веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄
сеййатхиданти там̣ катамам̣, там̣ катханти ва̄ аттхо. анийаманиддесавачананти аттано аттхам̣ сарӯпена нийаметва̄ ниддисатӣти нийаманиддесо, на нийаманиддесо анийаманиддесо. сова вуччате анена̄ти вачананти анийаманиддесавачанам̣. тасса̄ти тена̄типадасса. паривитаккоти ‘‘катамеса̄нам̣ кхо буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ брахмачарийам̣ на чират̣т̣хитикам̣ ахосӣ’’тиа̄дина̄ (па̄ра̄. 18) паватто. пуббе ва̄ паччха̄ ва̄ти тена̄типадато хет̣т̣ха̄ вуттапа̄т̣хе ва̄ упари ваккхама̄напа̄т̣хе ва̄ти аттхо. аттхато сиддхена̄ти са̄маттхийато сиддхена. татридам̣ мукхаматтанидассананти тасса̄ йатха̄вуттайуттийа̄ паридӣпане идам̣ упа̄йаматтанидассанам̣. мукхам̣ два̄рам̣ упа̄йоти хи аттхато екам̣.
самайасаддо диссатӣти самбандхо. асса̄ти самайасаддасса самава̄йо аттхоти самбандхо. ка̄лан̃ча самайан̃ча упа̄да̄йа̄ти еттха ка̄ло на̄ма упасан̇каманасса йуттака̄ло, самайо на̄ма сарӣрабала̄дика̄ран̣асамава̄йо, те упа̄да̄йа пат̣ичча̄ти аттхо. кхан̣оти ока̄со. буддхуппа̄да̄дайо хи маггабрахмачарийасса ока̄со. со ева самайо. тенева ‘‘екова̄’’ти вуттам̣. маха̄самайоти маха̄самӯхо. паванасминти ванасан̣д̣е. самайопи кхо те бхадда̄лӣти еттха самайоти сиккха̄пада̄вилан̇гханасса хету, ко со? аттано виппат̣ипаттийа̄ бхагавато джа̄нанам̣, со самайасан̇кха̄то хету тасса̄ аппат̣ивиддхоти аттхо. бхагава̄тиа̄ди тасса пат̣ивиджджхана̄ка̄радассанам̣. уггахама̄ноти кин̃чи кин̃чи уггахетум̣ саматтхата̄йа уггахама̄но, суманапарибба̄джакассеветам̣ на̄мам̣. самайам̣ дит̣т̣хим̣ паваданти еттха̄ти самайаппава̄дако, маллика̄йа а̄ра̄мо. свева тиндука̄чӣрасан̇кха̄та̄йа тимбаруруккхапантийа̄ париккхиттатта̄ ‘‘тиндука̄чӣра’’нти ча, ека̄ва нива̄са̄ са̄ла̄ еттха̄ти ‘‘екаса̄лако’’ти ча вуччати. аттха̄бхисамайа̄ти йатха̄вуттасса дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикасса аттхасса хитасса пат̣ила̄бхато. ма̄на̄бхисамайа̄ти ма̄наппаха̄на̄. пӣл̣анат̣т̣хоти пӣл̣анам̣ там̣саман̇гино хим̣санам̣, авиппха̄риката̄каран̣ам̣, пӣл̣анамева аттхо пӣл̣анат̣т̣хо. санта̄поти дуккхадуккхата̄дивасена санта̄панам̣. випарин̣а̄моти джара̄йа маран̣ена ча̄ти двидха̄ випарин̣а̄метаббата̄ абхисаметаббо пат̣ивиджджхитабботи абхисамайо, сова абхисамайат̣т̣хо, пӣл̣ана̄дӣни.
еттха ча упасагга̄нам̣ джотакаматтатта̄ самайасаддасса аттхуддха̄репи саупасагго абхисамайасаддо уддхат̣о. таттха сан̇гамавасена паччайа̄нам̣ пхалуппа̄данам̣ пат̣и айанам̣ екато паватти еттха̄ти самайо, самава̄йо. виват̣т̣ӯпаниссайасан̇гаме сати енти еттха сатта̄ паваттантӣти самайо, кхан̣о. самети еттха сан̇кхатадхаммо, сайам̣ ва̄ ети а̄гаччхати вигаччхати ча̄ти самайо, ка̄ло. саменти авайава̄ етасмим̣, сайам̣ ва̄ тесӯти самайо, самӯхо. паччайантарасан̇гаме ети а̄гаччхати етасма̄ пхаланти самайо, хету. сан̃н̃а̄васена випалла̄сато дхаммесу ети абхинивисатӣти самайо, дит̣т̣хи. самӣпам̣ айанам̣ упагаманам̣ самайо, пат̣ила̄бхо. саммадева сахита̄нам̣ ва̄ча̄нам̣ айанам̣ вигамоти самайо, паха̄нам̣. саммадева, сахита̄нам̣ ва̄ сачча̄нам̣ айанам̣ джа̄нананти самайо, пат̣иведхо. евам̣ тасмим̣ тасмим̣ аттхе самайасаддасса паватти ведитабба̄.
еттха ча самайасаддасса са̄ман̃н̃ена анекаттхата̄ вутта̄. на хи екасмим̣ аттхависесе ваттама̄но саддо тадан̃н̃епи ваттати. тасма̄ аттха̄ вийа там̣там̣ва̄чака̄ самайасадда̄пи бхинна̄ ева̄ти гахетабба̄. евам̣ саббаттха аттхуддха̄ресу.
таттха татха̄ти тесу сутта̄бхидхаммесу упайогабхуммавачанехи. идха̄ти винайе, ан̃н̃атха̄ти каран̣авачанена. аччантамева̄ти нирантарамева. бха̄во на̄ма кирийа̄, кирийа̄йа кирийантарӯпалаккхан̣ам̣ бха̄венабха̄валаккхан̣ам̣, йатха̄ удайе сати чанде джа̄то ра̄джапуттоти. адхикаран̣ан̃хӣтиа̄ди абхидхамме самайасаддо ка̄ласамӯхакхан̣асамава̄йахетусан̇кха̄тесу пан̃часу аттхесу ваттати, на винайе вийа ка̄ле ева, тесу ча ка̄ласамӯхаттха̄ две таттха вутта̄нам̣ пхасса̄дидхамма̄нам̣ адхикаран̣абха̄вена ниддиситум̣ йутта̄. кхан̣асамава̄йахетуаттха̄ пана тайопи аттано бха̄вена пхасса̄дӣнам̣ бха̄васса упалаккхан̣абха̄вена ниддиситум̣ йутта̄ти вибха̄ванамукхена йатха̄вуттаматтхам̣ саматтхетум̣ вуттам̣. таттха йасмин̃хи ка̄ле, дхаммасамӯхе ва̄ самайе адхикаран̣абхӯте кусалам̣ уппаннам̣, тасмин̃н̃ева ка̄ле, дхаммасамӯхе ва̄ самайе пхасса̄дайо хонтӣти евам̣ адхикаран̣аттхайоджана̄, йасмим̣ пана кхан̣е, самава̄йе хетумхи ва̄ самайе сати виджджама̄не кусалам̣ уппаннам̣, тасмин̃н̃ева кхан̣а̄димхи самайепи виджджама̄не пхасса̄дайо хонтӣти бха̄венабха̄валаккхан̣аттхайоджана̄ ча ведитабба̄.
хоти четтха̄ти еттха йатха̄вуттааттхависайе сан̇гахага̄тха̄ хоти. ан̃н̃атра̄ти сутта̄бхидхаммесу. абхила̄паматтабхедоти десана̄вила̄сато саддаматтенева бхедо, на аттхато.
ависесена̄ти са̄ман̃н̃ена. ирийа̄патхотиа̄дӣсу ирийа̄йа саббадва̄рикакирийа̄йа патхо паваттанат̣т̣ха̄нам̣ таббинимуттакаммасса абха̄ва̄ти т̣ха̄на̄дайо ирийа̄патхо, сова виха̄ро. брахмабхӯта̄ сет̣т̣хабхӯта̄ парахитачитта̄дивасаппаваттито метта̄дайо брахмавиха̄ро на̄ма. тадавасеса̄ пана махаггата̄ саббанӣваран̣авигамана̄дисиддхена джотана̄диаттхена диббавиха̄ро на̄ма. брахмавиха̄рабха̄вена висум̣ гахитатта̄ метта̄дайо идха асан̇гахита̄. арийа̄намева виха̄роти пхаласама̄паттийо арийавиха̄ро на̄ма.
руккха̄димӯлейева мӯласаддасса нирул̣хабха̄вам̣ дассетум̣ апарена мӯласаддена висесетва̄ ‘‘мӯламӯле’’ти вуттам̣, йатха̄ дуккхадуккханти (вибха. ат̣т̣ха. 190). лобха̄дӣнам̣ досамӯла̄дичитта̄са̄дха̄ран̣атта̄ ‘‘аса̄дха̄ран̣ахетумхӣ’’ти вуттам̣.
таттха сийа̄ти таттха веран̃джа̄йантиа̄дӣсу падесу кассачи чодана̄ сийа̄ти аттхо. убхайатха̄ нида̄накиттанасса пана ким̣ пайоджананти? а̄ха гочарага̄манидассанаттхантиа̄ди. таттха асса̄ти бхагавато.
киламова киламатхо, аттано аттабха̄васса киламатхо аттакиламатхо, тасса ану ану його пунаппунам̣ паваттанам̣ аттакиламатха̄нуйого. ваттхука̄ма̄рамман̣е сукхе сампайогавасена лӣна̄ йутта̄, ка̄матан̣ха̄, там̣сахачарите ка̄ме сукхе ва̄ а̄рамман̣абхӯте аллӣна̄ паваттатӣти ка̄масукхаллика̄ тан̣ха̄, тасса̄ ка̄масукхаллика̄йа ану ану його ка̄масукхаллика̄нуйого. локе сам̣вад̣д̣хабха̄ванти а̄мисопабхогена сам̣вад̣д̣хитабха̄вам̣. уппаджджама̄но бахуджанахита̄диаттха̄йева уппаджджатӣти йоджана̄.
дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хататта̄ сан̇гхоти имаматтхам̣ вибха̄венто а̄ха дит̣т̣хӣтиа̄ди. еттха ча ‘‘йа̄йам̣ дит̣т̣хи арийа̄ ниййа̄ника̄ ниййа̄ти таккарасса самма̄ дуккхаккхайа̄йа, татха̄рӯпа̄йа дит̣т̣хийа̄ дит̣т̣хиса̄ман̃н̃агато вихаратӣ’’ти (дӣ. ни. 3.324, 356; ма. ни. 1.492; 3.54; а. ни. 6.12; пари. 274) евам̣ вутта̄йа дит̣т̣хийа̄. ‘‘йа̄ни та̄ни сӣла̄ни акхан̣д̣а̄ни…пе… сама̄дхисам̣ваттаника̄ни, татха̄рӯпесу сӣлесу сӣласа̄ман̃н̃агато вихаратӣ’’ти (дӣ. ни. 3.324, 356; ма. ни. 1.492; 3.54; а. ни. 6.12; пари. 274) евам̣ вутта̄нан̃ча сӣла̄нам̣ са̄ман̃н̃асан̇кха̄тена сан̇гха̄то сан̇гхат̣ито саман̣аган̣о, тена̄ти аттхо. ‘‘дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃асан̇гха̄тасан̇гха̄тена̄’’ти ва̄ па̄т̣хенеттха бхавитаббам̣, тасса дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃абхӯтена сам̣хананена сан̇гха̄то саман̣аган̣о, тена̄ти аттхо. еван̃хи па̄т̣хе саддато аттхо йуттатаро хоти. асса̄ти махато бхиккхусан̇гхасса.
