уппаджджати, там̣ винодетва̄ вихаратам̣ аппаматтакена висеса̄дхигамена ма̄намаккхатхамбха̄ джа̄йанти, тепи винодетва̄ вихаратам̣ тато адхикатарам̣ висеса̄дхигамам̣ нисса̄йа ла̄бхасакка̄расилока̄ уппаджджанти, ла̄бха̄димуччхита̄ дхаммапатирӯпака̄ни пака̄сента̄ миччха̄йасам̣ адхигантва̄ таттха т̣хита̄ джа̄тиа̄дӣхи атта̄нам̣ уккам̣сенти парам̣ вамбхенти, тасма̄ ка̄ма̄дӣнам̣ пат̣хамасена̄дибха̄во ведитаббо.

еваметам̣ дасавидхам̣ сенам̣ уддиситва̄ йасма̄ са̄ кан̣хадхаммасаманна̄гататта̄ кан̣хасса намучино упака̄ра̄йа сам̣ваттати, тасма̄ нам̣ ‘‘тава сена̄’’ти ниддисантена ‘‘еса̄ намучи те сена̄, кан̣хасса̄бхиппаха̄ринӣ’’ти вуттам̣. таттха абхиппаха̄ринӣти саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ гха̄танӣ ниппотханӣ, антара̄йакарӣти аттхо. на нам̣ асӯро джина̄ти, джетва̄ ча лабхате сукханти евам̣ тава сенам̣ асӯро ка̄йе ча джӣвите ча са̄пеккхо пурисо на джина̄ти, сӯро пана джина̄ти, джетва̄ ча маггасукхам̣ пхаласукхан̃ча адхигаччхатӣти аттхо. сопи бра̄хман̣оти сопи кхӣн̣а̄савабра̄хман̣о.

ида̄ни ‘‘тена кхо пана самайена бхагава̄ сатта̄хам̣ екапаллан̇кена нисинно хоти вимуттисукхапат̣исам̣ведӣ. атха кхо бхагава̄ тасса сатта̄хасса аччайена тамха̄ сама̄дхимха̄ вут̣т̣хахитва̄ раттийа̄ пат̣хамам̣ йа̄мам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ ануломам̣ са̄дхукам̣ манаса̄ка̄си. раттийа̄ маджджхимам̣ йа̄мам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ пат̣иломам̣ са̄дхукам̣ манаса̄ка̄си. раттийа̄ паччхимам̣ йа̄мам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ ануломапат̣иломам̣ са̄дхукам̣ манаса̄ка̄сӣ’’ти евам̣ вутта̄йа уда̄напа̄л̣ийа̄ (уда̄. 1) имисса̄ ча кхандхакапа̄л̣ийа̄ авиродхам̣ дассетум̣ ‘‘уда̄не пана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. еттха тасса васена̄ти тасса паччайа̄ка̄рападжа̄нанасса паччайаккхайа̄дхигамасса ча васена. екекамева кот̣т̣ха̄санти ануломапат̣иломесу екекамева кот̣т̣ха̄сам̣. па̄т̣ипадараттийа̄ евам̣ манаса̄ка̄сӣти раттийа̄ тӣсупи йа̄месу ануломапат̣иломам̣йева манаса̄ка̄си. бхагава̄ кира т̣хапетва̄ ратанагхарасатта̄хам̣ сесесу чхасу сатта̄хесу антарантара̄ дхаммам̣ паччавеккхитва̄ йебхуййена вимуттисукхапат̣исам̣ведӣ виха̄си, ратанагхарасатта̄хе пана абхидхаммапавичайавасенева виха̄си. тасма̄ антарантара̄ дхаммапаччавеккхан̣авасена уппа̄дитаманасика̄ресу па̄т̣ипадараттийа̄ уппа̄дитам̣ манасика̄рам̣ сандха̄йа имиссам̣ кхандхакапа̄л̣ийам̣ евам̣ вуттанти адхиппа̄йо.

бодхикатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

аджапа̄лакатха̄ван̣н̣ана̄

4. тасса сатта̄хасса аччайена̄ти паллан̇касатта̄хасса апагаманена. тамха̄ сама̄дхимха̄ вут̣т̣хахитва̄ти тато арахаттапхаласама̄паттисама̄дхито йатха̄ка̄лапариччхедам̣ вут̣т̣хахитва̄. ан̃н̃епи буддхаттакара̄ти виса̄кхапун̣н̣амито пат̣т̣ха̄йа раттиндивам̣ евам̣ ниччасама̄хитабха̄вахетубхӯта̄нам̣ буддхагун̣а̄нам̣ упари ан̃н̃епи буддхаттаса̄дхака̄. ‘‘айам̣ буддхо’’ти буддхабха̄васса паресам̣ вибха̄вана̄ дхамма̄ ким̣ ну кхо сантӣти йоджана̄. екачча̄нам̣ девата̄нанти йа̄ адхигатамагга̄ саччхикатаниродха̄ екападесена буддхагун̣е джа̄нанти, та̄ т̣хапетва̄ тадан̃н̃а̄сам̣ девата̄нам̣. анимисехӣти дхаммапӣтивиппха̄равасена паса̄давибха̄ваниччаладалата̄йа нимесарахитехи. ратаначан̇камети девата̄хи ма̄пите ратанамайачан̇каме. ‘‘ратанабхӯта̄нам̣ саттаннам̣ пакаран̣а̄нам̣ таттха ча ануттарасса дхаммаратанасса саммасанена там̣ т̣ха̄нам̣ ратанагхарачетийам̣ на̄ма джа̄та’’нтипи ваданти. тенева ат̣т̣хаса̄линийам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) ‘‘ратанагхарам̣ на̄ма на ратанамайам̣ гехам̣, саттаннам̣ пана пакаран̣а̄нам̣ саммаситат̣т̣ха̄нам̣ ратанагхаранти ведитабба’’нти вуттам̣.

касма̄ пана̄йам̣ аджапа̄ланигродхо на̄ма джа̄тоти а̄ха ‘‘тасса кира̄’’тиа̄ди. кечи пана ‘‘йасма̄ таттха веде саджджха̄йитум̣ асаматтха̄ махаллакабра̄хман̣а̄ па̄ка̄рапариккхепайутта̄ни нивесана̄ни катва̄ саббе васим̣су, тасма̄сса ‘аджапа̄ланигродхо’ти на̄мам̣ джа̄та’’нти ваданти. татра̄йам̣ вачанаттхо – на джапантӣти аджапа̄, манта̄нам̣ анаджджха̄йака̄ти аттхо. аджапа̄ ланти а̄дийанти нива̄сам̣ еттха̄ти аджапа̄лоти. апаре пана ваданти ‘‘йасма̄ маджджханхике самайе анто павит̣т̣хе адже аттано чха̄йа̄йа па̄лети раккхати, тасма̄ ‘аджапа̄ло’тисса на̄мам̣ рул̣ха’’нти. саббатха̄пи на̄маметам̣ тасса руккхасса.

вимуттисукхам̣ пат̣исам̣ведентоти дхаммам̣ вичинантойева антарантара̄ вимуттисукхан̃ча пат̣исам̣веденто. ‘‘дхаммам̣ вичинанто вимуттисукхан̃ча пат̣исам̣веденто’’ти евам̣ ва̄ еттха па̄т̣хо гахетаббо. уда̄нат̣т̣хакатха̄йампи (уда̄. ат̣т̣ха. 4) хи айамева па̄т̣хо. дхаммам̣ вичинанто четтха евам̣ абхидхамме найамаггам̣ саммаси пат̣хамам̣ дхаммасан̇ган̣ӣпакаран̣ам̣ на̄ма, тато вибхан̇гаппакаран̣ам̣, дха̄тукатха̄пакаран̣ам̣, пуггалапан̃н̃аттиппакаран̣ам̣, катха̄ваттхум̣ на̄ма, йамакам̣ на̄ма, тато маха̄пакаран̣ам̣ пат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма̄ти. таттхасса сан̣хасукхумат̣т̣ха̄намхи читте отин̣н̣е пӣти уппаджджи, пӣтийа̄ уппанна̄йа лохитам̣ пасӣди, лохите пасанне чхави пасӣди, чхавийа̄ пасанна̄йа пураттхимака̄йато кӯт̣а̄га̄ра̄диппама̄н̣а̄ расмийо ут̣т̣хахитва̄ а̄ка̄се паккхандам̣ чхаддантана̄гакулам̣ вийа па̄чӣнадиса̄йа ананта̄ни чаккава̄л̣а̄ни паккханда̄. паччхимака̄йато ут̣т̣хахитва̄ паччхимадиса̄йа, даккхин̣ам̣сакӯт̣ато ут̣т̣хахитва̄ даккхин̣адиса̄йа, ва̄мам̣сакӯт̣ато ут̣т̣хахитва̄ уттарадиса̄йа ананта̄ни чаккава̄л̣а̄ни паккханда̄. па̄даталехи пава̄л̣ан̇кураван̣н̣а̄ расмийо никкхамитва̄ маха̄патхавим̣ виниббиджджха удакам̣ двидха̄ бхиндитва̄ ва̄таккхандхам̣ пада̄летва̄ аджат̣а̄ка̄сам̣ паккханда̄. сӣсато сам̣париваттийама̄нам̣ ман̣ида̄мам̣ вийа нӣлаван̣н̣арасмиват̣т̣и ут̣т̣хахитва̄ чха девалоке винивиджджхитва̄ нава брахмалоке атиккамма аджат̣а̄ка̄сам̣ паккханда̄. тасмим̣ дивасе апарима̄н̣есу чаккава̄л̣есу апарима̄н̣а̄ сатта̄ саббе суван̣н̣аван̣н̣а̄ва ахесум̣. там̣ дивасан̃ча пана бхагавато сарӣра̄ никкханта̄ йа̄ваджджадиваса̄пи кира та̄ расмийо ананталокадха̄туйо гаччхантийева. на кевалан̃ча имасмим̣йева сатта̄хе дхаммам̣ вичинантасса сарӣрато расмийо никкхамим̣су, атха кхо ратанагхарасатта̄хепи пат̣т̣ха̄нам̣ саммасантасса евамева сарӣрато расмийо никкханта̄ ева̄ти ведитаббам̣.

вуттан̃хетам̣ ат̣т̣хаса̄линийам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) –

‘‘имесу ча екавӣсатийа̄ дивасесу екадивасепи саттху сарӣрато расмийо на никкханта̄, чатуттхе пана сатта̄хе паччхимуттара̄йа диса̄йа ратанагхаре нисӣди. таттха дхаммасан̇ган̣им̣ саммасантассапи сарӣрато расмийо на никкханта̄. вибхан̇гаппакаран̣ам̣, дха̄тукатхам̣, пуггалапан̃н̃аттим̣, катха̄ваттхуппакаран̣ам̣, йамакаппакаран̣ам̣ саммасантассапи расмийо на никкханта̄. йада̄ пана маха̄пакаран̣ам̣ оруйха ‘хетупаччайо а̄рамман̣апаччайо…пе… авигатапаччайо’ти саммасанам̣ а̄рабхи, атхасса чатувӣсатисамантапат̣т̣ха̄нам̣ саммасантасса екантато саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ маха̄пакаран̣е ока̄сам̣ лабхи. йатха̄ хи тимирапин̇галамаха̄маччхо чатура̄сӣтийоджанасахассагамбхӣре маха̄самуддейева ока̄сам̣ лабхати, евамева саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ екантато маха̄пакаран̣ейева ока̄сам̣ лабхи.

‘‘саттху евам̣ ладдхока̄сена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена йатха̄сукхам̣ сан̣хасукхумадхаммам̣ саммасантасса сарӣрато нӣлапӣталохитода̄таман̃джит̣т̣хапабхассаравасена чхаббан̣н̣арасмийо никкхамим̣су. кесамассӯхи чева аккхӣнан̃ча нӣлат̣т̣ха̄нехи нӣларасмийо никкхамим̣су, йа̄сам̣ васена гаганаталам̣ ан̃джаначун̣н̣асамокин̣н̣ам̣ вийа ума̄пуппханӣлуппаладаласан̃чханнам̣ вийа вӣтипатантаман̣ита̄лаван̣т̣ам̣ вийа сампаса̄ритамечакапат̣ам̣ вийа ча ахоси. чхавито чева аккхӣнан̃ча пӣтат̣т̣ха̄нехи пӣтарасмийо никкхамим̣су, йа̄сам̣ васена диса̄бха̄га̄ суван̣н̣арасанисин̃чама̄на̄ вийа суван̣н̣апат̣апаса̄рита̄ вийа кун̇кумачун̣н̣акан̣ика̄рапуппхасампарикин̣н̣а̄ вийа ча вирочим̣су. мам̣салохитехи чева аккхӣнан̃ча раттат̣т̣ха̄нехи лохитарасмийо никкхамим̣су, йа̄сам̣ васена диса̄бха̄га̄ чӣнапит̣т̣хачун̣н̣аран̃джита̄ вийа супаккала̄кха̄расанисин̃чама̄на̄ вийа раттакамбалапариккхитта̄ вийа джайасуманапа̄рибаддхакабандхуджӣвакакусумасампарикин̣н̣а̄ вийа ча вирочим̣су. ат̣т̣хӣхи чева дантехи ча аккхӣнан̃ча сетат̣т̣ха̄нехи ода̄тарасмийо никкхамим̣су, йа̄сам̣ васена диса̄бха̄га̄ раджатакут̣ехи а̄син̃чама̄накхӣрадха̄ра̄сампарикин̣н̣а̄ вийа паса̄ритараджатапат̣авита̄на̄ вийа вӣтипатантараджатата̄лаван̣т̣а̄ вийа кундакумудасиндхува̄расуманамаллика̄дикусумасан̃чханна̄ вийа ча вирочим̣су. ман̃джит̣т̣хапабхассара̄ пана тамха̄ тамха̄ сарӣраппадеса̄ никкхамим̣су. ити та̄ чхаббан̣н̣арасмийо никкхамитва̄ гханамаха̄патхавим̣ ган̣хим̣су.

