4. саматхаккхандхакам̣
саммукха̄винайакатха̄ван̣н̣ана̄
187. саматхаккхандхаке сан̃н̃а̄петӣти еттха сам̣-саддӯпападо н̃а̄-саддо тосанависит̣т̣хе авабодхане ваттатӣти а̄ха ‘‘паритосетва̄ джа̄на̄петӣ’’ти.
сативинайа̄дикатха̄ван̣н̣ана̄
195-200. десана̄маттамеветанти ‘‘пан̃чима̄нӣ’’ти етам̣ десана̄маттам̣. сативепуллаппаттасса кхӣн̣а̄савасса да̄таббо винайо сативинайо. амӯл̣хасса да̄таббо винайо амӯл̣хавинайо. пат̣ин̃н̃а̄тена каран̣ам̣ пат̣ин̃н̃а̄такаран̣ам̣.
212. тин̣аваттха̄ракасадисатта̄ти там̣садисата̄йа таббоха̄роти дассети йатха̄ ‘‘еса брахмадатто’’ти.
адхикаран̣акатха̄ван̣н̣ана̄
216. вива̄да̄дхикаран̣асса ким̣ мӯлантиа̄дӣсу вива̄дамӯла̄нӣти вива̄дасса мӯла̄ни. кодханоти куджджханалаккхан̣ена кодхена саманна̄гато. упана̄хӣти верааппат̣иниссаггалаккхан̣ена упана̄хена саманна̄гато. ага̄равоти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.323; ма. ни. ат̣т̣ха. 3.44) га̄рававирахито. аппатиссоти аппатиссайо анӣчавутти. еттха пана йо бхиккху саттхари дхарама̄не тӣсу ка̄лесу упат̣т̣ха̄нам̣ на йа̄ти, саттхари анупа̄хане чан̇каманте саупа̄хано чан̇камати, нӣче чан̇каме чан̇каманте учче чан̇камати, хет̣т̣ха̄ васанте упари васати, саттху дассанат̣т̣ха̄не убхо ам̣се па̄рупати, чхаттам̣ дха̄рети, упа̄ханам̣ дха̄рети, наха̄йати, учча̄рам̣ ва̄ пасса̄вам̣ ва̄ кароти, париниббуте ва̄ пана четийам̣ вандитум̣ на гаччхати, четийасса пан̃н̃а̄йанат̣т̣ха̄не саттхудассанат̣т̣ха̄не вуттам̣ саббам̣ кароти, ан̃н̃ехи ча бхиккхӯхи ‘‘касма̄ евам̣ кароси, на идам̣ ват̣т̣ати, самма̄самбуддхасса на̄ма ладжджитум̣ ват̣т̣атӣ’’ти вутте ‘‘тун̣хӣ хохи, буддхо буддхоти вадаси, ким̣ буддхо на̄ма̄’’ти бхан̣ати, айам̣ саттхари ага̄раво на̄ма.
йо пана дхаммасаване сан̇гхут̣т̣хе саккаччам̣ на гаччхати, саккаччам̣ дхаммам̣ на сун̣а̄ти, нидда̄йати ва̄ саллапанто ва̄ нисӣдати, саккаччам̣ на ган̣ха̄ти на ва̄чети, ‘‘ким̣ дхамме ага̄равам̣ каросӣ’’ти вутте ‘‘тун̣хӣ хохи, дхаммо дхаммоти вадаси, ким̣ дхаммо на̄ма̄’’ти вадати, айам̣ дхамме ага̄раво на̄ма. йо пана тхерена бхиккхуна̄ анаджджхит̣т̣хо дхаммам̣ десети уддисати пан̃хам̣ катхети, вуд̣д̣хе бхиккхӯ гхат̣т̣енто гаччхати тит̣т̣хати нисӣдати, дуссапаллаттхикам̣ ва̄ хаттхапаллаттхикам̣ ва̄ кароти, сан̇гхамаджджхе убхо ам̣се па̄рупати, чхаттупа̄ханам̣ дха̄рети, ‘‘бхиккхусан̇гхасса ладжджитум̣ ват̣т̣атӣ’’ти вуттепи ‘‘тун̣хӣ хохи, сан̇гхо сан̇гхоти вадаси, ким̣ сан̇гхо, мигасан̇гхо аджасан̇гхо’’тиа̄дӣни вадати, айам̣ сан̇гхе ага̄раво на̄ма. екабхиккхусмимпи хи ага̄раве кате сан̇гхе катойева хоти. тиссо сиккха̄ пана апӯрайама̄но сиккха̄йа на парипӯрака̄рӣ на̄ма.