брахмам̣ ан̣атӣти еттха брахма-саддена ведо вуччати, со мантабрахмакаппавасена тивидхо. таттха ируведа̄дайо тайо веда̄ манта̄, те ча падха̄на̄, итаре пана санниссита̄, тена падха̄нассева гахан̣ам̣. манте саджджха̄йатӣти ируведа̄дике мантасаттхе саджджха̄йатӣти аттхо. ируведа̄дайо хи гуттабха̄ситаббата̄йа ‘‘манта̄’’ти вуччанти. ‘‘ба̄хитапа̄патта̄ бра̄хман̣о, самитапа̄патта̄ саман̣о’’ти йатха̄вуттаматтхадвайам̣ уда̄харан̣адвайена вибха̄ветум̣ вуттан̃хетантиа̄ди вуттам̣. ‘‘самитатта̄ хи па̄па̄нам̣ ‘саман̣о’ти павуччатӣ’’ти хи идам̣ вачанам̣ гахетва̄ ‘‘самитапа̄патта̄ ‘саман̣о’ти вуччатӣ’’ти вуттам̣, ба̄хитапа̄поти идам̣ пана ан̃н̃асмим̣ га̄тха̄бандхе вуттавачанам̣. йатха̄бхуччагун̣а̄дхигатанти йатха̄бхӯтагун̣а̄дхигатам̣. сакин̃чаноти садосо.
готтавасена̄ти еттха гам̣ та̄йатӣти готтам̣, го-саддена четтха абхидха̄нам̣ буддхи ча вуччати. кеначи па̄риджун̃н̃ена̄ти н̃а̄типа̄риджун̃н̃а̄дина̄ кеначи па̄риджун̃н̃ена, париха̄нийа̄ти аттхо. тато паранти веран̃джа̄йантиа̄дивачанам̣. иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхе упайогавачананти иттхам̣ имам̣ пака̄рам̣ бхӯто а̄панноти иттхамбхӯто, тасса а̄кхйа̄нам̣ иттхамбхӯта̄кхйа̄нам̣, сойеваттхо иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхо. атха ва̄ ‘‘иттхам̣ евам̣пака̄ро бхӯто джа̄то’’ти евам̣ катханаттхо иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхо, тасмим̣ упайогавачананти аттхо. еттха ча аббхуггатоти еттха абхи-саддо иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхаджотако абхибхавитва̄ уггаманаппака̄расса дӣпанато, тена йогато там̣ кхо пана бхавантам̣ готаманти идам̣ упайогавачанам̣ са̄миаттхепи сама̄не иттхамбхӯта̄кхйа̄надӣпанато ‘‘иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхе’’ти вуттам̣, тенева̄ха ‘‘тасса кхо пана бхото готамасса̄ти аттхо’’ти.
идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ са̄дху девадатто ма̄тарамабхӣти еттха абхисаддайогато иттхамбхӯта̄кхйа̄не упайогавачанам̣ катам̣, евамидха̄пи там̣ кхо пана бхавантам̣ готамам̣ абхи евам̣ калйа̄н̣о киттисаддо уггатоти абхисаддайогато иттхамбхӯта̄кхйа̄не упайогавачананти. са̄дху девадатто ма̄тарамабхӣти еттха хи ‘‘девадатто ма̄тарамабхи ма̄тари висайе ма̄туйа̄ ва̄ са̄дхӯ’’ти евам̣ адхикаран̣аттхе ва̄ са̄миаттхе ва̄ бхуммавачанасса са̄мивачанасса ва̄ пасан̇ге иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхаджотакена абхисаддена йоге упайогавачанам̣ катам̣, йатха̄ четтха девадатто ма̄тувисайе ма̄тусамбандхӣ ва̄ со вуттаппака̄раппаттоти айаматтхо вин̃н̃а̄йати, евамидха̄пи бхото готамасса самбандхӣ киттисаддо аббхуггато абхибхавитва̄ уггаманапака̄раппаттоти айаматтхо вин̃н̃а̄йати. таттха хи девадаттаггахан̣ам̣ вийа идха киттисаддаггахан̣ам̣, таттха ма̄таранти вачанам̣ вийа идха там̣ кхо пана бхавантам̣ готаманти вачанам̣, таттха са̄дхусаддаггахан̣ам̣ вийа идха уггатасаддаггахан̣ам̣ ведитаббам̣. киттисаддоти киттибхӯто саддо, на кевалоти дассанаттхам̣ висеситанти а̄ха ‘‘китти ева̄’’ти. тато киттӣти тхути, тасса̄ пака̄сако саддо киттисаддоти дассетум̣ ‘‘тхутигхосо ва̄’’ти вуттам̣.
со бхагава̄ти еттха соти пасиддхийам̣, йо со саматтим̣са па̄рамийо пӯретва̄ саббакилесе бхан̃джитва̄ дасасахассилокадха̄тум̣ кампенто ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, со локе атипа̄кат̣оти ‘‘со бхагава̄’’ти вуттам̣. бхагава̄ти ча идам̣ саттху на̄макиттанам̣, на гун̣акиттанам̣. парато пана бхагава̄ти гун̣акиттанамева. имина̄ ча имина̄ ча̄ти етена арахантиа̄дипада̄нам̣ паччекам̣ анекагун̣аган̣ам̣ пат̣ичча паваттабха̄вам̣ дассети.
сувидӯравидӯрети двӣхи саддехи ативийа дӯрети дассети, сувидӯрата̄ ева хи видӯрата̄. сава̄сана̄нам̣ килеса̄нам̣ виддхам̣ситатта̄ти имина̄ паччекабуддха̄дӣхи аса̄дха̄ран̣ам̣ бхагавато арахаттанти дассети тесам̣ ва̄сана̄йа аппахӣнатта̄, ва̄сана̄ ча на̄ма никкилесасса̄пи сакалан̃еййа̄навабодха̄дидва̄раттайаппайогавигун̣ата̄хетубхӯто килесанихито а̄ка̄ро чиранигал̣итапа̄да̄нам̣ нигал̣амоккхепи сан̇кучитата̄гаманахетуко нигал̣анихито а̄ка̄ро вийа. йа̄йа пилиндаваччха̄дӣнам̣ васалавоха̄ра̄дивигун̣ата̄ хоти, айам̣ ва̄сана̄ти гахетабба̄. а̄рака̄ти еттха а̄ка̄расса рассаттам̣ ка-ка̄расса ча ха-ка̄рам̣ са̄нуссарам̣ катва̄ нируттинайена ‘‘араха’’нти падасиддхи ведитабба̄. евам̣ упарипи йатха̄рахам̣ нируттинайена падасиддхи ведитабба̄. йан̃четам̣ сам̣са̄рачакканти самбандхо. пун̃н̃а̄дӣти а̄ди-саддена апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄раа̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ре сан̇ган̣ха̄ти. а̄сава̄ ева авиджджа̄дӣнам̣ ка̄ран̣атта̄ самудайоти а̄ха ‘‘а̄савасамудайамайена̄’’ти. ‘‘а̄савасамудайа̄ авиджджа̄самудайо’’ти (ма. ни. 1.103) хи вуттам̣. випа̄какат̣атта̄рӯпаппабхедо тибхаво ева ратхо, тасмим̣ тибхаваратхе. сам̣са̄рачакканти йатха̄вуттакилесакаммавипа̄касамудайо.
‘‘кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣и, дха̄туа̄йатана̄на ча;
аббоччхиннам̣ ваттама̄на̄, ‘сам̣са̄ро’ти павуччатӣ’’ти. (висуддхи. 2.618; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.95 апаса̄дана̄ван̣н̣ана̄; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.2.60; а. ни. ат̣т̣ха. 2.4.199; дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄; вибха. ат̣т̣ха. 226 сан̇кха̄рападаниддеса; су. ни. ат̣т̣ха. 2.523; уда̄. ат̣т̣ха. 39; итиву. ат̣т̣ха. 14, 58; тхерага̄. ат̣т̣ха. 1.67, 99; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 58; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 2.1.117; чӯл̣ани. ат̣т̣ха. 6) –
евам̣ вутто сам̣са̄рова чаккам̣ вийа париббхаманато чаккам̣, тасса чаккасса саббе ара̄ хата̄ти самбандхо. анена̄ти бхагавата̄. бодхӣти н̃а̄н̣ам̣, там̣ еттха ман̣д̣ам̣ пасаннам̣ джа̄танти бодхиман̣д̣о. каммаккхайакарам̣ н̃а̄н̣апхарасунти арахаттамагган̃а̄н̣ам̣ вуттам̣, там̣ чхиндитаббам̣ абхисан̇кха̄расан̇кха̄там̣ каммам̣ париччхиндатӣти дассетум̣ каммаккхайакарависесанависит̣т̣хам̣ вуттанти ведитаббам̣.
евам̣ катипайан̇гехи сам̣са̄рачаккам̣ тадавасесан̇гехи пхалабхӯтана̄марӯпадхаммехи тибхаваратхан̃ча тасмим̣ ратхе йоджитасам̣са̄рачакка̄ра̄нам̣ хананаппака̄ран̃ча дассетва̄ ида̄ни саббехипи два̄дасахи пат̣иччасамуппа̄дан̇гехи ратхавирахитамева кевалам̣ сам̣са̄рачаккам̣, тасса арагха̄танаппака̄рабхедан̃ча дассетум̣ атхава̄тиа̄ди вуттам̣. таттха анаматагганти ану ану аматаггам̣, саббатха̄ анугаччхантехипи авин̃н̃а̄такот̣иканти аттхо. авиджджа̄мӯлакатта̄ джара̄маран̣апарийоса̄натта̄ти идам̣ сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ дасаннам̣ арабха̄вена екаттам̣ сама̄ропетва̄ти вуттам̣. на хи тесам̣ паччекам̣ авиджджа̄мӯлаката̄ джара̄маран̣апарийоса̄ната̄ ча аттхи татха̄ пат̣иччасамуппа̄дапа̄л̣ийам̣ авуттатта̄. атха ва̄ тесампи йатха̄рахам̣ аттхато авиджджа̄мӯлакаттам̣, аттано аттано лаккхан̣абхӯтакхан̣икаджара̄маран̣авасена таппарийоса̄натан̃ча сандха̄йетам̣ вуттанти ведитаббам̣. еван̃ча тесам̣ паччекам̣ арабха̄во сиддхо хоти.
евам̣ сабба̄ка̄рам̣ сам̣са̄рачаккамева дассетва̄ ида̄ни йена н̃а̄н̣ена имасса сам̣са̄рачаккасса ара̄нам̣ чхедо бхагавато сиддхо, тасса дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣асса ‘‘паччайапариггахе пан̃н̃а̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣а’’нти (пат̣и. ма. 4; 1.45) ма̄тика̄ вуттатта̄ бхавачакка̄вайавесу авиджджа̄дӣсу паччайапаччайуппаннатта̄ париггахавасена паваттиа̄ка̄рам̣ дассетва̄ парато тасса аттхасса нигаманавасена вуттена евамайам̣ авиджджа̄хетӯтиа̄дикена пат̣исамбхида̄па̄л̣исахитена (пат̣и. ма. 1.45) па̄т̣хена сарӯпато дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣, тасса ча тесуйева авиджджа̄дӣсу чатусан̇кхепа̄дивасена паваттивибха̄ган̃ча дассетва̄ тато парам̣ ити бхагава̄тиа̄дипа̄т̣хена бхагавато тена дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ена пат̣иччасамуппа̄дасса сабба̄ка̄рато пат̣ивиддхабха̄вам̣ дассетва̄ пуна имина̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ена̄тиа̄дина̄ бхагавато тена н̃а̄н̣ена сам̣са̄рачакка̄ра̄нам̣ виддхам̣ситабха̄вам̣ дассетум̣ таттха дуккха̄дӣсу ан̃н̃а̄н̣ам̣ авиджджа̄тиа̄ди вуттам̣. таттха тин̣н̣ам̣ а̄йатана̄нанти чаккхусотамана̄йатана̄нам̣ тин̣н̣ам̣. еса найо тин̣н̣ам̣ пхасса̄нантиа̄дӣсупи. рӯпатан̣ха̄дивасена чха тан̣ха̄ка̄йа̄ ева ведитабба̄.