‘‘чатунахута̄дхикадвийоджанасатасахассабахала̄ маха̄патхавӣ ниддхантасуван̣н̣апин̣д̣и вийа ахоси. патхавим̣ бхиндитва̄ хет̣т̣ха̄ удакам̣ ган̣хим̣су. патхавӣсандха̄ракам̣ ат̣т̣ханахута̄дхикачатуйоджанасатасахассабахалам̣ удакам̣ суван̣н̣акаласехи а̄син̃чама̄навилӣнасуван̣н̣ам̣ вийа ахоси. удакам̣ винивиджджхитва̄ ва̄там̣ аггахесум̣. чханнавута̄дхиканавайоджанасатасахассабахало ва̄то самусситасуван̣н̣аккхандхо вийа ахоси. ва̄там̣ винивиджджхитва̄ хет̣т̣ха̄ аджат̣а̄ка̄сам̣ паккхандим̣су. упарибха̄гена уггантва̄пи чатумаха̄ра̄джике ган̣хим̣су. те винивиджджхитва̄ та̄ватим̣се, тато йа̄ме, тато тусите, тато нимма̄наратӣ, тато параниммитавасаваттӣ, тато нава брахмалоке, тато вехаппхале, тато пан̃ча суддха̄ва̄се винивиджджхитва̄ чатта̄ро а̄руппе ган̣хим̣су. чатта̄ро ча а̄руппе винивиджджхитва̄ аджат̣а̄ка̄сам̣ паккхандим̣су.

‘‘тирийабха̄гехи ананта̄ локадха̄туйо паккхандим̣су, еттаке т̣ха̄не чандамхи чандаппабха̄ наттхи, сӯрийе сӯрийаппабха̄ наттхи, та̄ракарӯпесу та̄ракарӯпаппабха̄ наттхи, девата̄нам̣ уййа̄навима̄накаппаруккхесу сарӣре а̄бхаран̣есӯти саббаттха пабха̄ наттхи. тисахассимаха̄сахассилокадха̄туйа̄ а̄локапхаран̣асаматтхо маха̄брахма̄пи сӯрийуггамане кхаджджопанако вийа ахоси, чандасӯрийата̄ракарӯпадеватуййа̄навима̄накаппаруккха̄нам̣ париччхедаматтакамева пан̃н̃а̄йиттха. еттакам̣ т̣ха̄нам̣ буддхарасмӣхийева аджджхоттхат̣ам̣ ахоси. айан̃ча нева буддха̄нам̣ адхит̣т̣ха̄ниддхи, на бха̄вана̄майиддхи. сан̣хасукхумадхаммам̣ пана саммасато локана̄тхасса лохитам̣ пасӣди, ваттхурӯпам̣ пасӣди, чхавиван̣н̣о пасӣди. читтасамут̣т̣ха̄на̄ ван̣н̣адха̄ту саманта̄ асӣтихаттхаматте падесе ниччала̄ ат̣т̣ха̄сӣ’’ти.

евам̣ нисиннети тамха̄ сама̄дхимха̄ вут̣т̣хахитва̄ нисинне. еко бра̄хман̣оти на̄маготтавасена анабхин̃н̃а̄то апа̄кат̣о еко бра̄хман̣о. ‘‘хум̣ ху’’нти каронто вичаратӣти саббам̣ ачоккхаджа̄тикам̣ пасситва̄ джигуччханто ‘‘хум̣ ху’’нти каронто вичарати. етадавоча̄ти (уда̄. ат̣т̣ха. 4) етам̣ ида̄ни ваттаббам̣ ‘‘китта̄вата̄ ну кхо’’тиа̄дивачанам̣ авоча. таттха китта̄вата̄ти киттакена пама̄н̣ена. ну-ти сам̣сайаттхе нипа̄то, кхо-ти падапӯран̣е. бхо-ти бра̄хман̣а̄нам̣ джа̄тисамуда̄гатам̣ а̄лапанам̣. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘бхова̄ди на̄ма со хоти, саче хоти сакин̃чано’’ти (дха. па. 396; су. ни. 625). готама̄ти бхагавантам̣ готтена а̄лапати. катхам̣ пана̄йам̣ бра̄хман̣о сампати сама̄гато бхагавато готтам̣ джа̄на̄тӣти? на̄йам̣ сампати сама̄гато, чхаббасса̄ни падха̄накаран̣ака̄ле упат̣т̣хахантехи пан̃чаваггийехи саддхим̣ чарама̄но апарабха̄ге там̣ ватам̣ чхад̣д̣етва̄ урувела̄йам̣ сенанигаме еко адутийо хутва̄ пин̣д̣а̄йа чарама̄нопи тена бра̄хман̣ена дит̣т̣хапуббо чева саллапитапуббо ча, тена со пуббе пан̃чаваггийехи гайхама̄нам̣ бхагавато готтам̣ ануссаранто ‘‘бхо готама̄’’ти бхагавантам̣ готтена а̄лапати. йато пат̣т̣ха̄йа ва̄ бхагава̄ маха̄бхиниккхаманам̣ никкханто анома̄надӣтӣре паббаджи, тато пабхути ‘‘саман̣о готамо’’ти чандо вийа сӯрийо вийа па̄кат̣о пан̃н̃а̄то хоти, на ча тасса готтаджа̄нане ка̄ран̣ам̣ гавеситаббам̣. бра̄хман̣акаран̣а̄ти бра̄хман̣ам̣ каронтӣти бра̄хман̣акаран̣а̄, бра̄хман̣абха̄вакара̄ти аттхо. еттха ча ‘‘китта̄вата̄’’ти етена йехи дхаммехи бра̄хман̣о хоти, тесам̣ дхамма̄нам̣ парима̄н̣ам̣ пуччхати. ‘‘катаме’’ти пана имина̄ тесам̣ сарӯпам̣ пуччхати.

уда̄нам̣ уда̄несӣти ‘‘йо бра̄хман̣о’’тиа̄дикам̣ уда̄нам̣ уда̄неси, на пана тасса бра̄хман̣асса дхаммам̣ десеси. касма̄? дхаммадесана̄йа абха̄джанабха̄вато. татха̄ хи тасса бра̄хман̣асса имам̣ га̄тхам̣ сутва̄ на сачча̄бхисамайо ахоси. йатха̄ ча имасса, евам̣ упакасса а̄джӣвакасса буддхагун̣аппака̄санам̣ сутва̄. дхаммачаккаппаваттанато хи пуббабха̄ге бхагавата̄ бха̄ситам̣ паресам̣ сун̣анта̄нампи тапуссабхаллика̄нам̣ саран̣ада̄нам̣ вийа ва̄сана̄бха̄гийамева джа̄там̣, на асеккхабха̄гийам̣ ва̄ ниббедхабха̄гийам̣ ва̄. еса̄ хи дхаммата̄ти. ведехи ва̄ антанти еттха антам̣ на̄ма саббасан̇кха̄рапарийоса̄нам̣ нибба̄нам̣. име уссада̄ наттхӣти саббасо име пахӣнатта̄ на санти.

аджапа̄лакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

мучалиндакатха̄ван̣н̣ана̄

5. мучалиндамӯлети (уда̄. ат̣т̣ха. 11) еттха мучалиндо вуччати нӣпаруккхо, йо ‘‘ничуло’’типи вуччати, тасса самӣпети аттхо. кечи пана ‘‘мучалоти тасса руккхасса на̄мам̣, ванаджет̣т̣хаката̄йа пана мучалиндоти вутта’’нти ваданти. удапа̄дӣти сакалачаккава̄л̣агаббхам̣ пӯренто маха̄мегхо удапа̄ди. еварӯпо кира мегхо двӣсуйева ка̄лесу вассати чаккаваттимхи ва̄ уппанне буддхе ва̄, идха буддхуппа̄дака̄ле удапа̄ди. поккхаран̣ийа̄ ниббаттоти поккхаран̣ийа̄ хет̣т̣ха̄ на̄габхаванам̣ аттхи, таттха ниббатто. сакабхавана̄ти аттано на̄габхаванато. евам̣ бхогехи париккхипитва̄ти сатта ва̄ре аттано сарӣрабхогехи бхагавато ка̄йам̣ парива̄ретва̄. упаримуддхани махантам̣ пхан̣ам̣ вихачча̄ти бхагавато муддхаппадесасса упари аттано махантам̣ пхан̣ам̣ паса̄ретва̄. ‘‘пхан̣ам̣ каритва̄’’типи па̄т̣хо, сойеваттхо.

тасса кира на̄гара̄джасса етадахоси ‘‘бхагава̄ ча майхам̣ бхаванасамӣпе руккхамӯле нисинно, айан̃ча сатта̄хаваддалика̄ ваттати, ва̄са̄га̄рамасса ладдхум̣ ват̣т̣атӣ’’ти. со саттаратанамайам̣ па̄са̄дам̣ нимминитум̣ сакконтопи ‘‘евам̣ кате ка̄йаса̄ро гахито на бхависсати, дасабаласса ка̄йавеййа̄ваччам̣ карисса̄мӣ’’ти махантам̣ аттабха̄вам̣ катва̄ саттха̄рам̣ саттаккхаттум̣ бхогехи париккхипитва̄ упари пхан̣ам̣ дха̄реси. ‘‘тасса париккхепаббхантарам̣ лохапа̄са̄де бхан̣д̣а̄га̄рагаббхаппама̄н̣ам̣ ахосӣ’’ти идха вуттам̣. маджджхимат̣т̣хакатха̄йам̣ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.284) пана –

‘‘париккхепасса анто ока̄со хет̣т̣ха̄ лохапа̄са̄даппама̄н̣о ахоси, ‘иччхитиччхитена ирийа̄патхена саттха̄ вихариссатӣ’ти на̄гара̄джасса аджджха̄сайо ахоси, тасма̄ евам̣ махантам̣ ока̄сам̣ париккхипи, маджджхе ратанапаллан̇ко пан̃н̃атто хоти, упари суван̣н̣ата̄ракавичиттам̣ самосаритагандхада̄макусумачелавита̄нам̣ ахоси, чатӯсу кон̣есу гандхателена дӣпа̄ джалита̄, чатӯсу диса̄су виваритва̄ чанданакаран̣д̣ака̄ т̣хапита̄’’ти –

вуттам̣. иччхитиччхитена ирийа̄патхена вихариссатӣти ча на̄гара̄джасса аджджха̄сайаматтаметам̣, бхагава̄ пана йатха̄нисиннова сатта̄хам̣ вӣтина̄меси.

кин̃ча̄пи…пе… чинтетум̣ йуттанти еттха кечи ваданти ‘‘ун̣хаггахан̣ам̣ бхогапариккхепасса випулабха̄вакаран̣е ка̄ран̣акиттанам̣. кхуддаке хи тасмим̣ бхагавантам̣ на̄гара̄джасса сарӣрасамбхӯта̄ усма̄ ба̄дхеййа, випулабха̄вакаран̣ена пана та̄дисам̣ ма̄ ун̣хам̣ ба̄дхайиттха̄’’ти. саупасаггападасса аттхо упасаггена вина̄пи вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘виддханти уббиддха’’нти, са̄ часса уббиддхата̄ упаккилесавигамена дӯрабха̄вена упат̣т̣ха̄нанти а̄ха ‘‘мегхавигамена дӯрӣбхӯта’’нти. инданӣламан̣и вийа диббати джотатӣти дево, а̄ка̄со. видитва̄ти ‘‘ида̄ни вигатавала̄хако а̄ка̄со, наттхи бхагавато сӣта̄диупаддаво’’ти н̃атва̄. винивет̣хетва̄ти апанетва̄. аттано рӯпанти аттано на̄гарӯпам̣. пат̣исам̣харитва̄ти антарадха̄петва̄. ма̄н̣авакаван̣н̣анти кума̄ракарӯпам̣.

етаматтхам̣ видитва̄ти ‘‘вивекасукхапат̣исам̣ведино йаттха каттхачи сукхамева хотӣ’’ти етам̣ аттхам̣ сабба̄ка̄рена джа̄нитва̄. имам̣ уда̄нанти имам̣ вивекасукха̄нубха̄вадӣпакам̣ уда̄нам̣ уда̄неси. сутадхаммасса̄ти виссутадхаммасса. тена̄ха ‘‘пака̄ситадхаммасса̄’’ти. акуппанабха̄воти акуппанасабха̄во.

мучалиндакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ра̄джа̄йатанакатха̄ван̣н̣ана̄

6. осадхахарӣтакам̣ упанесӣти на кевалам̣ осадхахарӣтакамева, дантакат̣т̣хампи упанеси. паччаггхети еттха пуримам̣ аттхавикаппам̣ кечи на иччханти, тенева а̄чарийадхаммапа̄латтхерена вуттам̣ ‘‘паччаггхети абхинаве. паччекам̣ махаггхата̄йа паччаггхети кечи, там̣ на сундарам̣. на хи буддха̄ бхагаванто махаггхам̣ пат̣игган̣ханти парибхун̃джанти ва̄’’ти.