ахита̄йа дуккха̄йа деваманусса̄нанти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.325; ма. ни. ат̣т̣ха. 3.42; а. ни. ат̣т̣ха. 3.6.36) екасмим̣ виха̄ре двиннам̣ бхиккхӯнам̣ уппаннавива̄до катхам̣ деваманусса̄нам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттати? косамбакаккхандхаке вийа хи двӣсу бхиккхӯсу вива̄дам̣ а̄паннесу тасмим̣ виха̄ре тесам̣ антева̄сика̄ виваданти, тесам̣ ова̄дам̣ ган̣ханто бхиккхунисан̇гхо вивадати, тато тесам̣ упат̣т̣ха̄ка̄ виваданти, атха манусса̄нам̣ а̄раккхадевата̄ две кот̣т̣ха̄са̄ хонти. таттха дхаммава̄дӣнам̣ а̄раккхадевата̄ дхаммава̄динийо хонти, адхаммава̄дӣнам̣ адхаммава̄динийо. тато а̄раккхадевата̄нам̣ митта̄ бхуммадевата̄ бхиджджанти. евам̣ парампара̄йа йа̄ва брахмалока̄ т̣хапетва̄ арийаса̄ваке саббе деваманусса̄ две кот̣т̣ха̄са̄ хонти. дхаммава̄дӣхи пана адхаммава̄динова бахутара̄ хонти. тато ‘‘йам̣ бахукехи гахитам̣, там̣ таччха’’нти дхаммам̣ виссаджджетва̄ бахутара̄ адхаммам̣ ган̣ханти. те адхаммам̣ пураккхатва̄ вихаранта̄ апа̄йесу ниббаттанти. евам̣ екасмим̣ виха̄ре двиннам̣ бхиккхӯнам̣ уппанно вива̄до бахӯнам̣ ахита̄йа дуккха̄йа хоти. аджджхаттам̣ ва̄ти аттани ва̄ аттано париса̄йа ва̄. бахиддха̄ ва̄ти парасмим̣ ва̄ парасса париса̄йа ва̄. а̄йатим̣ анавассава̄йа̄ти а̄йатим̣ ануппа̄да̄йа.
маккхӣти паресам̣ гун̣амаккханалаккхан̣ена маккхена саманна̄гато. пал̣а̄сӣти йугагга̄халаккхан̣ена пал̣а̄сена саманна̄гато. иссукӣти парасакка̄ра̄дӣнам̣ исса̄йаналаккхан̣а̄йа исса̄йа саманна̄гато. маччхарӣти а̄ва̄самаччхарийа̄дӣхи саманна̄гато. сат̣хоти кера̄т̣ико. ма̄йа̄вӣти катапа̄папат̣иччха̄дако. па̄пиччхоти асантасамбха̄ваниччхако дуссӣло. миччха̄дит̣т̣хӣти наттхикава̄дӣ ахетукава̄дӣ акирийава̄дӣ. сандит̣т̣хипара̄ма̄сӣти сайам̣ дит̣т̣хамева пара̄масати ган̣ха̄ти. а̄дха̄нагга̄хӣти дал̣хагга̄хӣ. дуппат̣иниссаггӣти на сакка̄ хоти гахитам̣ ниссаджджа̄петум̣. еттха ча кодхано хоти упана̄хӣтиа̄дина̄ пуггала̄дхит̣т̣ха̄нанайена кодхӯпана̄ха̄дайо акусаладхамма̄ вива̄дамӯла̄нӣти дассита̄ни, татха̄ дут̣т̣хачитта̄ вивадантӣтиа̄дина̄ лобхадосамоха̄. адут̣т̣хачитта̄ вивадантӣтиа̄дина̄ ча алобха̄дайо вива̄дамӯла̄нӣти дассита̄ни.