саггасампаттинти ка̄масугатӣсу сампаттим̣. татхева̄ти ка̄мупа̄да̄напаччайа̄ ева. брахмалокасампаттинти рӯпӣбрахмалокасампаттим̣. тебхӯмакадхаммависайасса саббасса̄пи ра̄гасса килесака̄мабха̄вато бхавара̄гопи ка̄мупа̄да̄намева̄ти а̄ха ‘‘ка̄мупа̄да̄напаччайа̄йева меттам̣ бха̄ветӣ’’ти. сесупа̄да̄намӯлика̄супӣти дит̣т̣хупа̄да̄насӣлаббатупа̄да̄нааттава̄дупа̄да̄намӯлика̄супи йоджана̄су. татра̄йам̣ йоджана̄найо – идхекаччо ‘‘наттхи паралоко уччхиджджати атта̄’’ти (дӣ. ни. 1.85-86 аттхато сама̄нам̣) дит̣т̣хим̣ ган̣ха̄ти, со дит̣т̣хупа̄да̄напаччайа̄ ка̄йена дуччаритам̣ чаратӣтиа̄дина̄, апаро ‘‘асукасмим̣ бхаве атта̄ уччхиджджатӣ’’ти дит̣т̣хим̣ гахетва̄ ка̄марӯпа̄рӯпабхавӯпапаттийа̄ там̣ там̣ кусалам̣ каротӣтиа̄дина̄ ча дит̣т̣хупа̄да̄намӯлика̄ йоджана̄, имина̄ва найена аттава̄дупа̄да̄намӯлика̄ йоджана̄ ведитабба̄. апаро ‘‘сӣлена суддхи ватена суддхӣ’’ти асуддхимаггам̣ ‘‘суддхимагго’’ти пара̄масанто сӣлаббатупа̄да̄напаччайа̄ ка̄йена дуччаритам̣ чаратӣтиа̄дина̄ саббабхавесу сӣлаббатупа̄да̄намӯлика̄ йоджана̄ ведитабба̄.
ида̄ни йасса сам̣са̄рачакка̄ра̄нам̣ гха̄танасаматтхасса дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣асса авиджджа̄дипаччайапааггаха̄ка̄рам̣ дассетум̣ ка̄мабхаве ча авиджджа̄ ка̄мабхаве сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо хотӣтиа̄дина̄ авиджджа̄дӣнам̣ паччайапаччайуппаннабха̄во дассито, тамева н̃а̄н̣ам̣ авиджджа̄дӣсу паваттиа̄ка̄рена саддхим̣ пат̣исамбхида̄маггапа̄л̣им̣ а̄нетва̄ нигаманавасена дассенто евамайантиа̄дима̄ха. висуддхимаггат̣ӣка̄йам̣ пана ‘‘ида̄ни йва̄йам̣ сам̣са̄рачаккам̣ дассентена ка̄мабхаве авиджджа̄ ка̄мабхаве сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо хотӣтиа̄дина̄ авиджджа̄дӣнам̣ паччайабха̄во сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайуппаннабха̄во дассито, тамева пат̣исамбхида̄маггапа̄л̣им̣ а̄нетва̄ нигаманавасена дассенто евамайантиа̄дима̄ха̄’’ти вуттам̣. са̄раттхадӣпанийа̄ винайат̣ӣка̄йапи айамева па̄т̣хо ликхито. таттха ча ка̄мабхаве ча авиджджа̄тиа̄дина̄ авиджджа̄дӣнам̣ паччайапаччайуппаннабха̄во сам̣са̄рачаккам̣ дассентена вутто на хоти тасса ча авиджджа̄ на̄бхи, мӯлатта̄тиа̄дина̄ пуббева дасситатта̄ упари чаккарӯпато пайогаттена упасам̣ха̄ра̄бха̄ва̄ ча. ‘‘апи ча тамева паччайапаччайуппаннабха̄вам̣ нигаманавасена дассенто’’ти ча вуттам̣, на четтха паччайапаччайуппаннабха̄во нигаманавасена падха̄наттена дассито, атха кхо паччайапариггахавасаппаваттам̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣амева йатха̄вуттапаччайапариггаха̄ка̄расса нигаманавасена дасситам̣. татха̄ хи ‘‘евамайам̣ авиджджа̄ хету, сан̇кха̄ра̄ хетусамуппанна̄, убхопете дхамма̄ хетусамуппанна̄ти паччайапариггахе пан̃н̃а̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣. атӣтампи аддха̄нам̣. ана̄гатампи аддха̄нам̣ авиджджа̄ хету…пе… дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣а’’нти (пат̣и. ма. 1.46) дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣амева падха̄наттена дасситам̣. ‘‘авиджджа̄ хету, сан̇кха̄ра̄ хетусамуппанна̄’’тиа̄ди пана паччайапариггахе пан̃н̃а̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣анти (пат̣и. ма. ма̄тика̄ 4; 1.45) вуччама̄натта̄ тасса паччайапариггаха̄ка̄рапаридӣпанаттхам̣ висайаттена вуттам̣, на падха̄наттена.
айан̃хеттха аттхо – еванти анантаре вуттанайена айам̣ авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ хету, сан̇кха̄ра̄ ча тена хетуна̄ самуппанна̄. убхопетети йасма̄ айам̣ авиджджа̄ парапарикаппитапакатииссара̄ди вийа ахетука̄ ничча̄ дхува̄ на хоти, атха кхо ‘‘а̄савасамудайа̄ авиджджа̄самудайо’’ти (ма. ни. 1.103) вачанато сайампи сахетука̄ сан̇кхата̄ аничча̄йева хоти, тасма̄ убхопете авиджджа̄сан̇кха̄ра̄ хетусамуппанна̄йева. итӣти евам̣ йатха̄вуттанайена паччайапаригган̣хане йа̄ пан̃н̃а̄, там̣ дхамма̄нам̣ т̣хитисан̇кха̄те ка̄ран̣е йа̄тха̄вато паваттатта̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣ на̄ма̄ти.
еттха хи н̃а̄н̣асса висайавибха̄ванавасенева авиджджа̄дӣнам̣ паччайа̄дибха̄во вутто, на падха̄наттена, н̃а̄н̣амева панеттха падха̄нато вуттам̣, тасма̄ етасса н̃а̄н̣асса паччайапариггаха̄ка̄радассанаттхамева хет̣т̣ха̄пи ка̄мабхаве ча авиджджа̄тиа̄дина̄ авиджджа̄дӣнам̣ паччайа̄дибха̄во вутто, идха̄пи нигаманавасена упасам̣хат̣о, на бхавачаккадассанаттханти айаметтха аттано мати.
таттха ча паччайуппаннадхаммесу адит̣т̣хесу хетӯнам̣ паччайабха̄вопи на сакка̄ дат̣т̣хунти ‘‘сан̇кха̄ра̄ хетусамуппанна̄’’ти паччайапариггахан̃а̄н̣аниддесе (пат̣и. ма. 1.45) паччайуппаннадхамма̄нампи гахан̣ам̣ катанти ведитаббам̣. етена найена̄ти авиджджа̄йам̣ вуттанайена сан̇кха̄ра̄ хету, вин̃н̃а̄н̣ам̣ хетусамуппаннантиа̄дина̄ сабба̄ни джа̄типарийоса̄на̄ни пада̄ни виттха̄ретабба̄ни.
евам̣ пат̣исамбхида̄маггапа̄л̣ийа̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣асса авиджджа̄дӣсу паваттиа̄ка̄рам̣ дассетва̄ ида̄ни тасса тесу паччайесу ан̃н̃ехипи а̄ка̄рехи паваттиа̄ка̄рам̣ дассетум̣ таттха̄тиа̄ди вуттам̣. таттха таттха̄ти тесу пат̣иччасамуппа̄дан̇гесу. сан̇кхиппанти еттха авиджджа̄дайо хетуса̄ман̃н̃ена пхаласа̄ман̃н̃ена ва̄ти сан̇кхепо, сан̇гахо, кот̣т̣ха̄со ра̄сӣти аттхо. со пана джа̄тито дувидхопи ка̄лабхедавасена чатуббидхо джа̄то. паччуппанно аддха̄ти ануваттати. тан̣хупа̄да̄набхава̄ гахита̄ килесакаммаса̄ман̃н̃ато тадавина̄бха̄вато ча. авиджджа̄дикилесават̣т̣ампи випа̄кадхаммадхаммата̄сариккхата̄йа идха каммават̣т̣амева̄ти а̄ха име пан̃ча дхамма̄тиа̄ди. випа̄ка̄ дхамма̄тиа̄дӣсу каммаджаарӯпаккхандха̄намева випа̄касаддавачанӣйаттепи на̄марӯпа̄дипадесу рӯпамиссампи пхалапан̃чакам̣ арӯпаппадха̄ната̄йа ча таббахулата̄йа ча ‘‘випа̄кават̣т̣а’’нти вуттам̣. випа̄каппадха̄нам̣ ват̣т̣ам̣, випа̄кабахулам̣ ва̄ ват̣т̣анти аттхо. каммаджапарийа̄йо ва̄ еттха випа̄ка-саддо дат̣т̣хаббо. джа̄тиджара̄маран̣а̄падесена̄ти параматтхадхаммавинимуттаджа̄тиджара̄маран̣ам̣ на̄ма наттхӣти тадападесена тесам̣ катханена там̣мукхена̄ти аттхо. а̄кирӣйанти пака̄сӣйантӣти а̄ка̄ра̄, авиджджа̄дисарӯпа̄, тато паччайа̄ка̄ратоти аттхо. еко сандхӣти авиччхедаппаваттихетубхӯто хетупхаласандхи, дутийо пхалахетусандхи, татийо хетупхаласандхӣти дат̣т̣хаббам̣.
евам̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣асса авиджджа̄дӣсу анекехи пака̄рехи паваттиа̄ка̄рам̣ дассетва̄ ида̄ни техи, авуттехи ча саббехи а̄ка̄рехи бхагавато пат̣иччасамуппа̄дасса пат̣ивиддхабха̄вам̣, тасса ча н̃а̄н̣асса дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣асаддаппаваттинимиттатам̣ пат̣исамбхида̄па̄л̣инайена дассетум̣ упасам̣ха̄равасена ити бхагава̄тиа̄ди вуттам̣. таттха итӣти вуттаппака̄рапара̄масанам̣, тена̄ха чатусан̇кхепантиа̄ди. сабба̄ка̄ратоти идха ка̄мабхаве ча авиджджа̄ ка̄мабхаве сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайотиа̄дина̄ идха вуттехи ча авуттехи ча пат̣иччасамуппа̄давибхан̇га̄дӣсу (вибха. 225 а̄дайо) а̄гатехи саббехи пака̄рехи пат̣ивиджджхати. танти йена н̃а̄н̣ена бхагава̄ евам̣ джа̄на̄ти, там̣ н̃а̄н̣ам̣. н̃а̄тат̣т̣хена̄ти джа̄нанат̣т̣хена. паджа̄нанат̣т̣хена̄ти пат̣ивиджджханат̣т̣хена.
ида̄ни йамидам̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣ паччайапариггаха̄ка̄рабхедехи саддхим̣ папан̃чато дасситам̣, тасмим̣ арагха̄те етасса упайогитам̣ дассетум̣ имина̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ена̄тиа̄ди вуттам̣. таттха дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ена аре ханӣти самбандхо. катханти? а̄ха ‘‘те дхамме’’тиа̄ди. те авиджджа̄дике дхамме маха̄ваджиран̃а̄н̣а̄вудхена тена дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ена йатха̄бхӯтам̣ н̃атва̄ тена балававипассана̄вудхена ниббинданто арийамагга̄вудхена вираджджанто вимуччанто аре ханӣти йоджана̄. арийамагган̃а̄н̣ампи хи киччато самудайасачча̄дибодхато ‘‘дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣а’’нти вуччати.
екекам̣ дхаммаккхандхам̣ екекавиха̄рена пӯджемӣти дхаммаккхандхам̣ а̄раббха паватта̄пи виха̄ракаран̣апӯджа̄ бхагавати пеменева паваттатта̄ садха̄тука̄дичетийапат̣иман̣д̣итатта̄ ча бхагаватова пӯджа̄ти а̄ха бхагавантам̣ уддисса̄тиа̄ди. килеса̄рӣна со мунӣти еттха ниггахӣталопо, килеса̄рӣнам̣ хататта̄ти аттхо. паччайа̄дӣна ча̄рахоти еттха̄пи ниггахӣталопо дат̣т̣хаббо.