ра̄джа̄йатанакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

брахмайа̄чанакатха̄ван̣н̣ана̄

7. а̄чин̣н̣асама̄чин̣н̣оти а̄чарито чева а̄чарантехи ча саммадева а̄чаритоти аттхо. етена айам̣ паривитакко саббабуддха̄нам̣ пат̣хама̄бхисамбодхийам̣ уппаджджатева̄ти айаметтха дхаммата̄ти дассети. гамбхӣропи дхаммо пат̣ипаккхавидхаманена супа̄кат̣о бхавеййа, пат̣ипаккхавидхаманам̣ пана самма̄пат̣ипаттипат̣ибаддхам̣, са̄ саддхаммасавана̄дхӣна̄, там̣ саттхари дхамме ча паса̄да̄йаттам̣. со висесато локе самбха̄ванӣйасса гарука̄таббасса абхипаттхана̄хетукоти парампара̄йа сатта̄нам̣ дхаммасампат̣ипаттийа̄ брахмуно йа̄чана̄нимиттанти там̣ дассенто ‘‘брахмуна̄ йа̄чите десетука̄мата̄йа̄’’тиа̄дима̄ха.

адхигатоти пат̣ивиддхо, сайамбхӯн̃а̄н̣ена ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ йатха̄бхӯтам̣ авабуддхоти аттхо. дхаммоти чатусаччадхаммо таббинимуттасса пат̣ивиджджхитаббадхаммасса абха̄вато. гамбхӣроти маха̄самуддо вийа макасатун̣д̣асӯчийа̄ ан̃н̃атра самупачитапарипаккан̃а̄н̣асамбха̄рехи ан̃н̃есам̣ н̃а̄н̣ена алаббханеййапатит̣т̣хо. гамбхӣратта̄ва дуддасо дуккхена дат̣т̣хаббо, на сакка̄ сукхена дат̣т̣хум̣. йо хи алаббханеййапатит̣т̣хо, со ога̄хитум̣ асаккун̣еййата̄йа сарӯпато ча висесато ча сукхена пасситум̣ на сакка̄, атха кхо киччхена кеначи када̄чидева дат̣т̣хаббо. дуддасатта̄ва дуранубодхо дуккхена авабуджджхитаббо, на сакка̄ сукхена авабуджджхитум̣. йан̃хи дат̣т̣хумева на сакка̄, тасса ога̄хетва̄ анубуджджхане катха̄ ева наттхи авабодхасса дуккарабха̄вато. имасмим̣ т̣ха̄не ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, катамам̣ ну кхо дуккаратарам̣ ва̄ дурабхисамбхаватарам̣ ва̄’’ти (сам̣. ни. 5.1115) суттападам̣ ваттаббам̣.

сантоти анупасантасабха̄ва̄нам̣ килеса̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нан̃ча абха̄вато вӯпасантасаббапарил̣а̄хата̄йа санто ниббуто, санта̄рамман̣ата̄йа ва̄ санто. еттха ча ниродхасаччам̣ сантам̣ а̄рамман̣анти санта̄рамман̣ам̣, маггасаччам̣ сантам̣ санта̄рамман̣ан̃ча̄ти санта̄рамман̣ам̣. падха̄набха̄вам̣ нӣтоти пан̣ӣто. атха ва̄ пан̣ӣтоти атиттикаран̣ат̣т̣хена атаппако са̄дурасабходжанам̣ вийа. сантапан̣ӣтабха̄венева четтха асечанаката̄йа атаппаката̄ дат̣т̣хабба̄. идан̃хи двайам̣ локуттарамева сандха̄йа вуттам̣. атакка̄вачароти уттаман̃а̄н̣ависайатта̄ таккена авачаритаббо ога̄хитаббо на хоти, н̃а̄н̣енева авачаритаббо. тато ева нипун̣ан̃а̄н̣агочарата̄йа сан̣хасукхумасабха̄ватта̄ ча нипун̣о сан̣хо. пан̣д̣итаведанӣйоти ба̄ла̄нам̣ ависайатта̄ самма̄пат̣ипадам̣ пат̣ипаннехи пан̣д̣итехи ева ведитаббо.

аллӣйанти абхирамитаббат̣т̣хена севийантӣти а̄лайа̄, пан̃ча ка̄магун̣а̄ти а̄ха ‘‘сатта̄ пан̃чака̄магун̣е аллӣйанти, тасма̄ те а̄лайа̄ти вуччантӣ’’ти. таттха пан̃чака̄магун̣е аллӣйантӣти пан̃чака̄магун̣е севантӣти аттхо. тети пан̃ча ка̄магун̣а̄. рамантӣти ратим̣ винданти кӣл̣анти лал̣анти. а̄лӣйанти абхираман̣авасена севантӣти а̄лайа̄, ат̣т̣хасатам̣ тан̣ха̄вичарита̄ни, техи а̄лайехи рамантӣти а̄лайара̄ма̄ти евампеттха аттхо дат̣т̣хаббо. име хи сатта̄ йатха̄ ка̄магун̣е, евам̣ ра̄гампи асса̄денти абхинандантийева. йатхева хи сусаджджитапуппхапхалабхаритаруккха̄дисампаннам̣ уййа̄нам̣ павит̣т̣хо ра̄джа̄ та̄йа та̄йа сампаттийа̄ рамати, саммудито а̄модитапамодито хоти, на уккан̣т̣хати, са̄йампи никкхамитум̣ на иччхати, евамимехи ка̄ма̄лайатан̣ха̄лайехи сатта̄ раманти, сам̣са̄рават̣т̣е саммодита̄ ануккан̣т̣хита̄ васанти. тена несам̣ бхагава̄ дувидхампи а̄лайам̣ уййа̄набхӯмим̣ вийа дассенто ‘‘а̄лайара̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. рата̄ти нирата̄. сут̣т̣ху мудита̄ти ативийа мудита̄ ануккан̣т̣ханато.

т̣ха̄нам̣ сандха̄йа̄ти т̣ха̄насаддам̣ сандха̄йа. аттхато пана т̣ха̄нанти ча пат̣иччасамуппа̄до ева адхиппето. тит̣т̣хати еттха пхалам̣ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти т̣ха̄нам̣, сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайабхӯта̄ авиджджа̄дайо. имесам̣ сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайа̄ти идаппаччайа̄, авиджджа̄дайова. идаппаччайа̄ ева идаппаччайата̄ йатха̄ дево ева девата̄. идаппаччайа̄нам̣ ва̄ авиджджа̄дӣнам̣ аттано пхалам̣ пат̣ичча паччайабха̄во уппа̄данасаматтхата̄ идаппаччайата̄. тена саматтхапаччайалаккхан̣о пат̣иччасамуппа̄до дассито хоти. пат̣ичча самуппаджджати пхалам̣ етасма̄ти пат̣иччасамуппа̄до. пададвайенапи дхамма̄нам̣ паччайат̣т̣хо ева вибха̄вито. сан̇кха̄ра̄дипаччайа̄нан̃хи авиджджа̄дӣнам̣ етам̣ адхивачанам̣ идаппаччайата̄пат̣иччасамуппа̄доти. саббасан̇кха̄расаматхотиа̄ди саббам̣ аттхато нибба̄намева. йасма̄ хи там̣ а̄гамма пат̣ичча арийамаггасса а̄рамман̣апаччайабха̄вахету саббасан̇кха̄равиппхандита̄ни самманти вӯпасамманти, тасма̄ ‘‘саббасан̇кха̄расаматхо’’ти вуччати. саббасан̇кхатависам̣йутте хи нибба̄не сан̇кха̄равӯпасамапарийа̄йо н̃а̄йа̄гатойева̄ти. идам̣ панеттха ниббачанам̣ – саббе сан̇кха̄ра̄ самманти еттха̄ти саббасан̇кха̄расаматхоти.

йасма̄ ча там̣ а̄гамма саббе упадхайо пат̣иниссат̣т̣ха̄ самуччхедавасена париччатта̄ хонти, ат̣т̣хасатаппабхеда̄ сабба̄пи тан̣ха̄ кхӣйанти, саббе килесара̄га̄ вираджджанти, джара̄маран̣а̄дибхедам̣ саббам̣ ват̣т̣адуккхам̣ нируджджхати, тасма̄ ‘‘саббӯпадхипат̣иниссагго тан̣ха̄ккхайо вира̄го ниродхо’’ти вуччати, йа̄ панеса̄ тан̣ха̄ тена тена бхавена бхавантарам̣ бхаваникантибха̄вена винати сам̣сиббати, пхалена ва̄ саддхим̣ каммам̣ винати сам̣сиббатӣти катва̄ ва̄нанти вуччати, тато никкхантам̣ ва̄натоти нибба̄нам̣. киламатхоти ка̄йакиламатхо. вихеса̄пи ка̄йавихеса̄йева, читте пана убхайампетам̣ буддха̄нам̣ наттхи бодхимӯлейева самуччхиннатта̄. еттха ча чиранисаджджа̄чирабха̄санехи пит̣т̣хиа̄гила̄йаната̄лугаласоса̄дивасена ка̄йакиламатхо чева ка̄йавихеса̄ ча ведитабба̄, са̄ ча кхо десана̄йа аттхам̣ аджа̄нанта̄нан̃ча аппат̣ипаджджанта̄нан̃ча васена. джа̄нанта̄нам̣ пана пат̣ипаджджанта̄нан̃ча десана̄йа ка̄йапариссамопи саттху апариссамова, тена̄ха бхагава̄ ‘‘на ча мам̣ дхамма̄дхикаран̣ам̣ вихесетӣ’’ти. тенева вуттам̣ ‘‘йа̄ аджа̄нанта̄нам̣ десана̄ на̄ма, со мама киламатхо асса̄’’ти.

аписсӯти сампин̣д̣анаттхе нипа̄то. со на кевалам̣ етадахоси, има̄пи га̄тха̄ пат̣ибхам̣сӯти дӣпети. бхагавантанти пат̣исаддайогена са̄миаттхе упайогавачананти а̄ха ‘‘бхагавато’’ти. вуддхиппатта̄ аччхарийа̄ ва̄ аначчхарийа̄. вуддхиаттхопи хи а-ка̄ро хоти йатха̄ ‘‘асеккха̄ дхамма̄’’ти. каппа̄нам̣ чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни сатасахассан̃ча садевакасса локасса дхаммасам̣вибха̄гакаран̣аттхамева па̄рамийо пӯретва̄ ида̄ни самадхигатадхаммараджджасса таттха аппоссукката̄паттидӣпанатта̄ га̄тха̄ттхасса ануаччхарийата̄ тасса вуддхиппатти ча ведитабба̄. аттхадва̄рена хи га̄тха̄нам̣ аначчхарийата̄. гочара̄ ахесунти упат̣т̣хахам̣су, упат̣т̣ха̄нан̃ча витаккайитаббата̄ти а̄ха ‘‘паривитаккайитаббабха̄вам̣ па̄пун̣им̣сӯ’’ти.

киччхена̄ти на дуккхаппат̣ипада̄йа. буддха̄нан̃хи чатта̄ропи магга̄ сукхаппат̣ипада̄ва хонти. па̄рамӣпӯран̣ака̄ле пана сара̄гасадосасамохассева сато а̄гата̄гата̄нам̣ йа̄чака̄нам̣ алан̇катаппат̣ийаттам̣ сӣсам̣ кантитва̄ галалохитам̣ нӣхаритва̄ суан̃джита̄ни аккхӣни уппа̄т̣етва̄ кулавам̣саппадӣпам̣ путтам̣ мана̄пача̄риним̣ бхарийанти евама̄дӣни дентасса ан̃н̃а̄ни ча кхантива̄дисадисесу аттабха̄весу чхеджджабхеджджа̄дӣни па̄пун̣антасса а̄гаманӣйапат̣ипадам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. ха-ити ва̄ бйаттанти етасмим̣ аттхе нипа̄то. екам̣саттхети кечи. ха бйаттам̣ екам̣сена ва̄ алам̣ ниппайоджанам̣ евам̣ киччхена адхигатам̣ дхаммам̣ десетунти йоджана̄. халанти ва̄ аланти имина̄ сама̄наттхам̣ падам̣ ‘‘халанти вада̄мӣ’’тиа̄дӣсу вийа. ‘‘пака̄сита’’нтипи пат̣ханти, деситанти аттхо. евам̣ киччхена адхигатасса дхаммасса алам̣ деситам̣ парийаттам̣ деситам̣, ко аттхо деситена̄ти вуттам̣ хоти. ра̄гадосапаретехӣти ра̄гадосапхут̣т̣хехи, пхут̣т̣хависена вийа саппена ра̄гена досена ча сампхут̣т̣хехи абхибхӯтехӣти аттхо. атха ва̄ ра̄гадосапаретехӣти ра̄гадоса̄нугатехи, ра̄гена ча досена ча анубандхехӣти аттхо.

пат̣исотага̄минти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.65; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.281; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.172) ниччага̄ха̄дӣнам̣ пат̣исотам̣ аниччам̣ дуккхаманатта̄ асубханти евам̣ гатам̣ паваттам̣ чатусаччадхамманти аттхо. ра̄гаратта̄ти ка̄мара̄гена бхавара̄гена дит̣т̣хира̄гена ча ратта̄. на даккхантӣти аниччам̣ дуккхаманатта̄ асубханти имина̄ сабха̄вена на пассиссанти, те апассанте ко саккхиссати аниччантиа̄дина̄ сабха̄вена йа̄тха̄вато дхаммам̣ джа̄на̄петунти адхиппа̄йо. ра̄гадосапаретата̄пи несам̣ саммул̣хабха̄венева̄ти а̄ха ‘‘тамокхандхена а̄вут̣а̄’’ти, авиджджа̄ра̄сина̄ аджджхоттхат̣а̄ти аттхо.