217. дуббан̣н̣оти пам̣суписа̄чако вийа джха̄макха̄н̣уван̣н̣о. дуддассикоти виджа̄тама̄туйа̄пи амана̄падассано. окот̣имакоти лакун̣д̣ако. ка̄н̣оти екаккхика̄н̣о ва̄ убхайаккхика̄н̣о ва̄. кун̣ӣти екахаттхакун̣ӣ ва̄ убхайахаттхакун̣ӣ ва̄. кхан̃джоти екапа̄дакхан̃джо ва̄ убхайапа̄дакхан̃джо ва̄. паккхахатоти хатапаккхо пӣт̣хасаппӣ.
220. вива̄да̄дхикаран̣ам̣ кусалам̣ акусалам̣ абйа̄катанти вива̄да̄дхикаран̣ам̣ ким̣ кусалам̣ акусалам̣ уда̄ху абйа̄катанти пуччхати. вива̄да̄дхикаран̣ам̣ сийа̄ кусалантиа̄ди виссаджджанам̣. еса найо сесесупи. виваданти етена̄ти вива̄доти а̄ха ‘‘йена виваданти, со читтуппа̄до вива̄до’’ти. катхам̣ пана со читтуппа̄до адхикаран̣ам̣ на̄ма̄ти а̄ха ‘‘саматхехи ча адхикаран̣ӣйата̄йа адхикаран̣а’’нти, саматхехи саметаббата̄йа адхикаран̣анти аттхо. вива̄дахетубхӯтасса хи читтуппа̄дасса вӯпасамена таппабхавасса саддассапи вӯпасамо хотӣти читтуппа̄дасса саматхехи адхикаран̣ӣйата̄ парийа̄йо самбхавати.
222. а̄патта̄дхикаран̣ам̣ сийа̄ акусалам̣ сийа̄ абйа̄катанти айам̣ викаппо пан̃н̃аттиваджджам̣йева сандха̄йа вутто, на локаваджджанти дассетум̣ ‘‘сандха̄йабха̄ситавасена̄’’тиа̄дима̄ха. касма̄ панеттха сандха̄йабха̄ситавасена аттхо ведитабботи а̄ха ‘‘йасмим̣ хӣ’’тиа̄ди. патхавӣкхан̣ана̄дикети еттха а̄ди-саддена бхӯтага̄мапа̄табйата̄дипан̃н̃аттиваджджам̣ сиккха̄падам̣ сан̇ган̣ха̄ти. йо винайе апакатан̃н̃ута̄йа ваттасӣсена саммун̃джаниа̄дина̄ патхавӣкхан̣ана̄дӣни кароти, тада̄ тассуппанначиттам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘кусалачиттам̣ ан̇гам̣ хотӣ’’ти. ан̇гам̣ хотӣти ча ваттасӣсена каронтассапи ‘‘имам̣ патхавим̣ кхан̣а̄мӣ’’тиа̄дина̄ вӣтиккамаджа̄нанавасена паваттатта̄ там̣ кусалачиттам̣ а̄патта̄дхикаран̣ам̣, кусалачиттам̣ а̄паттийа̄ ка̄ран̣ам̣ хотӣти аттхо. на хи вӣтиккамам̣ аджа̄нантасса патхавӣкхан̣ана̄дӣсу а̄патти самбхавати. тасмим̣ сатӣти тасмим̣ кусалачитте а̄паттибха̄вена гахите сатӣти адхиппа̄йо. тасма̄ти йасма̄ кусалачитте а̄паттибха̄вена гахите сати ‘‘наттхи а̄патта̄дхикаран̣ам̣ кусала’’нти на сакка̄ ваттум̣, тасма̄. найидам̣ ан̇гаппахонакачиттам̣ сандха̄йа вуттанти ‘‘а̄патта̄дхикаран̣ам̣ сийа̄ акусалам̣ сийа̄ абйа̄катам̣, наттхи а̄патта̄дхикаран̣ам̣ кусала’’нти идам̣ а̄паттисамут̣т̣ха̄пакабха̄вена ан̇гаппахонакам̣ а̄паттийа̄ ка̄ран̣абхӯтам̣ читтам̣ сандха̄йа на вуттам̣. ким̣ пана сандха̄йа вуттанти а̄ха ‘‘идам̣ пана̄’’тиа̄ди. бхиккхумхи каммат̣т̣ха̄нагатачиттена нипанне нидда̄йанте ва̄ ма̄туга̄мо че сеййам̣ каппети, тасмим̣ кхан̣е сеййа̄ка̄рена ваттама̄нарӯпамева а̄патти, на кусала̄дивасаппаваттам̣ читтанти а̄ха ‘‘асан̃чичча…пе… сахасеййа̄дивасена а̄паджджато (пари. 323 аттхато сама̄нам̣) абйа̄катам̣ хотӣ’’ти. тасмин̃хи кхан̣е ут̣т̣ха̄таббе джа̄те анут̣т̣ха̄нато тада̄ка̄рапаватто рӯпаккхандхова а̄патти.
‘‘а̄паттим̣ а̄паджджанто кусалачитто ва̄ а̄паджджати акусала̄бйа̄катачитто ва̄’’ти вачанато кусалампи а̄патта̄дхикаран̣ам̣ сийа̄ти че? на. йо хи а̄паттим̣ а̄паджджатӣти вуччати, со тӣсу читтесу ан̃н̃атарачиттасаман̇гӣ хутва̄ а̄паджджати, на ан̃н̃атха̄ти дассанаттхам̣ ‘‘кусалачитто ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. айан̃хеттха аттхо – патхавӣкхан̣ана̄дӣсу кусалачиттаккхан̣е вӣтиккама̄дивасена паваттарӯпасамбхавато кусалачитто ва̄ татха̄паваттарӯпасан̇кха̄там̣ абйа̄ката̄паттим̣ а̄паджджати, татха̄ абйа̄катачитто ва̄ абйа̄катарӯпасан̇кха̄там̣ абйа̄ката̄паттим̣ а̄паджджати. па̄н̣а̄типа̄та̄дим̣ акусалачитто ва̄ акусала̄паттим̣ а̄паджджати, рӯпам̣ панеттха аббоха̄рикам̣. супинанте ча па̄н̣а̄типа̄та̄дим̣ каронто сахасеййа̄дивасена а̄паджджитабба̄паттим̣ а̄паджджанто акусалачитто абйа̄ката̄паттим̣ а̄паджджатӣти.
кусалачиттам̣ а̄паджджеййа̄ти ел̣акаломам̣ гахетва̄ каммат̣т̣ха̄наманасика̄рена тийоджанам̣ атиккамантасса пан̃н̃аттим̣ аджа̄нитва̄ падасо дхаммам̣ ва̄чентасса ча а̄паджджитабба̄паттийа̄ кусалачиттам̣ а̄паджджеййа. на ча таттха виджджама̄нампи кусалачиттам̣ а̄паттийа̄ ан̇ганти тасмим̣ виджджама̄нампи кусалачиттам̣ а̄паттийа̄ ан̇гам̣ на хоти, сайам̣ а̄патти на хотӣти аттхо. чалитаппаватта̄нанти чалита̄нам̣ паватта̄нан̃ча. чалито ка̄йо, паватта̄ ва̄ча̄. ан̃н̃атарамева ан̇ганти ка̄йава̄ча̄нам̣ ан̃н̃атарамева а̄паттӣти аттхо. тан̃ча рӯпаккхандхапарийа̄паннатта̄ абйа̄катанти имина̄ абйа̄катама̄патта̄дхикаран̣ам̣, на̄н̃н̃анти дассети.