самма̄самбуддхоти еттха сам̣-саддо сайанти аттхе паваттатӣти а̄ха ‘‘са̄ма’’нти, апаранеййо хутва̄ти аттхо. саббадхамма̄нанти идам̣ кассачи висайависесасса аггахитатта̄ сиддхам̣. падесаггахан̣е хи асати гахетаббасса ниппадесата̄ва вин̃н̃а̄йати, йатха̄ диккхито на дада̄тӣти. еван̃ча катва̄ аттхависеса̄напеккха̄ каттарийева буддха-саддасиддхи ведитабба̄ каммавачаниччха̄йа абха̄вато. ‘‘самма̄ са̄мам̣ буддхатта̄ самма̄самбуддхо’’ти еттакамева хи идха саддато лаббхати. саббадхамма̄нанти идам̣ пана аттхато лаббхама̄нам̣ гахетва̄ вуттам̣, на хи буджджханакирийа̄ ависайа̄ йуджджати. абхин̃н̃еййети лаккхан̣а̄дито аничча̄дито ча абхивисит̣т̣хена локийалокуттаран̃а̄н̣ена джа̄нитаббе чатусаччадхамме. парин̃н̃еййети аничча̄дивасена париччхиндитва̄ джа̄нитаббам̣ дуккхам̣ арийасаччама̄ха. паха̄таббети самудайасаччам̣. саччхика̄таббети ниродхасаччам̣. бахувачананиддесо панеттха сопа̄дисеса̄дикам̣ парийа̄йасиддхам̣ бхедам̣ апеккхитва̄ като.
абхин̃н̃еййанти га̄тха̄йа паха̄таббабха̄ветабба̄нам̣ самудайамаггасачча̄нам̣ хетудхамма̄нам̣ гахан̣енева таппхала̄нам̣ дуккхасаччаниродхасачча̄нампи сиддхито парин̃н̃а̄таббан̃ча парин̃н̃а̄там̣ саччхика̄таббан̃ча саччхикатанти идампеттха сан̇гахитамева̄ти дат̣т̣хаббам̣, тена̄ха ‘‘тасма̄ буддхосмӣ’’ти. йасма̄ чатта̄рипи сачча̄ни майа̄ буддха̄ни, тасма̄ саббампи н̃еййам̣ буддхосми, аббхан̃н̃а̄синти аттхо.
вичиттависайапаттхана̄ка̄раппаваттийа̄ тан̣ха̄ дуккхавичиттата̄йа падха̄нака̄ран̣анти а̄ха ‘‘мӯлака̄ран̣абха̄вена̄’’ти. убхиннанти чаккхусса там̣самудайасса ча. аппаваттӣти аппаваттинимиттам̣, на абха̄ваматтам̣. тасса аваттхутта̄ саппаччайатта̄дианекабхеда̄ саббасан̇гахита̄. ниродхаппаджа̄нана̄ти саччхикирийа̄бхисамайавасена ниродхасса пат̣ивиджджхана̄. екекападуддха̄рена̄пӣти чаккху чаккхусамудайотиа̄дина̄ екекакот̣т̣ха̄саниддха̄ран̣ена̄пи, на дуккхасачча̄диса̄ман̃н̃ато ева̄ти адхиппа̄йо. тан̣ха̄йапи сан̇кха̄радуккхапарийа̄панната̄йа парин̃н̃еййатта̄ дуккхасаччабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘чха тан̣ха̄ка̄йа̄’’ти вуттам̣. йасмим̣ пана аттабха̄ве са̄ уппаджджати, тасса мӯлака̄ран̣абха̄вена самут̣т̣ха̄пика̄ пуримабхавасиддха̄ тан̣ха̄ самудайасаччанти гахетабба̄. касин̣а̄нӣти касин̣а̄рамман̣а̄ни джха̄на̄ни. дваттим̣са̄ка̄ра̄ти кеса̄дайо тада̄рамман̣аджджха̄на̄ни ча. нава бхава̄ти ка̄мабхава̄дайо тайо сан̃н̃ӣбхава̄дайо тайо екавока̄рабхава̄дайо тайо ча̄ти нава бхава̄. чатта̄ри джха̄на̄нӣти а̄рамман̣ависесам̣ анапеккхитва̄ са̄ман̃н̃ато чатта̄ри джха̄на̄ни вутта̄ни. випа̄какирийа̄нампи йатха̄рахам̣ саббаттха сан̇гахо дат̣т̣хаббо. еттха ча кусаладхамма̄нам̣ упаниссайабхӯта̄ тан̣ха̄самут̣т̣ха̄пика̄ти ведитабба̄, кирийадхамма̄нам̣ пана тасса аттабха̄васса ка̄ран̣абхӯта̄ тан̣ха̄. ануломатоти еттха авиджджа̄ дуккхасаччам̣, там̣самут̣т̣ха̄пика̄ пуриматан̣ха̄ а̄сава̄ самудайасаччанти йоджетаббам̣. сан̇кха̄ра̄дӣсу пана авиджджа̄дайова самудайасаччабха̄вена йоджетабба̄. тена̄ти тасма̄.
виджджа̄ти аттано висайам̣ видитам̣ каротӣти виджджа̄. сампаннатта̄ти саманна̄гататта̄, сампун̣н̣атта̄ ва̄. татра̄ти амбат̣т̣хасутте. маномайиддхийа̄ти еттха ‘‘идха бхиккху имамха̄ ка̄йа̄ ан̃н̃ам̣ ка̄йам̣ абхиниммина̄тӣ’’ти (дӣ. ни. 1.236) вуттатта̄ сарӣраббхантараджха̄наманена ан̃н̃асса сарӣрасса ниббаттивасена паватта̄ маномайиддхи на̄ма, са̄ аттхато джха̄насампайутта̄ пан̃н̃а̄йева. сатта саддхамма̄ на̄ма саддха̄ хирӣ оттаппам̣ ба̄хусаччам̣ вӣрийам̣ сати пан̃н̃а̄ ча. гаччхати аматам̣ дисанти дуккханиттхаран̣аттхикехи дат̣т̣хаббато аматам̣ нибба̄намева дисам̣ гаччхати, имина̄ ча чаран̣а̄нам̣ сиккхаттайасан̇гахитаарийамаггабха̄вато нибба̄наттхикехи екам̣сена иччхитаббатам̣ дассети. ида̄нисса̄ виджджа̄чаран̣асампада̄йа са̄вака̄диаса̄дха̄ран̣атам̣ дассетум̣ таттха виджджа̄сампада̄тиа̄ди вуттам̣. таттха а̄саваккхайавиджджа̄васена саббан̃н̃ута̄ сиджджхати, чаран̣адхаммабхӯтесу джха̄несу антогадха̄йа маха̄карун̣а̄сама̄паттийа̄ васена маха̄ка̄рун̣иката̄ сиджджхатӣти а̄ха ‘‘виджджа̄…пе… маха̄ка̄рун̣иката’’нти. йатха̄ танти еттха танти нипа̄таматтам̣, йатха̄ ан̃н̃опи виджджа̄чаран̣асампанно буддхо нийоджети, татха̄ айампӣти аттхо. тена̄ти анаттхапариваджджанааттханийоджанена. аттантапа̄дайоти а̄ди-саддена парантапаубхайантапа̄ гахита̄. асаджджама̄но бхавесу апачча̄гаччхантоти пахӣна̄нам̣ пуна̄нуппаттито на пуна упагаччханто.
татра̄ти йуттава̄ча̄бха̄сане са̄дхетаббе четам̣ бхуммам̣. абхӯтанти абхӯтаттхам̣. атаччханти тассева вевачанам̣. анаттхасам̣хитанти писун̣а̄дидосайуттам̣. самма̄гадатта̄ти сундаравачанатта̄, гаданам̣ гадо, катхананти аттхо. сундаро гадо вачанамасса̄ти ‘‘сугадо’’ти ваттаббе нируттинайена да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘сугато’’ти вуттам̣.
сабха̄ватоти дуккхасабха̄вато. локанти кхандха̄дилокам̣. йатха̄вуттаматтхам̣ суттато а̄ха йаттха̄тиа̄ди. таттха йаттха̄ти йасмим̣ локантасан̇кха̄те нибба̄не. танти локассантам̣, ока̄салоке ка̄йагаманена н̃а̄таббам̣ паттаббанти на̄хам̣ вада̄мӣти йоджана̄. идан̃ча рохитадевапуттена локасса ка̄йагативасена антагаманасса пуччхитатта̄ вуттам̣. аппатва̄ локассантанти кхандха̄дилокам̣ сандха̄йа вуттам̣.
кинте падаса̄ ока̄салокапариббхаманена, паримитат̣т̣ха̄не ева там̣ н̃а̄н̣агаманена гаччханта̄нам̣ дассемӣти дассенто апи ча̄тиа̄дима̄ха. таттха бйа̄маматте кал̣еварети сарӣре. тена рӯпаккхандхам̣ дассети. сасан̃н̃имхӣти сан̃н̃а̄сӣсена ведана̄дайо тайо кхандхе. саманакети вин̃н̃а̄н̣аккхандхам̣. локанти кхандха̄дилокам̣, дуккханти аттхо. локаниродханти нибба̄нена локасса нируджджханам̣, нибба̄намева ва̄. адесампи хи нибба̄нам̣ йесам̣ ниродха̄йа хоти, упача̄рато таннисситам̣ вийа хотӣти ‘‘бйа̄маматте кал̣еваре локаниродхампи пан̃н̃апемӣ’’ти вуттам̣, чаккху локе пийарӯпам̣, са̄тарӯпам̣, еттхеса̄ тан̣ха̄ нируджджхама̄на̄ нируджджхатӣтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.401; вибха. 204) вийа. куда̄чананти када̄чипи. аппатва̄ти аггамаггена анадхигантва̄. тасма̄ти йасма̄ там̣ гаманена паттум̣ на сакка̄, тасма̄. хавети нипа̄таматтам̣, екам̣саттхе ва̄. локавидӯти сабха̄ва̄дито кхандха̄диджа̄нанако. чатусаччадхамма̄нам̣ абхисамитатта̄ самита̄вӣ, самитакилесоти ва̄ аттхо. на̄сӣсати на паттхети аппат̣исандхикатта̄.
евам̣ сан̇кхепато локам̣ дассетва̄ ида̄ни виттха̄рато там̣ дассетум̣ апи ча тайо лока̄тиа̄ди вуттам̣. таттха индрийабаддха̄нам̣ кхандха̄нам̣ самӯхасанта̄набхӯто сатталоко. со хи рӯпа̄дӣсу саттависаттата̄йа ‘‘сатто’’ти ча, локийанти еттха каммакилеса̄ таббипа̄ка̄ ча̄ти ‘‘локо’’ти ча вуччати. аниндрийабаддха̄нам̣ утуджарӯпа̄нам̣ самӯхасанта̄набхӯто ока̄салоко. со хи саттасан̇кха̄ра̄нам̣ а̄дха̄рато ‘‘ока̄со’’ти ча, локийанти еттха тасса̄дха̄ра̄ ча а̄дхеййабхӯта̄ти ‘‘локо’’ти ча павуччати. индрийа̄ниндрийабаддха̄ пана саббева упа̄да̄наккхандха̄ паччайехи сан̇кхатат̣т̣хена луджджанапалуджджанат̣т̣хена ча ‘‘сан̇кха̄ралоко’’ти ча вуччати. а̄харати аттано пхаланти а̄ха̄ро, паччайо. тена тит̣т̣ханасӣла̄ уппаджджитва̄ йа̄ва бхан̇га̄ паваттанасӣла̄ти а̄ха̄рат̣т̣хитика̄, саббе сан̇кхатадхамма̄. саббе сатта̄ти ча имина̄пи венеййа̄нурӯпато пуггала̄дхит̣т̣ха̄натта̄ десана̄йа сан̇кха̄ра̄ва гахита̄.
йа̄вата̄ чандимасӯрийа̄ парихарантӣти йаттаке т̣ха̄не чандимасӯрийа̄ париваттанти паваттанти. вирочана̄ти тесам̣ вирочанахету обха̄санахетӯти хетумхи ниссаккавачанам̣. диса̄ бхантӣти сабба̄ диса̄ йа̄вата̄ вигатандхака̄ра̄ пан̃н̃а̄йанти. атха ва̄ диса̄ти упайогабахувачанам̣. тасма̄ вирочама̄на̄ чандимасӯрийа̄ йаттака̄ диса̄ бханти обха̄сентӣти аттхо. та̄ва сахассадха̄ локоти таттакена пама̄н̣ена сахассаппака̄ро ока̄салоко, сахассачаккава̄л̣а̄нӣти аттхо. еттха̄ти сахассачаккава̄л̣е. васоти иддхисан̇кха̄то васо ваттатӣти аттхо.