аппоссукката̄йа читтам̣ наматӣти касма̄ панасса евам̣ читтам̣ нами, нану еса ‘‘муттохам̣ мочесса̄ми, тин̣н̣охам̣ та̄ресса̄ми,

ким̣ ме ан̃н̃а̄тавесена, дхаммам̣ саччхикатенидха;

саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣итва̄, та̄райиссам̣ садевака’’нти. (бу. вам̣. 2.55) –

паттханам̣ катва̄ па̄рамийо пӯретва̄ саббан̃н̃утам̣ паттоти? саччамева, тадева паччавеккхан̣а̄нубха̄вена панасса евам̣ читтам̣ нами. тасса хи саббан̃н̃утам̣ патва̄ сатта̄нам̣ килесагаханатам̣ дхаммасса ча гамбхӣратам̣ паччавеккхантасса сатта̄нам̣ килесагаханата̄ ча дхаммагамбхӣрата̄ ча сабба̄ка̄рена па̄кат̣а̄ джа̄та̄. атхасса ‘‘име сатта̄ кан̃джийапун̣н̣ала̄бу вийа таккабхаритача̄т̣и вийа васа̄телапӣтапилотика̄ вийа ан̃джанамаккхитахаттхо вийа ча килесабхарита̄ атисам̣килит̣т̣ха̄ ра̄гаратта̄ досадут̣т̣ха̄ мохамул̣ха̄, те ким̣ на̄ма пат̣ивиджджхиссантӣ’’ти чинтайато килесагаханапаччавеккхан̣а̄нубха̄венапи евам̣ читтам̣ нами.

‘‘айам̣ дхаммо патхавӣсандха̄ракаудакаккхандхо вийа гамбхӣро, паббатена пат̣иччха̄детва̄ т̣хапито са̄сапо вийа дуддасо, сатадха̄ бхиннасса ва̄ласса кот̣и вийа ан̣у. майа̄ хи имам̣ дхаммам̣ пат̣ивиджджхитум̣ ва̄йамантена адиннам̣ да̄нам̣ на̄ма наттхи, араккхитам̣ сӣлам̣ на̄ма наттхи, апарипӯрита̄ ка̄чи па̄рамӣ на̄ма наттхи, тасса ме нирусса̄хам̣ вийа ма̄рабалам̣ видхамантассапи патхавӣ на кампиттха, пат̣хамайа̄ме пуббенива̄сам̣ ануссарантассапи на кампиттха, маджджхимайа̄ме диббачаккхум̣ висодхентассапи на кампиттха, паччхимайа̄ме пана пат̣иччасамуппа̄дам̣ пат̣ивиджджхантассева ме дасасахассилокадха̄ту кампиттха. ити ма̄дисенапи тиккхан̃а̄н̣ена киччхенева̄йам̣ дхаммо пат̣ивиддхо, там̣ локийамаха̄джана̄ катхам̣ пат̣ивиджджхиссантӣ’’ти дхаммагамбхӣрата̄йа паччавеккхан̣а̄нубха̄венапи евам̣ читтам̣ намӣти ведитаббам̣.

апича брахмуна̄ йа̄чите десетука̄мата̄йаписса евам̣ читтам̣ нами. джа̄на̄ти хи бхагава̄ ‘‘мама аппоссукката̄йа читте намама̄не маха̄брахма̄ дхаммадесанам̣ йа̄чиссати, име ча сатта̄ брахмагарука̄, те ‘саттха̄ кира дхаммам̣ на десетука̄мо ахоси, атха нам̣ маха̄брахма̄ йа̄читва̄ деса̄пети, санто вата бхо дхаммо пан̣ӣто’ти ман̃н̃ама̄на̄ суссӯсиссантӣ’’ти. идамписса ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча аппоссукката̄йа читтам̣ нами, но дхаммадесана̄йа̄ти ведитаббам̣.

8. сахампатисса̄ти со кира кассапасса бхагавато са̄сане сахако на̄ма тхеро пат̣хамаджджха̄нам̣ ниббаттетва̄ пат̣хамаджджха̄набхӯмийам̣ каппа̄йукабрахма̄ хутва̄ ниббатто, татра нам̣ сахампати брахма̄ти сан̃джа̄нанти. там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘брахмуно сахампатисса̄’’ти. нассати вата̄ти со кира имам̣ саддам̣ татха̄ ниччха̄рети, йатха̄ дасасахассилокадха̄тубрахма̄но сутва̄ саббе саннипатим̣су. аппараджаккхаджа̄тика̄ти пан̃н̃а̄майе аккхимхи аппам̣ париттам̣ ра̄гадосамохараджам̣ етесам̣ евам̣сабха̄ва̄ти аппараджаккхаджа̄тика̄. аппам̣ ра̄га̄дираджам̣ йесам̣ те сабха̄ва̄ аппараджаккхаджа̄тика̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. ассаваната̄ти ‘‘сайам̣ абхин̃н̃а̄’’тиа̄дӣсу вийа каран̣аттхе паччаттавачанам̣, ассаваната̄йа̄ти аттхо. бхависсантӣти пуримабуддхесу дасапун̃н̃акирийавасена ката̄дхика̄ра̄ парипа̄кагатападума̄ни вийа сӯрийарасмисампхассам̣ дхаммадесанам̣йева а̄кан̇кхама̄на̄ чатуппадикага̄тха̄васа̄не арийабхӯмим̣ оккамана̄раха̄ на еко, на две, анекасатасахасса̄ дхаммасса ан̃н̃а̄та̄ро бхависсантӣти дассети.

па̄турахосӣти па̄тубхави. самалехи чинтитоти самалехи пӯран̣акассапа̄дӣхи чхахи саттха̄рехи чинтито. те хи пуретарам̣ уппаджджитва̄ сакаладжамбудӣпе кан̣т̣аке паттхарама̄на̄ вийа висам̣ син̃чама̄на̄ вийа ча самалам̣ миччха̄дит̣т̣хидхаммам̣ десайим̣су. те кира буддхакола̄хала̄нуссавена сан̃джа̄такутӯхала̄ локам̣ ван̃четва̄ кохан̃н̃е т̣хатва̄ саббан̃н̃утам̣ пат̣иджа̄нанта̄ йам̣ кин̃чи адхаммам̣йева дхаммоти дӣпесум̣. апа̄пуретанти вивара етам̣. аматасса два̄ранти аматасса нибба̄насса два̄рабхӯтам̣ арийамаггам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – етам̣ кассапасса бхагавато са̄санантарадха̄нато пабхути пихитам̣ нибба̄нанагарасса маха̄два̄рам̣ арийамаггам̣ саддхаммадесана̄хаттхена апа̄пура вивара уггха̄т̣ехӣти. сун̣анту дхаммам̣ вималена̄нубуддханти име сатта̄ ра̄га̄димала̄нам̣ абха̄вато вималена самма̄самбуддхена анубуддхам̣ чатусаччадхаммам̣ сун̣анту та̄ва бхагава̄ти йа̄чати.

селапаббато уччо хоти тхиро ча, на пам̣супаббато миссакапаббато ва̄ти а̄ха ‘‘селе йатха̄ паббатамуддханит̣т̣хито’’ти. тассаттхо ‘‘селамайе екаггхане паббатамуддхани йатха̄т̣хитова. на хи таттха т̣хитасса дассанаттхам̣ гӣвуккхипанапаса̄ран̣а̄дикиччам̣ аттхӣ’’ти. татхӯпаманти таппат̣ибха̄гам̣ селапаббатӯпамам̣. дхаммамайам̣ па̄са̄данти локуттарадхаммама̄ха. со хи саббасо паса̄да̄вахо саббадхамме атиккамма аббхуггатат̣т̣хена па̄са̄дасадисо ча, пан̃н̃а̄парийа̄йо ва̄ идха дхамма-саддо. пан̃н̃а̄ хи аббхуггатат̣т̣хена па̄са̄доти абхидхамме ниддит̣т̣ха̄. татха̄ ча̄ха –

‘‘пан̃н̃а̄па̄са̄дама̄руйха, асоко сокиним̣ паджам̣;

паббатат̣т̣хова бхӯмат̣т̣хе, дхӣро ба̄ле авеккхатӣ’’ти. (дха. па. 28);

айам̣ панеттха сан̇кхепаттхо – йатха̄ селапаббатамуддхани йатха̄т̣хитова чаккхума̄ пурисо самантато джанатам̣ пассеййа, татха̄ твампи сумедха сундарапан̃н̃а саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена самантачаккху бхагава̄ дхаммамайам̣ пан̃н̃а̄майам̣ па̄са̄дама̄руйха сайам̣ апетасоко сока̄ватин̣н̣ам̣ джа̄тиджара̄бхибхӯтам̣ джанатам̣ авеккхассу упадха̄райа упапариккха̄ти. айам̣ панеттха адхиппа̄йо – йатха̄ хи паббатапа̄де саманта̄ махантам̣ кхеттам̣ катва̄ таттха кеда̄рапа̄л̣ӣсу кут̣ика̄йо катва̄ раттим̣ аггим̣ джа̄леййум̣, чатуран̇гасаманна̄гатан̃ча андхака̄рам̣ асса, атха тасса паббатасса маттхаке т̣хатва̄ чаккхумато пурисасса бхӯмим̣ олокайато нева кхеттам̣, на кеда̄рапа̄л̣ийо, на кут̣ийо, на таттха сайитаманусса̄ пан̃н̃а̄йеййум̣ ануджджалабха̄вато, кут̣ика̄су пана аггиджа̄ла̄маттамева пан̃н̃а̄йеййа уджджалабха̄вато, евам̣ дхаммапа̄са̄дам̣ а̄руйха саттаника̄йам̣ олокайато татха̄гатасса йе те акатакалйа̄н̣а̄ сатта̄, те екавиха̄ре даккхин̣аджа̄н̣упассе нисинна̄пи буддхачаккхусса а̄па̄тхам̣ на̄гаччханти н̃а̄н̣аггина̄ ануджджалабха̄вато анул̣а̄рабха̄вато ча, раттим̣ кхитта̄ сара̄ вийа хонти. йе пана катакалйа̄н̣а̄ венеййапуггала̄, те евасса дӯрепи т̣хита̄ а̄па̄тхама̄гаччханти парипаккан̃а̄н̣аггита̄йа самуджджалабха̄вато ул̣а̄расанта̄ната̄йа ча, со агги вийа химавантапаббато вийа ча. вуттампи четам̣ –

‘‘дӯре санто пака̄сенти, химавантова паббато;

асантеттха на диссанти, раттим̣ кхитта̄ йатха̄ сара̄’’ти. (дха. па. 304);

ут̣т̣хехӣти бхагавато дхаммадесанаттхам̣ ча̄рикачаран̣ам̣ йа̄чанто бхан̣ати. ут̣т̣хехӣти ва̄ дхаммадесана̄йа аппоссукката̄сан̇кха̄тасан̇коча̄паттито кила̄субха̄вато ут̣т̣хаха. вӣра̄тиа̄дӣсу бхагава̄ са̄тисайачатуббидхасаммаппадха̄навӣрийавантата̄йа вӣро, девапуттамаччукилеса̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣ виджитатта̄ виджитасан̇га̄мо, джа̄тиканта̄ра̄дито венеййасаттхам̣ ва̄ханасаматтхата̄йа нибба̄насан̇кха̄там̣ кхемаппадесам̣ сампа̄панасаматтхата̄йа саттхава̄хо, ка̄маччхандаин̣асса абха̄вато ан̣ан̣оти ведитаббо. йо хи паресам̣ ин̣ам̣ гахетва̄ вина̄сети, со техи ‘‘ин̣ам̣ дехӣ’’ти таджджама̄нопи пхарусам̣ вуччама̄нопи вамбхама̄нопи вадхийама̄нопи кин̃чи пат̣иппахаритум̣ на саккоти, саббам̣ титиккхати. титиккхака̄ран̣ан̃хисса там̣ ин̣ам̣ хоти, евамева йо йамхи ка̄маччхандена раджджати, тан̣ха̄гахан̣ена там̣ ваттхум̣ ган̣ха̄ти, со тена пхарусам̣ вуччама̄нопи вамбхама̄нопи вадхийама̄нопи кин̃чи пат̣иппахаритум̣ на саккоти, саббам̣ титиккхати. титиккхака̄ран̣ан̃хисса со ка̄маччхандо хоти гхараса̄микехи вихет̣хийама̄на̄нам̣ иттхӣнам̣ вийа. касма̄? ин̣асадисатта̄ ка̄маччхандасса.