йади евам̣ ‘‘са̄паттикасса, бхиккхаве, нирайам̣ ва̄ вада̄ми тираччха̄найоним̣ ва̄’’ти вачанато абйа̄катассапи випа̄кадхаммата̄ а̄паджджеййа̄ти? на̄паджджеййа. асан̃чичча а̄панна̄ хи а̄паттийо йа̄ва со на джа̄на̄ти, та̄ва анантара̄йакара̄, джа̄нитва̄ чха̄денто пана чха̄данаппаччайа̄ ан̃н̃ам̣ дуккат̣асан̇кха̄там̣ акусалама̄патта̄дхикаран̣ама̄паджджати, тан̃ча акусаласабха̄ватта̄ саггамоккха̄нам̣ антара̄йакаран̣анти са̄паттикасса апа̄йага̄мита̄ вутта̄. абйа̄катам̣ пана а̄патта̄дхикаран̣ам̣ авипа̄кадхаммамева̄ти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣. тенева пора̄н̣аган̣т̣хипадесупи ‘‘путхуджджано калйа̄н̣апутхуджджано секкхо араха̄ти чатта̄ро пуггале дассетва̄ тесу арахато а̄патта̄дхикаран̣ам̣ абйа̄катамева, татха̄ секкха̄нам̣, татха̄ калйа̄н̣апутхуджджанасса асан̃чичча вӣтиккамака̄ле абйа̄катамева. итарасса акусалампи хоти абйа̄катампи. йасма̄ часса сан̃чичча вӣтиккамака̄ле акусаламева хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘наттхи а̄патта̄дхикаран̣ам̣ кусала’нти. саббаттха евам̣ абйа̄катанти випа̄ка̄бха̄ваматтам̣ сандха̄йа вутта’’нти ликхитам̣. йан̃ча а̄патта̄дхикаран̣ам̣ акусалам̣, тампи деситам̣ вут̣т̣хитам̣ ва̄ анантара̄йакарам̣. йатха̄ хи арийӯпава̄дакаммам̣ акусалампи сама̄нам̣ аччайам̣ десетва̄ кхама̄панена пайогасампаттипат̣иба̄хитатта̄ авипа̄кадхамматам̣ а̄паннам̣ ахосикаммам̣ хоти, евамидампи деситам̣ вут̣т̣хитам̣ ва̄ пайогасампаттипат̣иба̄хитатта̄ авипа̄кадхаммата̄йа ахосикаммабха̄вена анантара̄йакарам̣ джа̄там̣. тенева ‘‘са̄паттикасса, бхиккхаве, нирайам̣ ва̄ вада̄ми тираччха̄найоним̣ ва̄’’ти са̄паттикассева апа̄йага̄мита̄ вутта̄.
адхикаран̣авӯпасаманасаматхакатха̄ван̣н̣ана̄
228. вива̄дасан̇кха̄те аттхе паччаттхика̄ аттхапаччаттхика̄.
229. саммукха̄винайасминти саммукха̄винайабха̄ве.
230. антарена̄ти ка̄ран̣ена.
231. убба̄хика̄йа кхӣйанаке па̄читти на вутта̄ таттха чхандада̄насса наттхита̄йа.
236. тасса кхо танти еттха кхо танти нипа̄таматтам̣.
238. ‘‘ка̄ ча таттха тассапа̄пийасика̄йа̄’’ти поттхакесу ликханти. ‘‘ка̄ ча тассапа̄пийасика̄’’ти евам̣ панеттха па̄т̣хо ведитаббо.
242. кичча̄дхикаран̣ам̣ екена саматхена самматӣти еттха ‘‘киччамева кичча̄дхикаран̣а’’нти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 2.385-86) вачанато апалоканакамма̄дӣнаметам̣ адхивачанам̣. там̣ вива̄да̄дхикаран̣а̄дӣни вийа саматхехи саметаббам̣ на хоти, кинту саммукха̄винайена сампаджджати, тасма̄ самматӣти еттха сампаджджатӣти аттхо гахетаббо. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.
саматхаккхандхакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.