тампӣти тивидхампи локам̣. асса̄ти анена бхагавата̄ сан̇кха̄ралокопи саббатха̄ видитоти самбандхо. еко локоти йва̄йам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайена саббасан̇кхата̄нам̣ паччайа̄йаттавуттито тена са̄ман̃н̃ена сан̇кха̄ралоко еко екавидхо, еса найо сесесупи. саббаттха̄пи локийадхамма̄ва локоти адхиппета̄ локуттара̄нам̣ парин̃н̃еййатта̄бха̄ва̄. упа̄да̄на̄нам̣ а̄рамман̣абхӯта̄ кхандха̄ упа̄да̄наккхандха̄. сатта вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийоти татха̄ татха̄ самуппанна̄ паджа̄йева вуччанти. на̄наттака̄йа̄ на̄наттасан̃н̃ино, на̄наттака̄йа̄ екаттасан̃н̃ино, екаттака̄йа̄ на̄наттасан̃н̃ино, екаттака̄йа̄ екаттасан̃н̃ино, хет̣т̣хима̄ ча тайо а̄руппа̄ти има̄ саттавидха̄ паджа̄йева вин̃н̃а̄н̣ам̣ тит̣т̣хати еттха̄ти вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо на̄ма. таттха на̄наттам̣ ка̄йо етесаматтхӣти на̄наттака̄йа̄. на̄наттам̣ сан̃н̃а̄ етесанти на̄наттасан̃н̃ино. сан̃н̃а̄сӣсенеттха пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣ гахитам̣, еса найо сесесупи.
таттха саббаманусса̄ ча чха ка̄ма̄вачарадева̄ ча на̄наттака̄йа̄ на̄наттасан̃н̃ино на̄ма. тесан̃хи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висадисата̄йа на̄на̄ ка̄йо, пат̣исандхисан̃н̃а̄ ча нававидхата̄йа на̄на̄. тӣсу пат̣хамаджджха̄набхӯмӣсу брахмака̄йика̄ чева чатӯсу апа̄йесу сатта̄ ча на̄наттака̄йа̄ екаттасан̃н̃ино на̄ма. тесу хи брахмапа̄рисаджджа̄дӣнам̣ тин̣н̣ампи сарӣрам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висадисам̣, пат̣исандхисан̃н̃а̄ пана пат̣хамаджджха̄навипа̄кавасена ека̄ва, татха̄ а̄па̄йика̄нампи, тесам̣ пана саббесам̣ акусалавипа̄ка̄хетука̄ва пат̣исандхисан̃н̃а̄. дутийаджджха̄набхӯмика̄ ча паритта̄бха аппама̄н̣а̄бха а̄бхассара̄ екаттака̄йа̄ на̄наттасан̃н̃ино на̄ма. тесан̃хи саббесам̣ екаппама̄н̣ова ка̄йо, пат̣исандхисан̃н̃а̄ пана дутийататийаджджха̄навипа̄кавасена на̄на̄ хоти. татийаджджха̄набхӯмийам̣ париттасубха̄дайо тайо, чатуттхаджджха̄набхӯмийам̣ асан̃н̃асаттаваджджита̄ вехаппхала̄, пан̃ча ча суддха̄ва̄са̄ти навасу бхӯмӣсу сатта̄ екаттака̄йа̄ екаттасан̃н̃ино на̄ма. а̄бха̄на̄наттена пана саббаттха ка̄йана̄наттам̣ на гайхати, сан̣т̣ха̄нана̄наттенева гайхатӣти. асан̃н̃асатта̄ вин̃н̃а̄н̣а̄бха̄вена вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисан̇кхйам̣ на гаччханти. невасан̃н̃а̄ на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ пана йатха̄ сан̃н̃а̄йа, евам̣ вин̃н̃а̄н̣асса̄пи сукхуматта̄ невавин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄вин̃н̃а̄н̣ам̣, тасма̄ парибйаттавин̃н̃а̄н̣акиччавантесу вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу на гайхати. тасма̄ сеса̄ни а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана̄дӣни тӣн̣ийева гахита̄ни, техи саддхим̣ има̄ сатта вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийоти ведитабба̄.
ат̣т̣ха локадхамма̄ти ла̄бхо ала̄бхо йасо айасо нинда̄ пасам̣са̄ сукхам̣ дуккханти име ат̣т̣ха локасса сабха̄ватта̄ локадхамма̄. ла̄бха̄ла̄бха̄дипаччайа̄ уппаджджанака̄ панеттха ануродхавиродха̄ ва̄ ла̄бха̄дисаддехи вутта̄ти ведитабба̄. нава сатта̄ва̄са̄ти хет̣т̣ха̄ вутта̄ сатта вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо ева асан̃н̃асаттачатуттха̄руппехи саддхим̣ ‘‘нава сатта̄ва̄са̄’’ти вуччанти. сатта̄ а̄васанти еттха̄ти сатта̄ва̄са̄, саттаника̄йо, аттхато татха̄ паватта̄ паджа̄ ева идха сан̇кха̄ралокабха̄вена гайхантӣти ведитабба̄. даса̄йатана̄нӣти дхамма̄йатанамана̄йатанаваджджита̄ни даса.
еттха ча тӣсу бхавесу асса̄дадассанавасена тиссо ведана̄ва локабха̄вена вутта̄, татха̄ паччайадассанавасена чатта̄рова а̄ха̄ра̄. аттагга̄ханимиттадассанавасена чха аджджхаттика̄нева а̄йатана̄ни. тхӯласан̃н̃ӣбхавадассанавасена сатта вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийова, ануродхавиродхадассанавасена ат̣т̣ха локадхамма̄ ва̄, тхӯла̄йатанадассанавасена даса̄йатана̄нева локабха̄вена вутта̄ни. тесам̣ гахан̣енева танниссайатаппат̣ибаддха̄ тада̄рамман̣а̄ саббе тебхӯмака̄ на̄марӯпадхамма̄ аттхато гахита̄ ева хонти. сесехи пана екавидха̄дикот̣т̣ха̄сехи сарӯпенева те гахита̄ти ведитаббам̣.
а̄сайам̣ джа̄на̄тӣтиа̄дӣсу а̄хачча читтам̣ еттха сетӣти а̄сайо, ан̃н̃асмим̣ висайе паваттитва̄пи читтам̣ йаттха сарасена пависитва̄ тит̣т̣хати, со ват̣т̣а̄сайо виват̣т̣а̄сайоти дувидхо. таттха ват̣т̣а̄сайопи сассатуччхедадит̣т̣хивасена дувидхо. виват̣т̣а̄сайо пана випассана̄сан̇кха̄та̄ ануломика̄ кханти, маггасан̇кха̄там̣ йатха̄бхӯтан̃а̄н̣ан̃ча̄ти дувидхо. йатха̄ха –
‘‘сассатуччхедадит̣т̣хи ча, кханти чева̄нуломикам̣;
йатха̄бхӯтан̃ча йам̣ н̃а̄н̣ам̣, етам̣ а̄сайасаддита’’нти. (са̄раттха. т̣ӣ. 1.веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄);
етам̣ дувидхампи а̄сайам̣ сатта̄нам̣ аппаваттиккхан̣ейева бхагава̄ саббатха̄ джа̄на̄ти. анусайанти ка̄мара̄га̄нусайа̄дивасена саттавидхам̣ анусайам̣. чаританти ‘‘сучаритадуччарита’’нти ниддесе вуттам̣. атха ва̄ чаританти чарийа̄, те ра̄га̄дайо чха мӯлачарийа̄, сам̣саггасаннипа̄тавасена анекавидха̄ хонти. адхимуттинти аджджха̄сайадха̄тум̣, таттха таттха читтасса абхиручивасена нинната̄, са̄ дувидха̄ хӣна̄дхимутти пан̣ӣта̄дхимуттӣти. йа̄йа дуссӣла̄дике хӣна̄дхимуттике севанти, са̄ хӣна̄дхимутти. йа̄йа пан̣ӣта̄дхимуттике севанти, са̄ пан̣ӣта̄дхимутти. там̣ дувидхампи адхимуттим̣ бхагава̄ сабба̄ка̄рато джа̄на̄ти. аппам̣ ра̄га̄дираджам̣ етесанти аппараджаккха̄, ануссадара̄га̄дидоса̄. уссадара̄га̄дидоса̄ маха̄раджаккха̄. упаниссайабхӯтехи тиккхехи саддха̄дииндрийехи мудукехи ча саманна̄гата̄ тиккхиндрийа̄ мудиндрийа̄ ча. хет̣т̣ха̄ вуттехи а̄сайа̄дӣхи сундарехи асундарехи ча саманна̄гата̄ сва̄ка̄ра̄ два̄ка̄ра̄ ча ведитабба̄. самматтанийа̄мам̣ вин̃н̃а̄петум̣ сукара̄ сувин̃н̃а̄пайа̄, випарӣта̄ дувин̃н̃а̄пайа̄. маггапхалапат̣иведха̄йа упаниссайасампанна̄ бхабба̄, випарӣта̄ абхабба̄. евам̣ саттасанта̄нагатадхаммависесаджа̄наненева сатталокопи видито дхаммавинимуттасса саттасса абха̄ва̄ти ведитаббам̣.
екам̣ чаккава̄л̣ам̣…пе… пан̃н̃а̄сан̃ча йоджана̄нӣти еттха хотӣти сесо. париккхепато пама̄н̣ам̣ вуччатӣти сесо. чаккава̄л̣асса саббам̣ париман̣д̣алам̣ чхаттим̣са сатасахасса̄ни…пе… сата̄ни ча хонтӣти йоджетаббам̣. таттха̄ти чаккава̄л̣е, две сатасахасса̄ни чатта̄ри нахута̄ни ча йоджана̄ни йа̄ни еттакам̣ еттакаппама̄н̣ам̣ бахалаттена айам̣ васундхара̄ сан̇кха̄та̄ти йоджана̄. таттха еттаканти кирийа̄висесанам̣ дат̣т̣хаббам̣. сандха̄ракам̣ джалам̣ еттакам̣ еттакаппама̄н̣ам̣ хутва̄ патит̣т̣хитанти йоджана̄. еттха̄ти чаккава̄л̣е. аджджхога̄л̣хуггата̄ти аджджхога̄л̣ха̄ ча уггата̄ ча. браха̄ти маханта̄. йоджана̄нам̣ сата̄нуччо, химава̄ пан̃ча̄ти йоджана̄нам̣ пан̃часата̄ни уччо уббедхо. типан̃чайоджанаккхандхапариккхепа̄ти паннарасайоджанаппама̄н̣аккхандхапарин̣а̄ха̄. нагавхайа̄ти руккха̄бхидха̄на̄ джамбӯти йоджана̄. самантатоти саббасобха̄гена, а̄йа̄мато ча виттха̄рато ча сатайоджанавиттха̄ра̄ти аттхо. йасса̄нубха̄вена̄ти йасса̄ махантата̄каппат̣т̣ха̄йика̄диппака̄рена пабха̄вена. париккхипитва̄ там̣ саббам̣, локадха̄тумайам̣ т̣хитоти хет̣т̣ха̄ вуттам̣ саббампи там̣ париккхипитва̄ чаккава̄л̣асилуччайо т̣хито, айам̣ ека̄ локадха̄ту на̄ма̄ти аттхо, ма-ка̄ро падасандхивасена вутто. атха ва̄ там̣ саббам̣ локадха̄тум̣ париккхипитва̄ айам̣ чаккава̄л̣асилуччайо т̣хитоти йоджетаббам̣.
таттха̄ти тассам̣ локадха̄туйам̣. та̄ватим̣сабхавананти тидасапурам̣. асурабхавананти асурапурам̣. авӣчимаха̄нирайо ча татха̄ дасасахассайоджано, со пана чатуннам̣ лохабхиттӣнамантара̄ йоджанасата̄йа̄мавиттха̄ропи саманта̄ сол̣асахи уссаданирайехи саддхим̣ дасасахассайоджано вуттоти ведитаббо. таданантаресӯти тесам̣ чаккава̄л̣а̄нам̣ антаресу. лока̄нам̣ чаккава̄л̣а̄нам̣ антаре виваре бхаватта̄ локантарика̄. тин̣н̣ан̃хи сакат̣ачакка̄нам̣ патта̄нам̣ ва̄ а̄саннат̣т̣хапита̄нам̣ антарасадисе тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ чаккава̄л̣а̄нам̣ антаресу екеко локантариканирайо ат̣т̣хайоджанасахассаппама̄н̣о сӣтанарако сатта̄нам̣ акусалавипа̄кена ниббаттати. ананта̄нӣти тирийам̣ ат̣т̣хасу диса̄су чаккава̄л̣а̄ни а̄ка̄со вийа ананта̄ни. уддхам̣ пана адхо ча анта̄нева. анантена буддхан̃а̄н̣ена̄ти еттха анантан̃еййапат̣иведхаса̄маттхийайогатова н̃а̄н̣ам̣ ‘‘ананта’’нти ведитаббам̣.