9. аджджхесананти гарут̣т̣ха̄нӣйам̣ пайирупа̄ситва̄ гарутарам̣ пайоджанам̣ уддисса абхипаттхана̄ аджджхесана̄, са̄пи аттхато йа̄чана̄ ева. буддхачаккхуна̄ти индрийапаропарийаттан̃а̄н̣ена ча а̄сайа̄нусайан̃а̄н̣ена ча. имесан̃хи двиннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ буддхачаккхӯти на̄мам̣, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса самантачаккхӯти. хет̣т̣хима̄нам̣ тин̣н̣ам̣ магган̃а̄н̣а̄нам̣ дхаммачаккхӯти. аппараджаккхетиа̄дӣсу йесам̣ вуттанайенева пан̃н̃а̄чаккхумхи ра̄га̄дираджам̣ аппам̣, те аппараджаккха̄. йесам̣ там̣ махантам̣, те маха̄раджаккха̄. йесам̣ саддха̄дӣни индрийа̄ни тиккха̄ни, те тиккхиндрийа̄. йесам̣ та̄ни мудӯни, те мудиндрийа̄. йесам̣ тейева саддха̄дайо а̄ка̄ра̄ сундара̄, те сва̄ка̄ра̄. йе катхитака̄ран̣ам̣ саллаккхенти, сукхена сакка̄ хонти вин̃н̃а̄петум̣, те сувин̃н̃а̄пайа̄. йе паралокан̃чева ваджджан̃ча бхайато пассанти, те паралокаваджджабхайадасса̄вино на̄ма.

уппала̄ни еттха сантӣти уппалинӣ, гаччхопи джала̄сайопи, идха пана джала̄сайо адхиппето, тасма̄ уппалинийанти уппалаванети еваматтхо гахетаббо. ито паресупи есева найо. антонимуггапосӣнӣти йа̄ни удакасса анто нимугга̄нева хутва̄ пуссанти вад̣д̣ханти, та̄ни антонимуггапосӣни. удакам̣ аччуггамма тит̣т̣хантӣти удакам̣ атиккамитва̄ тит̣т̣ханти. таттха йа̄ни аччуггамма т̣хита̄ни сӯрийарасмисампхассам̣ а̄гамайама̄на̄ни, та̄ни аджджа пуппханака̄ни. йа̄ни самодакам̣ т̣хита̄ни, та̄ни све пуппханака̄ни. йа̄ни удака̄ ануггата̄ни антонимуггапосӣни, та̄ни татийадивасе пуппханака̄ни. удака̄ пана ануггата̄ни ан̃н̃а̄нипи сарогауппала̄дӣни на̄ма аттхи, йа̄ни нева пуппхиссанти маччхакаччхапабхаккха̄нева бхависсанти, та̄ни па̄л̣им̣ на̄рул̣ха̄ни, а̄харитва̄ пана дӣпетабба̄нӣти ат̣т̣хакатха̄йам̣ пака̄сита̄ни. йатхева хи та̄ни чатуббидха̄ни пуппха̄ни, евамева уггхат̣итан̃н̃ӯ випан̃читан̃н̃ӯ неййо падапарамоти чатта̄ро пуггала̄.

таттха йасса пуггаласса саха уда̄хат̣авела̄йа дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ найена сан̇кхиттена ма̄тика̄йа т̣хапийама̄на̄йа десана̄нуса̄рена н̃а̄н̣ам̣ песетва̄ арахаттам̣ ган̣хитум̣ саматтхо пуггало уггхат̣итан̃н̃ӯти вуччати. йасса пуггаласса сан̇кхиттена бха̄ситасса виттха̄рена аттхе вибхаджийама̄не дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало випан̃читан̃н̃ӯ. йасса пуггаласса уддесато парипуччхато йонисо манасикарото калйа̄н̣амитте севато бхаджато пайирупа̄сато анупуббена дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало неййо. йасса пуггаласса бахумпи сун̣ато бахумпи бхан̣ато бахумпи дха̄райато бахумпи ва̄чайато на та̄йа джа̄тийа̄ дхамма̄бхисамайо хоти, тена аттабха̄вена маггам̣ ва̄ пхалам̣ ва̄ антамасо джха̄нам̣ ва̄ випассанам̣ ва̄ ниббаттетум̣ на саккоти, айам̣ вуччати пуггало падапарамо. таттха бхагава̄ уппалавана̄дисадисам̣ дасасахассилокадха̄тум̣ олокенто аджджа пуппханака̄ни вийа уггхат̣итан̃н̃ӯ, све пуппханака̄ни вийа випан̃читан̃н̃ӯ, татийадивасе пуппханака̄ни вийа неййе, маччхакаччхапабхаккхапуппха̄ни вийа падапараме ча аддаса, пассанто ча ‘‘еттака̄ аппараджаккха̄, еттака̄ маха̄раджаккха̄, татра̄пи еттака̄ уггхат̣итан̃н̃ӯ’’ти евам̣ сабба̄ка̄ратова аддаса.

таттха тин̣н̣ам̣ пуггала̄нам̣ имасмин̃н̃ева аттабха̄ве бхагавато дхаммадесана̄ аттхам̣ са̄дхети. падапарама̄нам̣ ана̄гататтха̄йа ва̄сана̄ хоти. атха бхагава̄ имесам̣ чатуннам̣ пуггала̄нам̣ аттха̄вахам̣ дхаммадесанам̣ видитва̄ десетукамйатам̣ уппа̄детва̄ пуна саббепи тӣсу бхавесу сатте бхабба̄бхаббавасена две кот̣т̣ха̄се ака̄си. йе сандха̄йа вуттам̣ ‘‘йе те сатта̄ камма̄варан̣ена саманна̄гата̄ випа̄ка̄варан̣ена саманна̄гата̄ килеса̄варан̣ена саманна̄гата̄ ассаддха̄ аччхандика̄ дуппан̃н̃а̄ абхабба̄ нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣, име те сатта̄ абхабба̄. катаме те сатта̄ бхабба̄? йе те сатта̄ на камма̄варан̣ена…пе… име те сатта̄ бхабба̄’’ти (вибха. 826-827). таттха саббепи абхаббапуггале паха̄йа бхаббапуггалейева н̃а̄н̣ена париггахетва̄ ‘‘еттака̄ ра̄гачарита̄, еттака̄ доса, моха, витакка, саддха̄, буддхичарита̄’’ти чха кот̣т̣ха̄се ака̄си, евам̣ катва̄ дхаммам̣ десесса̄мӣти чинтеси. еттха ча аппараджаккха̄дибхабба̄дивасена а̄ваджджентасса бхагавато те сатта̄ пун̃джапун̃джа̄ва хутва̄ упат̣т̣хаханти, на екека̄ти дат̣т̣хаббам̣.

паччабха̄сӣти патиабха̄си. апа̄рута̄ти виват̣а̄. аматасса два̄ра̄ти арийамагго. со хи аматасан̇кха̄тасса нибба̄насса два̄рам̣, со майа̄ виваритва̄ т̣хапито маха̄карун̣ӯпаниссайена сайамбхӯн̃а̄н̣ена адхигататта̄ти дассети. ‘‘апа̄рутам̣ тесам̣ аматасса два̄ра’’нти кечи пат̣ханти. памун̃чанту саддханти саббе аттано саддхам̣ мун̃чанту виссадждженту паведенту, майа̄ десите дхамме майи ча аттано саддахана̄ка̄рам̣ ут̣т̣ха̄пентӯти аттхо. паччхимапададвайе айаматтхо – ахан̃хи аттано пагун̣ам̣ суппаваттитампи имам̣ пан̣ӣтам̣ уттамам̣ дхаммам̣ ка̄йава̄ча̄киламатхасан̃н̃ӣ хутва̄ на бха̄сим̣, на бха̄сисса̄мӣти чинтесим̣, ида̄ни пана саббо джано саддха̄бха̄джанам̣ упанету, пӯресса̄ми несам̣ сан̇каппанти. антарадха̄йӣти саттха̄рам̣ гандхама̄ла̄дӣхи пӯджетва̄ антарахито, сакат̣т̣ха̄намева гатоти аттхо. саттхусантикан̃хи упагата̄нам̣ дева̄нам̣ брахма̄нан̃ча тасса пурато антарадха̄нам̣ на̄ма сакат̣т̣ха̄нагаманамева.

брахмайа̄чанакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

пан̃чаваггийакатха̄ван̣н̣ана̄

10. етадахосӣти етам̣ ахоси, ‘‘касса ну кхо ахам̣ пат̣хамам̣ дхаммам̣ десеййа’’нти айам̣ дхаммадесана̄пат̣исам̣йутто витакко удапа̄дӣти аттхо. а̄л̣а̄роти тасса на̄мам̣. дӣгхапин̇гало киреса. со хи тун̇гасарӣрата̄йа дӣгхо, пин̇галачаккхута̄йа пин̇гало, тенасса ‘‘а̄л̣а̄ро’’ти на̄мам̣ ахоси. ка̄ла̄моти готтам̣. пан̣д̣итоти (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.284) пан̣д̣иччена саманна̄гато, сама̄паттипат̣ила̄бхасам̣сиддхена адхигамаба̄хусаччасан̇кха̄тена пан̣д̣итабха̄вена саманна̄гатоти аттхо. бйаттоти веййаттийена саманна̄гато, сама̄паттипат̣ила̄бхапаччайена па̄риха̄рикапан̃н̃а̄сан̇кха̄тена бйаттабха̄вена саманна̄гатоти аттхо. медха̄вӣти т̣ха̄нуппаттийа̄ пан̃н̃а̄йа саманна̄гато. атха ва̄ медха̄вӣти тихетукапат̣исандхипан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа там̣там̣итикаттаббата̄пан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа ча медха̄йа саманна̄гатоти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. аппараджаккхаджа̄тикоти сама̄паттийа̄ виккхамбхитатта̄ никкилесаджа̄тико висуддхасатто. а̄джа̄ниссатӣти саллаккхессати пат̣ивиджджхиссати.

бхагаватопи кхо н̃а̄н̣ам̣ удапа̄дӣти бхагаватопи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджи. бхагава̄ кира девата̄йа катхитенева нит̣т̣хам̣ агантва̄ сайампи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена олокенто ито саттамадивасаматтхаке ка̄лам̣ катва̄ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатане ниббаттоти аддаса. там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘бхагаватопи кхо н̃а̄н̣ам̣ удапа̄дӣ’’ти. маха̄джа̄нийоти саттадивасаббхантаре паттаббамаггапхалато парихӣнатта̄ махатӣ джа̄ни париха̄ни асса̄ти маха̄джа̄нийо. аккхан̣е ниббаттаттха̄ идха дхаммадесанат̣т̣ха̄нам̣ а̄гаманапа̄да̄пи наттхи, атха̄хам̣ таттха гаччхеййам̣, гантва̄ десийама̄нам̣ дхаммамписса сотум̣ сотапаса̄допи наттхи, евам̣ маха̄джа̄нийо джа̄тоти дассети. ким̣ пана бхагавата̄ там̣ аттано буддха̄нубха̄вена дхаммам̣ н̃а̄петум̣ на сакка̄ти? а̄ма на сакка̄, на хи паратогхосамантарена са̄вака̄нам̣ дхамма̄бхисамайо самбхавати, ан̃н̃атха̄ итарапаччайарахитассапи дхамма̄бхисамайена бхавитаббам̣, на ча там̣ аттхи. вуттан̃хетам̣ – ‘‘двеме, бхиккхаве, паччайа̄ самма̄дит̣т̣хийа̄ уппа̄да̄йа парато ча гхосо аджджхаттан̃ча йонисоманасика̄ро’’ти (а. ни. 2.127).

удакоти тасса на̄мам̣, ра̄масса пана путтата̄йа ра̄мапутто. абхидосака̄лакатоти ад̣д̣харатте ка̄лакато. бхагаватопи кхо н̃а̄н̣ам̣ удапа̄дӣти идха̄пи кира бхагава̄ девата̄йа катхитавачанена саннит̣т̣ха̄нам̣ акатва̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена олокенто ‘‘хиййо ад̣д̣харатте ка̄лам̣ катва̄ удако ра̄мапутто невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатане ниббатто’’ти аддаса, тасма̄ евам̣ вуттам̣. сесам̣ пуримасадисамева.