аттаноти ниссакке са̄мивачанаметам̣, аттатоти аттхо. гун̣ехи аттано висит̣т̣хатарасса̄ти самбандхо, тараггахан̣ан̃четтха ануттароти падасса аттханиддесавасена катам̣, на висит̣т̣хасса кассачи аттхита̄йа. садеваке хи локе садисакаппопи на̄ма кочи татха̄гатасса наттхи, куто садисо, тена̄ха сӣлагун̣ена̄пи асамотиа̄ди. таттха асамехи самма̄самбуддхехи само асамасамо. наттхи пат̣има̄ етасса̄ти аппат̣имо. еса найо сесесупи. таттха упама̄маттам̣ пат̣има̄, садисӯпама̄ пат̣ибха̄го. йугагга̄хавасена т̣хито пат̣имо пуггалоти ведитаббо. аттана̄ти аттато. пурисадамметиа̄дӣсу дамитабба̄ дамма̄, ‘‘даммапуриса̄’’ти ваттаббе висесанасса паранипа̄там̣ катва̄ ‘‘пурисадамма̄’’ти вуттам̣, пурисаггахан̣ан̃четтха уккат̣т̣хавасена иттхӣнампи даметаббато. ниббиса̄ ката̄ досависасса виноданена. аттхападанти аттха̄бхибйан̃джанакам̣ падам̣, ва̄кйанти аттхо. екападабха̄вена ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о саттху пурисадаммаса̄ратхибха̄во дассито хоти, тена̄ха бхагава̄ хӣтиа̄ди. ат̣т̣ха диса̄ти ат̣т̣ха сама̄паттийо. асаджджама̄на̄ти васӣбха̄ваппаттийа̄ ниссан̇гача̄ра̄.
дит̣т̣хадхаммо вуччати паччаккхо аттабха̄во, таттха нийуттоти дит̣т̣хадхаммико, идхалокаттхо. каммакилесавасена сампаретаббато сама̄гантаббато сампара̄йо, паралоко, таттха нийуттоти сампара̄йико, паралокаттхо. парамо уттамо аттхо параматтхо, нибба̄нам̣. саха аттхена ваттатӣти саттхо, бхан̣д̣амӯлена ва̄н̣иджджа̄йа десантарам̣ гаччханто джанасамӯхо. со асса аттхӣти саттха̄, саттхава̄хоти нируттинайена. со вийа бхагава̄ти а̄ха ‘‘саттха̄, бхагава̄ саттхава̄хо’’ти. ида̄ни таматтхам̣ ниддесапа̄л̣инайена дассетум̣ йатха̄ саттхава̄хотиа̄ди вуттам̣. таттха саттхети саттхике джане. кам̣ удакам̣ та̄ренти еттха̄ти канта̄ро, нирудако аран̃н̃аппадесо. чора̄дӣхи адхит̣т̣хитааран̃н̃аппадеса̄пи дуггаманат̣т̣хена там̣садисата̄йа канта̄ра̄твева нирул̣ха̄ти са̄ман̃н̃ато ‘‘канта̄рам̣ та̄ретӣ’’ти ватва̄ там̣ виваранто чораканта̄рантиа̄дима̄ха.
бхагаватоти ниссакке са̄мивачанам̣, бхагавантато дхаммассаванена̄ти аттхо. йатха̄ ‘‘упаджджха̄йато аджджхетӣ’’ти, бхагавато сантикети ва̄ аттхо. саре нимиттам̣ аггахесӣти пуббабуддхуппа̄десу саддхаммассаванапаричайена ‘‘дхаммо есо вуччатӣ’’ти саре а̄ка̄рам̣ ган̣хи. пубба̄бхийогавасенева хи ӣдиса̄нам̣ тираччха̄на̄нам̣ дхаммассавана̄дӣсу паса̄до уппаджджати ваггулиа̄дӣнам̣ вийа. итаратха̄ саббатираччха̄на̄нампи татха̄ паса̄дуппаттиппасан̇гато. йади хи уппаджджеййа, бхагава̄ анантачаккава̄л̣есу саббасатта̄нампи екаккхан̣е саппа̄т̣иха̄рийадхаммам̣ са̄ветум̣ саккотӣти саббасатта̄нампи ито пуббева вимуттиппасан̇го сийа̄. йе пана девамануссана̄гасупан̣н̣а̄дайо пакатийа̄ва каммассакатан̃н̃а̄н̣а̄дийутта̄ хонти, тейева пуббе анупаниссайа̄пи бхагавато саддхаммассавана̄дина̄ пат̣хамам̣ виват̣т̣ӯпаниссайам̣ паса̄дам̣ уппа̄детум̣ сакконти, на итарети гахетаббам̣. аре ахампи на̄ма̄ти еттха ‘‘кутохам̣ идха ниббаттоти олокетва̄ ман̣д̣ӯкабха̄ватоти н̃атва̄’’ти идам̣ еттакампи аре ахампи на̄ма̄ти вимхайавачаненева сиджджхатӣти авуттанти ведитаббам̣. джаланти джаланто виджджотама̄но. ман̣д̣ӯкоханти га̄тха̄йа удакети сан̃джа̄тат̣т̣ха̄надассанам̣, тена тхаламан̣д̣ӯката̄ ниваттанам̣ катам̣ хоти. удаке джа̄та̄нампи каччхапа̄дӣнам̣ тхалагочарата̄пи аттхӣти там̣ ниваттанаттхам̣ ‘‘ва̄ригочаро’’ти вуттам̣, удакасан̃ча̄рӣти аттхо.
вимоккхантикан̃а̄н̣авасена̄ти еттха саббасо килесехи вимуччатӣти вимоккхо, аггамагго, тасса анто, аггапхалам̣, таттха бхавам̣ вимоккхантикам̣, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена саддхим̣ саббампи буддхан̃а̄н̣ам̣. ида̄ни самма̄самбуддхападато буддхападасса висесам̣ дассетум̣ йасма̄ ва̄тиа̄ди вуттам̣. самма̄самбуддхападена хи саттху пат̣иведхан̃а̄н̣а̄нубха̄во вутто, имина̄ пана буддхападена десана̄н̃а̄н̣а̄нубха̄вопи, тена̄ха ан̃н̃епи сатте бодхесӣтиа̄ди.
гун̣ависит̣т̣хасаттуттамагаруга̄рава̄дхивачананти саббехи сӣла̄дигун̣ехи висит̣т̣хасса тато ева саббасаттехи уттамасса гаруно га̄рававасена вуччама̄навачанамидам̣ бхагава̄ти. сет̣т̣ханти сет̣т̣хава̄чакам̣ вачанам̣ сет̣т̣хагун̣асахачаран̣ато. атха ва̄ вуччатӣти вачанам̣, аттхо, со сет̣т̣хоти аттхо. уттаманти еттха̄пи есева найо. гаруга̄равайуттоти еттха гарубха̄во га̄равам̣, гаругун̣айогато гарукаран̣ам̣ ва̄ га̄равам̣, тена са̄вака̄дӣнам̣ аса̄дха̄ран̣ата̄йа гарубхӯтена махантена га̄равена йуттоти гаруга̄равайутто. атха ва̄ гару ча саббалокасса сиккхакатта̄ тенева га̄равайутто ча̄типи йоджетаббам̣.
аваттха̄йа видитам̣ а̄ваттхикам̣. евам̣ лин̇гикам̣. нимиттато а̄гатам̣ немиттикам̣. адхичча йам̣кин̃чи нимиттам̣ адхивачанавасена анапеккхитва̄ паваттам̣ адхиччасамуппаннам̣, тена̄ха ‘‘вачанаттхаманапеккхитва̄’’ти. йадиччха̄йа а̄гатам̣ йа̄диччхакам̣. еттха ча ба̄хирам̣ дан̣д̣а̄ди лин̇гам̣, аббхантарам̣ тевиджджа̄ди нимиттам̣. пачураджанависайам̣ ва̄ диссама̄нам̣ лин̇гам̣, таббипарӣтам̣ нимиттанти ведитаббам̣. саччхика̄пан̃н̃аттӣти саббадхамма̄нам̣ саччхикирийа̄нимитта̄ пан̃н̃атти. атха ва̄ саччхика̄пан̃н̃аттӣти паччаккхасиддха̄ пан̃н̃атти. йам̣гун̣анимитта̄ хи са̄, те гун̣а̄ саттху паччаккхабхӯта̄ти гун̣а̄ вийа са̄пи саччхиката̄ ева на̄ма хоти, на паресам̣, воха̄раматтена̄ти адхиппа̄йо. йам̣гун̣анемиттиканти йехи гун̣ехи нимиттабхӯтехи етам̣ на̄мам̣ немиттикан̃ча джа̄там̣. вадантӣти дхаммасена̄патисса гарубха̄вато бахувачанена̄ха, сан̇гӣтика̄рехи ва̄ катаманува̄дам̣ сандха̄йа.
иссарийа̄дибхедо бхаго асса аттхӣти бхагӣ. маггапхала̄диарийагун̣ам̣ аран̃н̃а̄дививекат̣т̣ха̄нан̃ча бхаджи севи сӣлена̄ти бхаджӣ. чӣвара̄дипаччайа̄нам̣ аттхараса̄дӣнан̃ча сӣла̄дигун̣а̄нан̃ча бха̄гӣ, да̄йа̄доти аттхо. вибхаджи уддесаниддеса̄диппака̄рехи дхаммаратанам̣ павибхаджӣти вибхаттава̄. ра̄га̄дипа̄падхаммам̣ бхаггам̣ ака̄сӣти бхагава̄ти вуччатӣти саббаттха самбандхо. гарупи локе бхагава̄ти вуччатӣти а̄ха ‘‘гарӯ’’ти, йасма̄ гару, тасма̄пи бхагава̄ти аттхо. па̄рамита̄сан̇кха̄там̣ бхагйамасса аттхӣти бхагйава̄. бахӯхи н̃а̄йехӣти ка̄йабха̄вана̄дикехи анекехи бха̄вана̄ккамехи. субха̄витаттаноти паччатте етам̣ са̄мивачанам̣, тена субха̄витасабха̄воти аттхо. бхава̄нам̣ антам̣ нибба̄нам̣ гатоти бхавантаго. таттха таттха бхагава̄ти саддасиддхи нируттинайенева ведитабба̄.
ида̄ни бхагӣ бхаджӣти ниддесага̄тха̄йа навахи падехи дасситаматтхам̣ бхагйава̄ти га̄тха̄йа чхахи падехи сан̇гахетва̄ падасиддхим̣ аттхайоджана̄найабхедехи саддхим̣ дассетум̣ айам̣ пана апаро найотиа̄ди вуттам̣. таттха ван̣н̣авипарийайоти еттха ити-саддо а̄диаттхо, тенева ван̣н̣авика̄ро ван̣н̣алопо дха̄туаттхена нийоджанан̃ча̄ти имам̣ тивидхам̣ лаккхан̣ам̣ сан̇ган̣ха̄ти. садданайена̄ти саддалаккхан̣анайена. писодара̄дӣнам̣ садда̄нам̣ а̄катиган̣абха̄вато вуттам̣ ‘‘писодара̄дипаккхепалаккхан̣ам̣ гахетва̄’’ти. паккхипанамева лаккхан̣ам̣. таппарийа̄панната̄каран̣ан̃хи паккхипанам̣. бхагйанти кусалам̣.