бахӯпака̄ра̄ти бахуупака̄ра̄. падха̄напахитаттам̣ упат̣т̣хахим̣сӯти падха̄наттха̄йа песитаттабха̄вам̣ васанат̣т̣ха̄не паривен̣асаммаджджанена паттачӣварам̣ гахетва̄ анубандханена мукходакадантакат̣т̣хада̄на̄дина̄ ча упат̣т̣хахим̣су. ке панете пан̃чаваггийа̄ на̄ма? йе те –

ра̄мо дхаджо лаккхан̣о ча̄пи мантӣ;

кон̣д̣ан̃н̃о ча бходжо суйа̄мо судатто;

ете тада̄ ат̣т̣ха ахесум̣ бра̄хман̣а̄;

чхал̣ан̇гава̄ мантам̣ вийа̄карим̣сӯти. (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.284; джа̄. ат̣т̣ха. 1.нида̄накатха̄; апа. ат̣т̣ха. 1.авидӯренида̄накатха̄);

бодхисаттасса джа̄така̄ле супинапат̣игга̄хака̄ чева лаккхан̣апат̣игга̄хака̄ ча ат̣т̣ха бра̄хман̣а̄. тесу тайо дведха̄ бйа̄карим̣су ‘‘имехи лаккхан̣ехи саманна̄гато ага̄рам̣ аджджха̄васама̄но ра̄джа̄ хохити чаккаваттӣ, паббаджама̄но буддхо’’ти. пан̃ча бра̄хман̣а̄ екам̣сабйа̄каран̣а̄ ахесум̣ ‘‘имехи лаккхан̣ехи саманна̄гато ага̄ре на тит̣т̣хати, буддхова хотӣ’’ти. тесу пурима̄ тайо йатха̄мантападам̣ гата̄. ете хи лаккхан̣амантасан̇кха̄таведавачана̄нурӯпам̣ пат̣ипанна̄ две гатийо бхаванти анан̃н̃а̄ти вуттанийа̄мена ниччхинитум̣ асакконта̄ вуттамева пат̣ипаджджим̣су, на маха̄пурисасса буддхабха̄ваппаттим̣ пачча̄сӣсим̣су. име пана кон̣д̣ан̃н̃а̄дайо пан̃ча ‘‘екам̣сато буддхо бхависсатӣ’’ти джа̄таниччхайатта̄ мантападам̣ атикканта̄. те аттана̄ ладдхам̣ тут̣т̣хида̄нам̣ н̃а̄така̄нам̣ виссаджджетва̄ ‘‘айам̣ маха̄пурисо ага̄ре на аджджха̄васиссати, екантена буддхо бхависсатӣ’’ти ниббематика̄ бодхисаттам̣ уддисса саман̣апаббаджджам̣ паббаджита̄, тесам̣ путта̄типи ваданти, там̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ пат̣иккхиттам̣. ете кира дахарака̄лева бахӯ манте джа̄ним̣су, тасма̄ не бра̄хман̣а̄ а̄чарийат̣т̣ха̄не т̣хапайим̣су. те ‘‘паччха̄ амхехи путтада̄раджат̣ам̣ чхиндитва̄ на сакка̄ бхависсати паббаджиту’’нти дахарака̄лейева паббаджитва̄ раман̣ӣйа̄ни сена̄сана̄ни парибхун̃джанта̄ вичарим̣су. ка̄лена ка̄лам̣ пана ‘‘ким̣ бхо маха̄пурисо маха̄бхиниккхаманам̣ никкханто’’ти пуччханти. манусса̄ ‘‘кухим̣ тумхе маха̄пурисам̣ пассиссатха, тӣсу па̄са̄десу вивидхана̄т̣акамаджджхе дево вийа сампаттим̣ анубхотӣ’’ти ваданти. те сутва̄ ‘‘на та̄ва маха̄пурисасса н̃а̄н̣ам̣ парипа̄кам̣ гаччхатӣ’’ти аппоссукка̄ вихарим̣суйева.

касма̄ панеттха бхагава̄ ‘‘бахука̄ра̄ кхо ме пан̃чаваггийа̄’’ти а̄ха. ким̣ упака̄рака̄нам̣йева еса дхаммам̣ десети, анупака̄рака̄нам̣ на десетӣти? но на десети. паричайавасена хеса а̄л̣а̄ран̃чева ка̄ла̄мам̣ удакан̃ча ра̄мапуттам̣ олокеси. етасмим̣ пана буддхаккхетте т̣хапетва̄ ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃ам̣ ан̃н̃о пат̣хамам̣ дхаммам̣ саччхика̄тум̣ саматтхо на̄ма наттхи. касма̄? татха̄видхаупаниссайатта̄. пуббе кира пун̃н̃акаран̣ака̄ле две бха̄таро ахесум̣. те ча екато сассам̣ акам̣су. таттха джет̣т̣хасса ‘‘екасмим̣ сассе нава ва̄ре аггасассада̄нам̣ майа̄ да̄табба’’нти ахоси. со ваппака̄ле бӣджаггам̣ на̄ма датва̄ габбхака̄ле канит̣т̣хена саддхим̣ мантеси ‘‘габбхака̄ле габбхам̣ пха̄летва̄ дасса̄мӣ’’ти. канит̣т̣хо ‘‘тарун̣асассам̣ на̄сетука̄мосӣ’’ти а̄ха. джет̣т̣хо канит̣т̣хасса анануваттанабха̄вам̣ н̃атва̄ кхеттам̣ вибхаджитва̄ аттано кот̣т̣ха̄сато габбхам̣ пха̄летва̄ кхӣрам̣ нӣхаритва̄ саппипха̄н̣итена йоджетва̄ ада̄си, путхукака̄ле путхукам̣ ка̄ретва̄ ада̄си, ла̄йане ла̄йанаггам̣, вен̣икаран̣е вен̣аггам̣, вен̣ийо пурисабха̄равасена бандхитва̄ кала̄пакаран̣е кала̄паггам̣, кхале кала̄па̄нам̣ т̣хапанадивасе кхалаггам̣, маддитва̄ вӣхӣнам̣ ра̄сикаран̣адивасе кхалабхан̣д̣аггам̣, кот̣т̣ха̄га̄ре дхан̃н̃асса паккхипанадивасе кот̣т̣хагганти евам̣ екасмим̣ сассе нава ва̄ре аггада̄нам̣ ада̄си. канит̣т̣хо пана кхалато дхан̃н̃ам̣ уддхаритва̄ гахан̣адивасе ада̄си. тесу джет̣т̣хо ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃аттхеро джа̄то, канит̣т̣хо субхаддапарибба̄джако. ити екасмим̣ сассе наваннам̣ аггада̄на̄нам̣ диннатта̄ т̣хапетва̄ тхерам̣ ан̃н̃о пат̣хамам̣ дхаммам̣ саччхика̄тум̣ саматтхо на̄ма наттхи. ‘‘наваннам̣ аггада̄на̄нам̣ диннатта̄’’ти идан̃ча тасса раттан̃н̃ӯнам̣ аггабха̄ваттха̄йа ката̄бхинӣха̄ра̄нурӯпам̣ паваттитаса̄вакапа̄рамийа̄ чин̣н̣анте паваттитатта̄ вуттам̣. тин̣н̣ампи хи бодхисатта̄нам̣ там̣там̣па̄рамийа̄ сикха̄ппаттака̄ле паваттитам̣ пун̃н̃ам̣ апун̃н̃ам̣ ва̄ гарутаравипа̄камева хоти, дхаммасса ча саббапат̣хамам̣ саччхикирийа̄йа вина̄ катхам̣ раттан̃н̃ӯнам̣ аггабха̄васиддхӣти? ‘‘бахука̄ра̄ кхо ме пан̃чаваггийа̄’’ти идам̣ пана упака̄ра̄нуссаран̣аматтакенева вуттам̣.

исипатане мигада̄йети тасмим̣ кира падесе ануппанне буддхе паччекасамбуддха̄ гандхама̄данапаббате сатта̄хам̣ ниродхасама̄паттийа̄ вӣтина̄метва̄ ниродха̄ вут̣т̣ха̄йа на̄галата̄дантакат̣т̣хам̣ кха̄дитва̄ анотаттадахе мукхам̣ дховитва̄ паттачӣварама̄да̄йа а̄ка̄сена а̄гантва̄ нипатанти. таттха чӣварам̣ па̄рупитва̄ нагаре пин̣д̣а̄йа чаритва̄ катабхаттакичча̄ гаманака̄лепи татойева уппатитва̄ гаччханти. ити исайо еттха нипатанти уппатанти ча̄ти там̣ т̣ха̄нам̣ ‘‘исипатана’’нти сан̇кхам̣ гатам̣, мига̄нам̣ пана абхайаттха̄йа диннатта̄ ‘‘мигада̄йо’’ти вуччати. тена вуттам̣ ‘‘исипатане мигада̄йе’’ти. ан̃н̃е буддха̄ пат̣хамам̣ дхаммадесанаттха̄йа гаччханта̄ а̄ка̄сена гантва̄ таттхева отаранти, амха̄кам̣ пана бхагава̄ упакасса а̄джӣвакасса упаниссайам̣ дисва̄ ‘‘упако имам̣ аддха̄нам̣ пат̣ипанно, со мам̣ дисва̄ саллапитва̄ гамиссати, атха пуна ниббинно а̄гамма арахаттам̣ саччхикариссатӣ’’ти н̃атва̄ ат̣т̣ха̄расайоджанам̣ маггам̣ падаса̄ва агама̄си. тена вуттам̣ ‘‘йена ба̄ра̄н̣асӣ, тена ча̄рикам̣ пакка̄мӣ’’ти.

11. антара̄ ча гайам̣ антара̄ ча бодхинти гайа̄йа ча бодхисса ча виваре тига̄вутантаре т̣ха̄не. бодхиман̣д̣ато хи гайа̄ тӣн̣и га̄вута̄ни, ба̄ра̄н̣асӣ ат̣т̣ха̄раса йоджана̄ни. упако бодхиман̣д̣асса ча гайа̄йа ча антаре бхагавантам̣ аддаса. антара̄-саддена пана йуттатта̄ упайогавачанам̣ катам̣. ӣдисесу ча т̣ха̄несу аккхарачинтака̄ ‘‘антара̄ га̄ман̃ча надин̃ча йа̄тӣ’’ти евам̣ екамева антара̄-саддам̣ пайуджджанти, со дутийападенапи йоджетаббо хоти, айоджийама̄не упайогавачанам̣ на па̄пун̣а̄ти са̄мивачанасса пасан̇ге антара̄-саддайогена упайогавачанасса иччхитатта̄. идха пана йоджетва̄ ева вутто. аддха̄намагганти аддха̄насан̇кха̄там̣ маггам̣, дӣгхамагганти аттхо. аддха̄нагаманасамайасса вибхан̇ге ‘‘аддхайоджанам̣ гаччхисса̄мӣти бхун̃джитабба’’нтиа̄дивачанато (па̄чи. 218) аддхайоджанампи аддха̄намагго хоти. бодхиман̣д̣ато пана гайа̄ тига̄вутам̣. виппасанна̄нӣти сут̣т̣ху пасанна̄ни. индрийа̄нӣти маначчхат̣т̣ха̄ни индрийа̄ни. парисуддхоти ниддосо. парийода̄тоти тассева вевачанам̣. нирупаккилесата̄йева хи еса ‘‘парийода̄то’’ти вутто, на сетабха̄вена. етасса парийода̄татам̣ дисва̄ва индрийа̄нам̣ виппасаннатам̣ ан̃н̃а̄си, найагга̄хӣпан̃н̃а̄ киреса̄ тасса а̄джӣвакасса.

сабба̄бхибхӯти саббам̣ тебхӯмакадхаммам̣ абхибхавитва̄ т̣хито. саббавидӯти саббам̣ чатубхӯмакадхаммам̣ аведим̣ ан̃н̃а̄сим̣ саббасо н̃еййа̄варан̣асса пахӣнатта̄. саббесу дхаммесу анӯпалиттоти саббесу тебхӯмакадхаммесу раджджанадуссанамуйхана̄дина̄ килесалепена алитто. саббан̃джахоти саббам̣ тебхӯмакадхаммам̣ джахитва̄ т̣хито. аппаха̄таббампи хи кусала̄бйа̄катам̣ таппат̣ибаддхакилесаппаха̄нена пахӣнатта̄ на хотӣти джахитамева хоти. тан̣хаккхайе вимуттоти тан̣хаккхайе нибба̄не а̄рамман̣акаран̣авасена вимутто. сайам̣ абхин̃н̃а̄йа̄ти саббам̣ чатубхӯмакадхаммам̣ аттана̄ва джа̄нитва̄. камуддисеййанти кам̣ ан̃н̃ам̣ ‘‘айам̣ ме а̄чарийо’’ти уддисеййам̣.

на ме а̄чарийо аттхӣти локуттарадхамме майхам̣ а̄чарийо на̄ма наттхи. кин̃ча̄пи хи локийадхамма̄нампи йа̄дисо локана̄тхасса адхигамо, на та̄дисо адхигамо парӯпадесо аттхи, локуттарадхамме панасса лесопи наттхи. наттхи ме пат̣ипуггалоти майхам̣ сӣла̄дӣхи гун̣ехи пат̣инидхибхӯто пуггало на̄ма наттхи. самма̄самбуддхоти хетуна̄ найена чатта̄ри сачча̄ни сайам̣ буддхо. сӣтибхӯтоти саббакилесаггинибба̄панена сӣтибхӯто, килеса̄нам̣ йева ниббутатта̄ ниббуто.

ка̄синам̣ пуранти ка̄сират̣т̣хе нагарам̣. а̄хан̃чханти а̄ханисса̄ми. аматадундубхинти венеййа̄нам̣ амата̄дхигама̄йа уггхосана̄дим̣ катва̄ саттху дхаммадесана̄ ‘‘аматадундубхӣ’’ти вутта̄, дхаммачаккапат̣ила̄бха̄йа там̣ аматабхерим̣ пахарисса̄мӣти гаччха̄мӣти вуттам̣ хоти.

арахаси анантаджиноти анантаджинопи бхавитум̣ йуттоти аттхо. анантан̃а̄н̣о джитакилесоти анантаджино. хупеййапа̄вусоти а̄вусо евампи на̄ма бхавеййа, евам̣видхе на̄ма рӯпаратане ӣдисена н̃а̄н̣ена бхавитаббанти адхиппа̄йо. айан̃хисса паббаджджа̄йа паччайо джа̄то. ката̄дхика̄ро хеса. татха̄ хи бхагава̄ тена сама̄гаманаттхам̣ падаса̄ва там̣ маггам̣ пат̣ипаджджи. пакка̄мӣти ван̇каха̄раджанападам̣ на̄ма агама̄си.