лобха̄дайо чатта̄ро доса̄ екакавасена гахита̄. ахирика̄дайо дукавасена. аккоччхимантиа̄дина̄ (дха. па. 3-4) пунаппунам̣ куджджханавасена читтапарийонандхано кодхова упана̄хо. паресам̣ пуббака̄рита̄лаккхан̣асса гун̣асса нипун̃чхано маккхо на̄ма. бахуссута̄дӣхи саддхим̣ йугагга̄хо аттано самакаран̣ам̣ пала̄со. аттано виджджама̄надосапат̣иччха̄дана̄ ма̄йа̄. авиджджама̄нагун̣аппака̄санам̣ са̄т̣хеййам̣. гарӯсупи тхаддхата̄ анонатата̄ тхамбхо. тадуттарикаран̣алаккхан̣о са̄рамбхо. джа̄тиа̄дим̣ нисса̄йа уннатилаккхан̣о ма̄но. аббхуннатилаккхан̣о атима̄но. джа̄тиа̄дим̣ нисса̄йа маджджана̄ка̄раппатто ма̄нова мадо на̄ма. со саттавӣсативидхо. ка̄магун̣есу читтасса воссагго пама̄до. ка̄йадуччарита̄дӣни тивидхадуччарита̄ни. тан̣ха̄дит̣т̣хидуччаритавасена тивидхасам̣килеса̄. ра̄гадосамоха̄ва мала̄ни. тейева ка̄йадуччарита̄дайо ча тивидхависама̄ни. ка̄мабйа̄па̄давихим̣са̄сан̃н̃а̄ тивидхасан̃н̃а̄ на̄ма. тейева витакка̄. тан̣ха̄дит̣т̣хима̄на̄ папан̃ча̄. субхасукханиччааттавипарийеса̄ чатуббидхавипарийеса̄. чханда̄дайо агати. чӣвара̄дӣсу паччайесу лобха̄ чатта̄ро тан̣хупа̄да̄. буддхадхаммасан̇гхасиккха̄су кан̇кха̄, сабрахмача̄рӣсу копо ча пан̃ча четокхӣла̄. ка̄ме ка̄йе рӯпе ча авӣтара̄гата̄, йа̄вадаттхам̣ бхун̃джитва̄ сеййасукха̄диануйого, ан̃н̃атарам̣ деваника̄йам̣ пан̣идха̄йа брахмачарийачаран̣ан̃ча пан̃ча четовинибандха̄. рӯпа̄бхинандана̄дайо пан̃ча абхинандана̄. кодхамаккхаисса̄са̄т̣хеййапа̄пиччхата̄сандит̣т̣хипара̄ма̄са̄ чха вива̄дамӯла̄ни. рӯпатан̣ха̄дайо чха тан̣ха̄ка̄йа̄. миччха̄дит̣т̣хиа̄дайо ат̣т̣хамагган̇гапат̣ипаккха̄ миччхатта̄. тан̣хам̣ пат̣ичча парийесана̄, парийесанам̣ пат̣ичча ла̄бхо, ла̄бхам̣ пат̣ичча виниччхайо, там̣ пат̣ичча чхандара̄го, там̣ пат̣ичча аджджхоса̄нам̣, там̣ пат̣ичча париггахо, там̣ пат̣ичча маччхарийам̣, там̣ пат̣ичча а̄раккха̄, а̄раккха̄дхикаран̣ам̣ дан̣д̣а̄да̄на̄дианека̄кусалара̄сӣти нава тан̣ха̄мӯлака̄ дхамма̄. па̄н̣а̄типа̄та̄дайо даса акусалакаммапатха̄. чатта̄ро сассатава̄да̄ татха̄ екаччасассатава̄да̄ анта̄нантика̄ амара̄виккхепика̄ две адхиччасамуппанника̄ сол̣аса сан̃н̃ӣва̄да̄ ат̣т̣ха асан̃н̃ӣва̄да̄ ат̣т̣ха невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣва̄да̄ сатта уччхедава̄да̄ пан̃ча дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄да̄ти ета̄ни два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хигата̄ни. рӯпатан̣ха̄дичхатан̣ха̄ ева паччекам̣ ка̄матан̣ха̄бхаватан̣ха̄вибхаватан̣ха̄васена ат̣т̣ха̄раса хонти, та̄ аджджхаттабахиддхарӯпа̄дӣсу паваттивасена чхаттим̣са, пуна ка̄латтайавасена ат̣т̣хасататан̣ха̄вичарита̄ни хонти. пабхеда-саддам̣ паччекам̣ самбандхитва̄ лобхаппабхедотиа̄дина̄ йоджетаббам̣. саббадаратхапарил̣а̄хакилесасатасахасса̄нӣти сабба̄ни сатта̄нам̣ даратхасан̇кха̄тапарил̣а̄хакара̄ни килеса̄нам̣ анека̄ни сатасахасса̄ни, а̄рамман̣а̄дивибха̄гато паваттиа̄ка̄равибха̄гато ча несам̣ евам̣ пабхедо ведитаббо. пан̃ча ма̄ре абхан̃джӣти самбандхо. париссайа̄нанти упаддава̄нам̣.
евам̣ бхагйава̄ бхаггава̄ти двиннам̣ пада̄нам̣ аттхам̣ вибхаджитва̄ ида̄ни техи двӣхи гахитаматтхам̣ дассетум̣ бхагйавантата̄йа часса̄тиа̄ди вуттам̣. таттха сатапун̃н̃аджалаккхан̣адхарасса̄ти анекасатапун̃н̃аниббаттамаха̄пурисалаккхан̣адхарасса бхагавато. сакачитте иссарийам̣ на̄ма пат̣иккӯла̄дӣсу аппат̣иккӯласан̃н̃ита̄дивасаппаваттийа̄ чева четосама̄дхивасена ча аттано читтасса васӣбха̄ва̄па̄данамева. ан̣има̄ лагхима̄диканти а̄ди-саддена махима̄ патти па̄каммам̣ ӣсита̄ васита̄ йаттхака̄ма̄васа̄йита̄ти име чхапи сан̇гахита̄. таттха ка̄йасса ан̣убха̄вакаран̣ам̣ ан̣има̄. а̄ка̄се падаса̄ гамана̄диарахабха̄вена лахубха̄во лагхима̄. ка̄йасса махантата̄па̄данам̣ махима̄. ит̣т̣хадесасса па̄пун̣анам̣ патти. адхит̣т̣ха̄на̄дивасена иччхитаттханиппха̄данам̣ па̄каммам̣. сайам̣васита̄ иссарабха̄во ӣсита̄. иддхивидхе васӣбха̄во васита̄. а̄ка̄сена ва̄ гаччхато, ан̃н̃ам̣ ва̄ кин̃чи карото йаттха каттхачи воса̄наппатти йаттхака̄ма̄васа̄йита̄, ‘‘кума̄ракарӯпа̄дидассана’’нтипи ваданти. саббан̇гапаччан̇гасирӣти саббесам̣ ан̇гапаччан̇га̄нам̣ собха̄. аттхӣти ануваттати. лахуса̄дханам̣ там̣ там̣ ка̄ликам̣ иччхитам̣, гаруса̄дханам̣ чирака̄ликам̣ буддхатта̄дипаттхитам̣. бхага̄ асса сантӣти бхагава̄ти идам̣ саддасаттханайена сиддхам̣, сесам̣ саббам̣ нируттинайена сиддханти ведитаббам̣.
пӣл̣анасан̇кхатасанта̄павипарин̣а̄мат̣т̣хена̄тиа̄дӣсу пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хотиа̄дина̄ аттха-саддо паччекам̣ йоджетаббо. таттха аттано сабха̄вена пӣл̣аналаккхан̣ам̣ дуккхам̣. тасса йо пӣл̣анамева аттхо ‘‘пӣл̣анат̣т̣хо’’ти вуччати, со сабха̄во. йасма̄ пана там̣самудайена сан̇кхатам̣, тасма̄ сан̇кхатат̣т̣хо самудайадассанена а̄вибхӯто. йасма̄ ча магго килесасанта̄пахаратта̄ сусӣтало, тасма̄сса маггадассанена санта̄пат̣т̣хо а̄вибхӯто таппат̣ийогатта̄. авипарин̣а̄мадхаммасса пана ниродхасса дассанена випарин̣а̄мат̣т̣хо а̄вибхӯтоти. екассева сабха̄вадхаммасса сакабха̄вато итарасаччаттайаниваттито ча парикаппетаббатта̄ чатта̄ро аттха̄ вутта̄. самудайасса пана ра̄сикаран̣ато а̄йӯханат̣т̣хо сабха̄во, тассева дуккхадассанена нида̄нат̣т̣хо а̄вибхӯто. висам̣йогабхӯтасса ниродхасса дассанена сам̣йогат̣т̣хо. ниййа̄набхӯтасса маггасса дассанена палибодхат̣т̣хо а̄вибхӯто.
ниродхасса пана ниссаран̣ат̣т̣хо сабха̄во, тассева самудайадассанена вивекат̣т̣хо а̄вибхӯто. сан̇кхатасса маггасса дассанена асан̇кхатат̣т̣хо, висайабхӯтасса маран̣адхаммасса ва̄ дуккхасса дассанена аматат̣т̣хо. маггасса пана ниййа̄нат̣т̣хо сабха̄во, тассева самудайадассанена дуккхассева̄йам̣ хету, нибба̄наппаттийа̄ пана айамева хетӯти хетват̣т̣хо, атисукхуманиродхадассанена идхамева дассананти дассанат̣т̣хо, адхикапан̣асса дуккхасса дассанена адхипатеййат̣т̣хо а̄вибхӯто. ете ева ча пӣл̣ана̄дайо сол̣аса а̄ка̄ра̄ти вуччанти.
ка̄мехи вивекат̣т̣хака̄йата̄ ка̄йавивеко. нӣваран̣а̄дӣхи вивитта̄ ат̣т̣ха сама̄паттийо читтавивеко. упадхӣйанти еттха йатха̄сакам̣ пхала̄нӣти упадхайо, пан̃чака̄магун̣асан̇кха̄така̄макхандхакилесаабхисан̇кха̄ра̄, техи чатӯхи вивиттам̣ нибба̄нам̣ упадхививеко на̄ма.
анатта̄нупассана̄йа пат̣иладдхо дуккха̄ничча̄нупассана̄хи ча пат̣иладдхо арийамагго а̄гаманавасена йатха̄ккамам̣ сун̃н̃атааппан̣ихитаанимиттавимоккхасан̃н̃ам̣ пат̣илабхати, килесехи вимуттатта̄ хи еса вимоккхоти.
йатха̄ локе екекападато екекамаккхарам̣ гахетва̄ ‘‘мекхала̄’’ти вуттам̣, евамидха̄пӣти аттхо. механасса̄ти гуйхаппадесасса. кхасса̄ти ока̄сасса.
саха девехӣтиа̄дӣсу саха девехи ваттатӣти садевако локо. там̣ садевакантиа̄дина̄ йоджана̄ ведитабба̄. садевакавачанена̄ти садевака-садде висесанабха̄вена т̣хитадевавачанена. тасса̄пи садевакападе антобхӯтатта̄ авайаве самуда̄йопача̄равасена воха̄ро като. итаратха̄ тена девависит̣т̣халокассева гахан̣ато пан̃чака̄ма̄вачарадеваггахан̣ам̣ на сийа̄, евам̣ упарипи. сама̄ракавачанена ма̄расаддена тена сахачарита̄ саббе васаваттидева̄ ча гахита̄ти а̄ха ‘‘чхат̣т̣хака̄ма̄вачарадеваггахан̣а’’нти. брахмака̄йика̄ на̄ма пат̣хамаджджха̄набхӯмика̄. те а̄ди йесам̣ а̄руппапарийанта̄нам̣ брахма̄нам̣ тесам̣ брахма̄нам̣ гахан̣ам̣ брахмака̄йика̄дибрахмаггахан̣ам̣. лока-саддасса ока̄салока̄дӣнампи са̄дха̄ран̣атта̄ сатталока̄вен̣икамева паджа̄гахан̣ам̣ катанти а̄ха ‘‘паджа̄вачанена сатталокаггахан̣а’’нти. садевака̄дивачанена упапаттидева̄нам̣, сассаман̣авачанена висуддхидева̄нан̃ча гахитатта̄ а̄ха ‘‘садевамануссавачанена саммутидеваавасесамануссаггахан̣а’’нти. таттха саммутидева̄ ра̄джа̄но, авасесаманусса̄ саммутидевасаман̣абра̄хман̣ехи авасит̣т̣ха̄. сатталока̄вен̣икасса паджа̄саддасса висум̣ гахитатта̄ садевакам̣ локанти еттха локасаддаггахан̣ам̣ ока̄салокамева нийаметӣти а̄ха ‘‘тӣхи падехи ока̄салоко’’ти. идан̃ча садевака̄дипадаттайавачанӣйасса падха̄наттхасса васена вуттам̣. ока̄салокависесанасса панеттха девама̄ра̄дисатталокасса̄пи гахан̣ам̣ ведитаббам̣ са̄маттхийато гамйама̄натта̄ сапутто а̄гатотиа̄дӣсу путта̄дӣнам̣ вийа. имасмин̃ча найе садевакам̣ сама̄ракам̣ сабрахмакам̣ ока̄салокам̣ сассаман̣абра̄хман̣им̣ садевамануссам̣ паджан̃ча̄ти ча-ка̄рам̣ а̄нетва̄ йоджетаббам̣, ока̄сасатталока̄нам̣ гахан̣ена четтха тадубхайасаммутинимиттабхӯто сан̇кха̄ралокопи тадавина̄бха̄вато гахито ева̄ти дат̣т̣хаббо. апаре пана ‘‘садевакантиа̄дӣхи пан̃чахи падехи сатталокова аттано авайавабхӯтадева̄дивисесанехи висесетва̄ гахито, таггахан̣ена тада̄дха̄ро ока̄салоко, тадубхайапан̃н̃аттивисайо сан̇кха̄ралоко ча гахита̄ ева хонтӣ’’ти ваданти. тесан̃ча паджанти идам̣ локасаддасса висесанам̣ катва̄ садевакам̣ паджам̣ локам̣…пе… садевамануссам̣ паджам̣ локанти йоджетаббам̣.