таттхекам̣ мигалуддакага̄макам̣ нисса̄йа ва̄сам̣ каппеси, джет̣т̣хакалуддако там̣ упат̣т̣ха̄си. тасмин̃ча джанападе чан̣д̣а̄ маккхика̄ хонти. атха нам̣ ека̄йа ча̄т̣ийа̄ васа̄песум̣. мигалуддако дӯрам̣ мигавам̣ гаччханто ‘‘амха̄кам̣ араханте ма̄ памаджджӣ’’ти ча̄пам̣ на̄ма дхӣтарам̣ а̄н̣а̄петва̄ агама̄си саддхим̣ путтабха̄тукехи. са̄ часса дхӣта̄ дассанӣйа̄ хоти кот̣т̣ха̄сасампанна̄. дутийадивасе упако гхарам̣ а̄гато там̣ да̄рикам̣ саббам̣ упача̄рам̣ катва̄ паривиситум̣ упагатам̣ дисва̄ ра̄гена абхибхӯто бхун̃джитумпи асакконто бха̄джанена бхаттам̣ а̄да̄йа васанат̣т̣ха̄нам̣ гантва̄ бхаттам̣ екамантам̣ никкхипитва̄ ‘‘саче ча̄пам̣ лабха̄ми, джӣва̄ми. но че, мара̄мӣ’’ти нира̄ха̄ро сайи. саттаме дивасе ма̄гавико а̄гантва̄ дхӣтарам̣ упакасса паваттим̣ пуччхи. са̄ ‘‘екадивасамева а̄гантва̄ пуна на̄гатапуббо’’ти а̄ха.

ма̄гавико а̄гатавесенева нам̣ упасан̇камитва̄ пуччхисса̄мӣти тан̇кхан̣ам̣йева гантва̄ ‘‘ким̣, бханте, апха̄сука’’нти па̄де пара̄масанто пуччхи. упако ниттхунанто париваттатийева. со ‘‘вада бханте, йам̣ майа̄ сакка̄ ка̄тум̣, саббам̣ карисса̄мӣ’’ти а̄ха. упако ‘‘саче ча̄пам̣ лабха̄ми, джӣва̄ми, но че, майхамева маран̣ам̣ сеййо’’ти а̄ха. джа̄на̄си кира, бханте, кин̃чи сиппанти? на джа̄на̄мӣти. на, бханте, кин̃чи сиппам̣ аджа̄нантена сакка̄ гхара̄ва̄сам̣ адхит̣т̣ха̄тунти. со а̄ха ‘‘на̄хам̣ кин̃чи сиппам̣ джа̄на̄ми, апича тумха̄кам̣ мам̣саха̄рако бхависса̄ми, мам̣сан̃ча виккин̣исса̄мӣ’’ти. ма̄гавико ‘‘амха̄кампи етадева руччатӣ’’ти уттараса̄т̣акам̣ датва̄ гхарам̣ а̄нетва̄ дхӣтарам̣ ада̄си. тесам̣ сам̣ва̄саманва̄йа путто виджа̄йи, ‘‘субхаддо’’тисса на̄мам̣ акам̣су. ча̄па̄ тасса роданака̄ле ‘‘мам̣саха̄ракасса путта мигалуддакасса путта ма̄ роди ма̄ родӣ’’тиа̄дӣни вадама̄на̄ путтатосанагӣтена упакам̣ уппан̣д̣еси. ‘‘бхадде твам̣ мам̣ ана̄тхоти ман̃н̃аси, аттхи ме анантаджино на̄ма саха̄йо, тасса̄хам̣ сантикам̣ гамисса̄мӣ’’ти а̄ха. ча̄па̄ ‘‘евамайам̣ ат̣т̣ӣйатӣ’’ти н̃атва̄ пунаппунам̣ катхеси. со екадивасам̣ ана̄рочетва̄ва маджджхимадеса̄бхимукхо пакка̄ми.

бхагава̄ ча тена самайена са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване, атха кхо бхагава̄ пат̣икаччева бхиккхӯ а̄н̣а̄песи ‘‘йо, бхиккхаве, анантаджиноти пуччхама̄но а̄гаччхати, тасса мам̣ дассеййа̄тха̄’’ти. упакопи кхо ‘‘кухим̣ анантаджино васатӣ’’ти пуччханто анупуббена са̄ваттхим̣ а̄гантва̄ виха̄рамаджджхе т̣хатва̄ ‘‘кухим̣ анантаджино’’ти пуччхи. там̣ бхиккхӯ бхагавато сантикам̣ найим̣су. со ча бхагавантам̣ дисва̄ ‘‘сан̃джа̄на̄тха мам̣ бхагава̄’’ти а̄ха. а̄ма упака сан̃джа̄на̄ми, кухим̣ пана твам̣ васиттха̄ти. ван̇каха̄раджанападе, бхантети. упака махаллакоси джа̄то, паббаджитум̣ саккхиссасӣти. паббаджисса̄ми, бхантети. бхагава̄ пабба̄джетва̄ тасса каммат̣т̣ха̄нам̣ ада̄си. со каммат̣т̣ха̄не каммам̣ каронто ана̄га̄мипхале патит̣т̣ха̄йа ка̄лам̣ катва̄ авихесу ниббатто, ниббаттиккхан̣ейева ча арахаттам̣ па̄пун̣и. авихе ниббаттаматта̄ хи сатта джана̄ арахаттам̣ па̄пун̣им̣су, тесам̣ со ан̃н̃атаро. вуттан̃хетам̣ –

‘‘авихам̣ упапанна̄се, вимутта̄ сатта бхиккхаво;

ра̄гадосапариккхӣн̣а̄, тин̣н̣а̄ локе висаттикам̣.

‘‘упако палаган̣д̣о ча, пуккуса̄ти ча те тайо;

бхаддийо кхан̣д̣адево ча, ба̄хурагги ча сан̇гийо;

те хитва̄ ма̄нусам̣ дехам̣, диббайогам̣ упаччагу’’нти. (сам̣. ни. 1.50, 105);

12. сан̣т̣хапесунти ‘‘нева абхива̄детаббо’’тиа̄дина̄ катикам̣ акам̣су. ба̄хулликоти чӣвараба̄хулла̄дӣнам̣ аттха̄йа пат̣ипанно. падха̄навиббхантоти падха̄нато пуббе анут̣т̣хитадуккарачаран̣ато виббханто бхат̣т̣хо парихӣно. а̄ватто ба̄хулла̄йа̄ти чӣвара̄дибахубха̄ваттха̄йа а̄ватто. апича кхо а̄санам̣ т̣хапетаббанти апича кхо панасса уччакуле ниббаттасса а̄санаматтам̣ т̣хапетаббанти вадим̣су. асан̣т̣хаханта̄ти буддха̄нубха̄вена буддхатеджена абхибхӯта̄ аттано катика̄йа т̣ха̄тум̣ асакконта̄. на̄мена ча а̄вусова̄дена ча самуда̄чарантӣти ‘‘готама̄’’ти ча ‘‘а̄вусо’’ти ча ваданти, ‘‘а̄вусо готама, майам̣ урувела̄йам̣ падха̄нака̄ле туйхам̣ паттачӣварам̣ гахетва̄ вичаримха, мукходакам̣ дантакат̣т̣хам̣ адамха, вуттхапаривен̣ам̣ саммаджджимха, паччха̄ те ко ваттапат̣ипаттим̣ ака̄си, каччи амхесу паккантесу на чинтайиттха̄’’ти еварӯпам̣ катхам̣ катхентӣти аттхо.

на чирассева̄ти ачиренева. кулапутта̄ти дувидха̄ кулапутта̄ джа̄тикулапутта̄ а̄ча̄ракулапутта̄ ча, ете пана убхайатха̄пи кулапутта̄йева. ага̄расма̄ти гхара̄. ага̄ра̄йа хитам̣ ага̄рийам̣, касигораккха̄ди кут̣умбапосанакаммам̣ вуччати. наттхи еттха ага̄рийанти анага̄рийам̣. паббаджджа̄йетам̣ адхивачанам̣. паббаджантӣти упагаччханти упасан̇каманти. тадануттаранти там̣ ануттарам̣. брахмачарийапарийоса̄нанти маггабрахмачарийасса парийоса̄нам̣, арахаттапхаланти вуттам̣ хоти. тасса хи аттха̄йа кулапутта̄ паббаджанти. дит̣т̣хева дхаммети тасмим̣йева аттабха̄ве. сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ти аттанойева пан̃н̃а̄йа паччаккхам̣ катва̄, апараппаччайам̣ катва̄ти аттхо. упасампаджджа вихариссатха̄ти па̄пун̣итва̄ сампа̄детва̄ вихариссатха.

ирийа̄йа̄ти дуккараирийа̄йа. пат̣ипада̄йа̄ти дуккарапат̣ипаттийа̄. дуккарака̄рика̄йа̄ти пасатапасатамуггайӯса̄диа̄харан̣а̄дина̄ дуккаракаран̣ена. уттари мануссадхамма̄ти мануссадхаммато упари. алам̣ арийам̣ ка̄тунти аламарийо, арийабха̄ва̄йа саматтхоти вуттам̣ хоти, н̃а̄н̣адассанамева н̃а̄н̣адассанависесо, аламарийо ча со н̃а̄н̣адассанависесо ча̄ти аламарийан̃а̄н̣адассанависесо. н̃а̄н̣адассананти ча диббачаккхупи випассана̄пи маггопи пхалампи паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ампи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ампи вуччати. ‘‘аппаматто сама̄но н̃а̄н̣адассанам̣ а̄ра̄дхетӣ’’ти (ма. ни. 1.311) хи еттха диббачаккху н̃а̄н̣адассанам̣ на̄ма. ‘‘н̃а̄н̣адассана̄йа читтам̣ абхинӣхарати абхининна̄метӣ’’ти (дӣ. ни. 1.235) еттха випассана̄н̃а̄н̣ам̣. ‘‘абхабба̄ те н̃а̄н̣адассана̄йа ануттара̄йа самбодха̄йа̄’’ти (а. ни. 4.196) еттха магго. ‘‘айаман̃н̃о уттаримануссадхамма̄ аламарийан̃а̄н̣адассанависесо адхигато пха̄сувиха̄ро’’ти (ма. ни. 1.328) еттха пхалам̣. ‘‘н̃а̄н̣ан̃ча пана ме дассанам̣ удапа̄ди ‘акуппа̄ ме четовимутти, айамантима̄ джа̄ти, наттхи да̄ни пунаббхаво’’’ти (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 16) еттха паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣. ‘‘н̃а̄н̣ан̃ча пана ме дассанам̣ удапа̄ди ‘сатта̄хака̄лакато а̄л̣а̄ро ка̄ла̄мо’’’ти (ма. ни. 1.284; 2.340; маха̄ва. 10) еттха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣. идха пана саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄но арийамагго саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амева ва̄ адхиппетам̣.

абхиджа̄на̄тха ме ноти абхиджа̄на̄тха ну ме. еварӯпам̣ пабха̄витаметанти еттха еварӯпам̣ ва̄кйабхеданти аттхо, апи ну ахам̣ урувела̄йам̣ падха̄не тумха̄кам̣ сан̇ган̣ханаттхам̣ ануккан̣т̣ханаттхам̣ раттим̣ ва̄ дива̄ ва̄ а̄гантва̄ ‘‘а̄вусо, майам̣ йаттха каттхачи гамисса̄ма̄ти ма̄ витаккайиттха, майхам̣ обха̄со ва̄ каммат̣т̣ха̄нанимиттам̣ ва̄ пан̃н̃а̄йатӣ’’ти еварӯпам̣ кан̃чи вачанабхедам̣ ака̄синти адхиппа̄йо. те екападенева сатим̣ лабхитва̄ уппаннага̄рава̄ ‘‘аддха̄ еса буддхо джа̄то’’ти саддахитва̄ ‘‘но хетам̣ бханте’’ти а̄хам̣су. асаккхи кхо бхагава̄ пан̃чаваггийе бхиккхӯ сан̃н̃а̄петунти бхагава̄ пан̃чаваггийе бхиккхӯ ‘‘буддхо аха’’нти джа̄на̄петум̣ асаккхи. ан̃н̃а̄ читтам̣ упат̣т̣ха̄песунти ан̃н̃а̄йа арахаттаппаттийа̄ читтам̣ упат̣т̣хапесум̣ абхинӣхарим̣су.

дхаммачаккаппаваттанасуттаван̣н̣ана̄

13. двеме, бхиккхаве, анта̄ти две име, бхиккхаве, кот̣т̣ха̄са̄, две бха̄га̄ти аттхо. бха̄гавачано хеттха анта-саддо ‘‘пуббанте н̃а̄н̣ам̣ апаранте н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (дха. са. 1063) вийа. имасса пана падасса учча̄ран̣асамака̄лам̣ паваттаниггхосо буддха̄нубха̄вена хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ упари бхаваггам̣ патва̄ дасасахассилокадха̄тум̣ пхаритва̄ ат̣т̣ха̄си. тасмим̣йева самайе парипаккакусаламӯла̄ сачча̄бхисамбодха̄йа ката̄дхика̄ра̄ ат̣т̣ха̄расакот̣исан̇кха̄ брахма̄но сама̄гаччхим̣су. паччхимадиса̄йа сӯрийо аттхамети, па̄чӣнадиса̄йа а̄са̄л̣ханаккхаттена йутто пун̣н̣ачандо уггаччхати. тасмим̣ самайе бхагава̄ дхаммачаккаппаваттанасуттам̣ а̄рабханто ‘‘двеме, бхиккхаве, анта̄’’тиа̄дима̄ха.

таттха паббаджитена̄ти гихибандханам̣ чхетва̄ паббаджджупагатена. на севитабба̄ти на вал̣ан̃джетабба̄ на̄нуйун̃джитабба̄. йо ча̄йам̣ ка̄месу ка̄масукхаллика̄нуйоготи йо ча айам̣ ваттхука̄месу килесака̄масукхасса ануйого, килесака̄масам̣йуттасса сукхасса анугатоти аттхо. хӣноти ла̄мако. гаммоти га̄мава̄сӣнам̣ сантако техи севитаббата̄йа. потхуджджаникоти путхуджджанена андхаба̄ладжанена а̄чин̣н̣о. анарийоти на арийо на висуддхо на уттамо, на ва̄ арийа̄нам̣ сантако. анаттхасам̣хитоти на аттхасам̣хито, хитасукха̄вахака̄ран̣ам̣ анисситоти аттхо. аттакиламатха̄нуйоготи аттано киламатхасса ануйого, дуккхакаран̣ам̣ дуккхуппа̄дананти аттхо. дуккхоти кан̣т̣ака̄пассайасеййа̄дӣхи аттаба̄дханехи дуккха̄вахо. маджджхима̄ пат̣ипада̄ти арийамаггам̣ сандха̄йа вуттам̣. магго хи ка̄масукхаллика̄нуйого еко анто, аттакиламатха̄нуйого еко анто, ете две анте на упети на упагаччхати, вимутто етехи антехи, тасма̄ ‘‘маджджхима̄ пат̣ипада̄’’ти вуччати. етесам̣ маджджхе бхаватта̄ маджджхима̄, ват̣т̣адуккханиссаран̣аттхикехи пат̣ипаджджитаббато ча пат̣ипада̄ти, татха̄ лобхо еко анто, досо еко анто. сассатам̣ екам̣ антам̣, уччхедо еко антоти пуриманайенева виттха̄ретаббам̣.

чаккхукаран̣ӣтиа̄дӣхи тамева пат̣ипадам̣ тхомети. пан̃н̃а̄чаккхум̣ каротӣти чаккхукаран̣ӣ. са̄ хи чатуннам̣ сачча̄нам̣ дассана̄йа сам̣ваттати парин̃н̃а̄бхисамайа̄дибхедасса дассанасса паваттанат̣т̣хена̄ти ‘‘чаккхукаран̣ӣ’’ти вуччати. тайидам̣ сатипи пат̣ипада̄йа анан̃н̃атте авайававасена сиджджхама̄но аттхо самуда̄йена като на̄ма хотӣти упача̄равасена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. дутийападам̣ тассева вевачанам̣. упасама̄йа̄ти килесупасаматтха̄йа. абхин̃н̃а̄йа̄ти чатуннам̣ сачча̄нам̣ абхиджа̄нанаттха̄йа. самбодха̄йа̄ти тесам̣йева самбуджджханаттха̄йа. нибба̄на̄йа̄ти нибба̄насаччхикирийа̄йа. атха ва̄ нибба̄на̄йа̄ти анупа̄дисесанибба̄на̄йа. ‘‘упасама̄йа̄’’ти хи имина̄ саупа̄дисесанибба̄нам̣ гахитам̣.

ида̄ни там̣ маджджхимаппат̣ипадам̣ сарӯпато дассетука̄мо ‘‘катама̄ ча са̄’’ти пуччхитва̄ ‘‘айамева̄’’тиа̄дина̄ найена виссаджджеси. таттха айамева̄ти авадха̄ран̣авачанам̣ ан̃н̃асса нибба̄нага̄мимаггасса аттхибха̄вапат̣иседханаттхам̣. сатта̄пат̣иккхепо хи идха пат̣иседханам̣ алаббхама̄натта̄ ан̃н̃асса маггасса. арийоти килеса̄нам̣ а̄ракатта̄ арийо нируттинайена. арипаха̄на̄йа сам̣ваттатӣтипи арийо арайо па̄падхамма̄ йанти апагаччханти етена̄ти катва̄. арийена бхагавата̄ деситатта̄ арийасса айантипи арийо, арийабха̄ваппат̣ила̄бха̄йа сам̣ваттатӣтипи арийо. еттха пана арийакаро арийотипи уттарападалопена арийа-саддасиддхи ведитабба̄. ат̣т̣хахи ан̇гехи упетатта̄ ат̣т̣хан̇гико. магган̇гасамуда̄йе хи маггавоха̄ро, самуда̄йо ча самуда̄йӣхи саманна̄гато на̄ма хоти. айам̣ панеттха вачанаттхо – аттано авайавабхӯта̄ни ат̣т̣хан̇га̄ни етасса сантӣти ат̣т̣хан̇гикоти. параматтхато пана ан̇га̄нийева магго пан̃чан̇гикатӯрийа̄дӣни вийа, на ча ан̇гавинимутто чхал̣ан̇го ведо вийа. килесе ма̄ренто гаччхатӣти магго нируттинайена, нибба̄нам̣ маггати гавесатӣти ва̄ магго. арийамагго хи нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ каронто гавесанто вийа хоти. нибба̄наттхикехи маггӣйатӣти ва̄ магго виват̣т̣ӯпаниссайапун̃н̃акаран̣ато пат̣т̣ха̄йа тадаттхапат̣ипаттито. гаммати ва̄ техи пат̣ипаджджӣйатӣти магго. еттха пана а̄диантавипарийа̄йена саддасиддхи ведитабба̄.

сеййатхиданти нипа̄то, тасса катамо со ити чети аттхо, катама̄ни ва̄ та̄ни ат̣т̣хан̇га̄нӣти. саббалин̇гавибхаттивачанаса̄дха̄ран̣о хи айам̣ нипа̄то. екамекампи ан̇гам̣ маггойева. йатха̄ха ‘‘самма̄дит̣т̣хи магго чева хету ча̄’’ти (дха. са. 1039). пора̄н̣а̄пи бхан̣анти ‘‘дассанамагго самма̄дит̣т̣хи, абхиниропанамагго самма̄сан̇каппо…пе… авиккхепамагго самма̄сама̄дхӣ’’ти. нану ча ан̇га̄ни самудита̄ни магго антамасо саттан̇гавикаласса арийамаггасса абха̄ватоти? саччаметам̣ саччасампат̣иведхе, маггаппаччайата̄йа пана йатха̄сакам̣ киччакаран̣ена паччекампи та̄ни маггойева, ан̃н̃атха̄ самудита̄нампи тесам̣ маггакиччам̣ на самбхавеййа̄ти. самма̄дит̣т̣хиа̄дӣсу самма̄ пассатӣти самма̄дит̣т̣хи, самма̄ сан̇каппети сампайуттадхамме нибба̄насан̇кха̄те а̄рамман̣е абхиниропетӣти самма̄сан̇каппо, самма̄ вадати ета̄йа̄ти самма̄ва̄ча̄, самма̄ кароти етена̄ти самма̄каммам̣, тадева самма̄камманто, самма̄ а̄джӣвати етена̄ти самма̄а̄джӣво, самма̄ ва̄йамати уссахатӣти самма̄ва̄йа̄мо, самма̄ сарати ануссаратӣти самма̄сати, самма̄ сама̄дхийати читтам̣ етена̄ти самма̄сама̄дхӣти евам̣ ниббачанам̣ ведитаббам̣. ида̄ни айам̣ кхо са̄ бхиккхавети тамева пат̣ипадам̣ нигаменто а̄ха. тассаттхо – йва̄йам̣ чатта̄ропи локуттарамагге екато катва̄ катхито ат̣т̣хан̇гико магго, айам̣ кхо са̄ бхиккхаве…пе… нибба̄на̄йа сам̣ваттатӣти.

14. евам̣ маджджхимапат̣ипадам̣ сарӯпато дассетва̄ ида̄ни чатта̄ри арийасачча̄ни дассетум̣ ‘‘идам̣ кхо пана, бхиккхаве’’тиа̄дима̄ха. таттха (висуддхи. 2.530) дуккханти еттха ду-ити айам̣ саддо куччхите диссати. куччхитан̃хи путтам̣ ‘‘дупутто’’ти ваданти, кхам̣-саддо пана туччхе. туччхан̃хи а̄ка̄сам̣ ‘‘кха’’нти вуччати. идан̃ча пат̣хамасаччам̣ куччхитам̣ анекаупаддава̄дхит̣т̣ха̄нато, туччхам̣ ба̄ладжанапарикаппитадхувасубхасукхаттабха̄вавирахитато, тасма̄ куччхитатта̄ туччхатта̄ ча ‘‘дуккха’’нти вуччати. йасма̄ панетам̣ буддха̄дайо арийа̄ пат̣ивиджджханти, тасма̄ ‘‘арийасачча’’нти вуччати. арийапат̣ивиджджхитаббан̃хи саччам̣ пуримападе уттарападалопена ‘‘арийасачча’’нти вуттам̣. арийасса татха̄гатасса саччантипи арийасаччам̣. татха̄гатена хи сайам̣ адхигататта̄ паведитатта̄ тато ева ча ан̃н̃ехи адхигаманӣйатта̄ там̣ тасса хотӣти. атха ва̄ етасса абхисамбуддхатта̄ арийабха̄васиддхито арийаса̄дхакам̣ саччантипи арийасаччам̣ пуббе вийа уттарападалопена. авитатхабха̄вена ва̄ аран̣ӣйатта̄ адхигантаббатта̄ арийам̣ саччантипи арийасаччам̣. саччаттхам̣ пана чатуннампи сачча̄нам̣ парато екаджджхам̣ дассайисса̄ма.

ида̄ни там̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ сарӯпато дассетум̣ ‘‘джа̄типи дуккха̄’’тиа̄дима̄ха. татра̄йам̣ джа̄ти-саддо анекаттхо. татха̄ хеса ‘‘екампи джа̄тим̣ двепи джа̄тийо’’ти (дӣ. ни. 1.31; ма. ни. 1.148) еттха бхаве а̄гато. ‘‘аттхи, виса̄кхе, ниган̣т̣ха̄ на̄ма саман̣аджа̄тӣ’’ти (а. ни. 3.71) еттха ника̄йе. ‘‘джа̄ти двӣхи кхандхехи сан̇гахита̄’’ти (дха̄ту. 71) еттха сан̇кхаталаккхан̣е. ‘‘йам̣ ма̄тукуччхисмим̣ пат̣хамам̣ читтам̣ уппаннам̣ пат̣хамам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ па̄тубхӯтам̣, тадупа̄да̄йа са̄васса джа̄тӣ’’ти (маха̄ва. 124) еттха пат̣исандхийам̣. ‘‘сампатиджа̄то, а̄нанда, бодхисатто’’ти (дӣ. ни. 2.31; ма. ни. 3.207) еттха пасӯтийам̣. ‘‘аккхитто анупакут̣т̣хо джа̄тива̄дена̄’’ти (дӣ. ни. 1.303) еттха куле. сва̄йамидха габбхасеййака̄нам̣ пат̣исандхито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва ма̄тукуччхимха̄ никкхаманам̣, та̄ва паваттесу кхандхесу, итаресам̣ пат̣исандхиккхан̣есвева̄ти дат̣т̣хаббо. айампи ча парийа̄йакатха̄ва, ниппарийа̄йато пана таттха таттха ниббаттама̄на̄нам̣ сатта̄нам̣ йе кхандха̄ па̄тубхаванти, тесам̣ пат̣хамапа̄тубха̄во джа̄ти на̄ма.

касма̄ панеса̄ дуккха̄ти че? анекесам̣ дуккха̄нам̣ ваттхубха̄вато. анека̄ни хи дуккха̄ни. сеййатхидам̣ – дуккхадуккхам̣ випарин̣а̄мадуккхам̣ сан̇кха̄радуккхам̣ пат̣иччханнадуккхам̣ аппат̣иччханнадуккхам̣ парийа̄йадуккхам̣ ниппарийа̄йадуккханти. таттха ка̄йикачетасика̄ дуккха̄ ведана̄ сабха̄вато ча на̄мато ча дуккхатта̄ дуккхадуккханти вуччати. сукха̄ ведана̄ випарин̣а̄мадуккхуппаттихетуто випарин̣а̄мадуккхам̣. упеккха̄ ведана̄ чева сеса̄ ча тебхӯмака̄ сан̇кха̄ра̄ удайаббайапӣл̣итатта̄ сан̇кха̄радуккхам̣. кан̣н̣асӯладантасӯлара̄гаджапарил̣а̄хадосаджапарил̣а̄ха̄дика̄йикачетасика̄ а̄ба̄дха̄ пуччхитва̄ джа̄нитаббато упаккамасса ча апа̄кат̣абха̄вато пат̣иччханнадуккхам̣. дваттим̣сакаммака̄ран̣а̄дисамут̣т̣ха̄но а̄ба̄дхо апуччхитва̄ва джа̄нитаббато упаккамасса ча па̄кат̣абха̄вато аппат̣иччханнадуккхам̣. т̣хапетва̄ дуккхадуккхам̣ сесадуккхам̣ саччавибхан̇ге а̄гатам̣ джа̄тиа̄ди саббампи тасса тасса дуккхасса ваттхубха̄вато парийа̄йадуккхам̣. дуккхадуккхам̣ пана ниппарийа̄йадуккханти вуччати. татра̄йам̣ джа̄ти йам̣ там̣ ба̄лапан̣д̣итасутта̄дӣсу (ма. ни. 3.246 а̄дайо) бхагавата̄пи упама̄васена пака̄ситам̣ а̄па̄йикам̣ дуккхам̣, йан̃ча сугатийампи мануссалоке габбхоккантимӯлака̄дибхедам̣ дуккхам̣ уппаджджати, тасса ваттхубха̄вато дуккха̄. тена̄ху пора̄н̣а̄ –

‘‘джа̄йетха но че наракесу сатто;

таттхаггида̄ха̄дикамаппасайхам̣;

лабхетха дуккхам̣ на кухим̣ патит̣т̣хам̣;

ичча̄ха дуккха̄ти мунӣдха джа̄тим̣.