арӯпа̄вачаралоко гахито па̄рисесан̃а̄йена итаресам̣ падантарехи гахитатта̄. ма̄раггахан̣ена таппадха̄на̄ там̣садиса̄ ча упапаттидева̄ сан̇гайхантӣти а̄ха ‘‘чхака̄ма̄вачарадевалоко’’ти. кхаттийапариса̄ бра̄хман̣агахапатисаман̣ача̄тумаха̄ра̄джиката̄ватим̣сама̄рабрахмапариса̄ти има̄су ат̣т̣хасу париса̄су ча̄тумаха̄ра̄джика̄дӣнам̣ чатуннам̣ париса̄нам̣ садевака̄дипадехи сан̇гахитатта̄ идха сассаман̣абра̄хман̣инти имина̄ саман̣апариса̄ бра̄хман̣апариса̄ ча, садевамануссанти имина̄ кхаттийапариса̄ гахапатипариса̄ ча вутта̄ти а̄ха ‘‘чатупарисавасена̄’’ти. тасса мануссалоко гахитоти имина̄ самбандхо. таттха мануссалокоти мануссасамӯхо, тена̄ха ‘‘авасесасаббасатталоко ва̄’’ти.
викаппантарам̣ дассенто а̄ха ‘‘саммутидевехи ва̄ саха мануссалоко’’ти. девападена саммутидева̄, саман̣абра̄хман̣амануссападехи сесаманусса̄ ча гахита̄ти евам̣ викаппадвайепи мануссам̣ паджам̣ мануссим̣ паджанти паджа̄-саддам̣ манусса-саддена висесетва̄ там̣ пуна саха девехи ваттатӣти садева̄, паджа̄. садева̄ ча са̄ манусса̄ ча̄ти садеваманусса̄, там̣ садевамануссам̣ паджам̣. пуна ким̣ бхӯтам̣ сассаман̣абра̄хман̣инти евам̣ йатха̄ паджа̄саддена манусса̄нан̃н̃ева гахан̣ам̣ сийа̄, татха̄ ниббачанам̣ ка̄таббам̣, итаратха̄ манусса̄нан̃н̃ева гахан̣ам̣ на сампаджджати саббаманусса̄нам̣ висесанабха̄вена гахитатта̄ ан̃н̃ападаттхабхӯтасса кассачи мануссасса абха̄ва̄. ида̄ни паджанти имина̄ авасесана̄га̄дисаттепи сан̇гахетва̄ дассетука̄мо а̄ха ‘‘авасесасаббасатталоко ва̄’’ти. еттха̄пи чатупарисавасена авасесасаббасатталоко саммутидевамануссехи ва̄ саха авасесасаббасатталокоти йоджетаббам̣.
етта̄вата̄ бха̄гасо локам̣ гахетва̄ йоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни екекападена абха̄гасо саббалока̄нам̣ гахан̣апаккхепи тасса тасса висесанасса саппхалатам̣ дассетум̣ апи четтха̄тиа̄ди вуттам̣. уккат̣т̣хапариччхедатоти уккат̣т̣ха̄нам̣ девагатипарийа̄панна̄нам̣ париччхиннавасена джа̄нанавасена киттисаддо сайам̣ аттано авайавабхӯтена садевакавачанена там̣ сун̣анта̄нам̣ са̄венто аббхуггатоти йоджана̄. анусандхиккамоти аттха̄нан̃чева пада̄нан̃ча анусандха̄наккамо, джа̄нанаккамоти аттхо.
абхин̃н̃а̄ти йа-ка̄ралопена ниддесоти а̄ха ‘‘абхин̃н̃а̄йа̄’’ти. самантабхадракатта̄ти саббабха̄гехи сундаратта̄. са̄санадхаммоти пат̣ипаттипат̣иведхаса̄санасса пака̄сако парийаттидхаммо. буддхасубодхитата̄йа̄ти идам̣ тикам̣ дхаммасса хетусарӯпапхалавасена вуттам̣, татха̄ на̄тхапабхаваттикампи. маджджхе тикадвайам̣ пхалавасенева вуттанти ведитаббам̣. киччасуддхийа̄ти дхаммам̣ сутва̄ йатха̄сутавасена пат̣ипаджджанта̄нам̣ суппат̣ипаттисан̇кха̄такиччасуддхийа̄.
ида̄ни а̄дикалйа̄н̣а̄диппака̄рамева дхаммам̣ десенто бхагава̄ сотӯнам̣ йам̣ са̄санабрахмачарийам̣ маггабрахмачарийан̃ча пака̄сети, таппака̄сакасса брахмачарийападасса са̄ттхантиа̄дӣни пада̄ни висесанабха̄вена вутта̄ни, на дхаммападасса̄ти дассанамукхена на̄наппака̄рато аттхам̣ виваритука̄мо са̄ттхам̣ сабйан̃джананти евама̄дӣсу пана̄тиа̄дима̄ха. таттха тиссо сиккха̄ сакало ча тантидхаммо са̄санабрахмачарийам̣ на̄ма. бхагава̄ хи дхаммам̣ десенто сӣла̄дике вийа таппака̄сакам̣ тантидхаммампи пака̄сети ева саддаттхасамуда̄йатта̄ парийаттидхаммасса. йатха̄нурӯпанти йатха̄рахам̣. сиккхаттайасан̇гахитан̃хи са̄санабрахмачарийам̣ маггабрахмачарийан̃ча аттхасампаттийа̄ сампаннаттхата̄йа, упарӯпари адхигантаббависесасан̇кха̄тааттхасампаттийа̄ ча саха аттхена пайоджанена ваттатӣти са̄ттхамева, на ту сабйан̃джанам̣, тантидхаммасан̇кха̄там̣ са̄санабрахмачарийам̣ йатха̄вуттена аттхена са̄ттхам̣ сабйан̃джанан̃ча. кира̄та̄димилаккхавачана̄нампи са̄ттхасабйан̃джанатте сама̄непи висит̣т̣хаттхабйан̃джанайогам̣ сандха̄йа сахаттхо девадатто савиттотиа̄ди вийа ‘‘са̄ттхам̣ сабйан̃джана’’нти вуттанти а̄ха ‘‘аттхасампаттийа̄ са̄ттхам̣, бйан̃джанасампаттийа̄ сабйан̃джана’’нти. таттха йам̣ аттхам̣ сутва̄ татха̄ пат̣ипаджджанта̄ саббадуккхаккхайам̣ па̄пун̣анти, тасса та̄дисасампатти аттхасампатти на̄ма, сампаннаттхата̄ти аттхо. бйан̃джанасампатти на̄ма ситхиладханита̄дибйан̃джанапарипун̣н̣а̄йа ма̄гадхика̄йа сабха̄ванируттийа̄ гамбхӣрампи аттхам̣ утта̄нам̣ катва̄ дассанасаматтхата̄ сампаннабйан̃джаната̄ти аттхо.
ида̄ни неттиппакаран̣анайена̄пи (нетти 4 два̄дасапада) аттхам̣ дассетум̣ сан̇ка̄сана̄тиа̄ди вуттам̣. таттха сан̇кхепато ка̄сӣйати дӣпӣйатӣти сан̇ка̄сананти каммаса̄дханавасена аттхо дат̣т̣хаббо, евам̣ сесесупи. пат̣хамам̣ ка̄санам̣ пака̄санам̣. убхайампетам̣ уддесаттхавачанасан̇кха̄тасса виттха̄равачанам̣. саким̣ вуттасса пуна вачанан̃ча виваран̣авибхаджана̄ни. убхайампетам̣ ниддесаттхавачанам̣. виват̣асса виттха̄ратара̄бхидха̄нам̣ вибхаттасса ча пака̄рехи н̃а̄панам̣ утта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттийо. убхайампетам̣ пат̣иниддесаттхавачанасан̇кха̄тасса виттха̄равачанам̣. аттхападасама̄йогатоти йатха̄вутта̄ни ева чха пада̄ни парийаттийа̄ аттхавибха̄гатта̄ аттхапада̄ни, техи сахитата̄йа аттхакот̣т̣ха̄сайуттатта̄ти аттхо. апарийосите паде а̄димаджджхагатаван̣н̣о аккхарам̣, екаккхарам̣, падам̣ ва̄ аккхарам̣. вибхаттийантам̣ падам̣. пада̄бхихитам̣ аттхам̣ бйан̃джетӣти бйан̃джанам̣, ва̄кйам̣. катхитассеваттхасса анекавидхена вибха̄гакаран̣ам̣ а̄ка̄ро на̄ма. а̄ка̄ра̄бхихитасса ниббачанам̣ нирутти. ниббачанаттхавиттха̄ро ниддесо. атха ва̄ ‘‘аккхарехи сан̇ка̄сети, падехи пака̄сети, бйан̃джанехи виварати, а̄ка̄рехи вибхаджати, нируттӣхи утта̄ним̣ кароти, ниддесехи пан̃н̃апетӣ’’ти вачанато сан̇ка̄санапака̄санасан̇кхаа̄тауддесаттхава̄чака̄ни вачана̄ни аккхарапада̄ни на̄ма. виваран̣авибхаджанасан̇кха̄таниддесаттхава̄чака̄ни вачана̄ни бйан̃джана̄ка̄ра̄ на̄ма. утта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттисан̇кха̄тапат̣иниддесаттхава̄чака̄ни вачана̄ни нируттиниддеса̄ на̄ма, тесам̣ сампаттийа̄ сабйан̃джананти аттхо.
аттхагамбхӣрата̄тиа̄дӣсу аттхо на̄ма тантиаттхо, хетупхалам̣ ва̄. дхаммо на̄ма танти, хету ва̄. десана̄ на̄ма йатха̄дхаммам̣ дхамма̄бхила̄по. пат̣иведхо на̄ма йатха̄вуттааттха̄дӣнам̣ авипарӣта̄вабодхо. те панете аттха̄дайо йасма̄ саса̄дӣхи вийа маха̄самуддо мандабуддхӣхи дуккхога̄ха̄ алаббханеййапатит̣т̣ха̄ ча, тасма̄ гамбхӣра̄. тесу пат̣иведхасса̄пи аттхасаннисситатта̄ аттхасабха̄гатта̄ ча вуттам̣ ‘‘аттхагамбхӣрата̄пат̣иведхагамбхӣрата̄хи са̄ттха’’нти. дхаммадесана̄нам̣ аттхасаннисситаттепи сайам̣ бйан̃джанарӯпатта̄ вуттам̣ ‘‘дхаммагамбхӣрата̄десана̄гамбхӣрата̄хи сабйан̃джана’’нти. йатха̄вуттааттха̄дӣсу пабхедагата̄ни н̃а̄н̣а̄ни аттхапат̣исамбхида̄дайо. таттха нируттӣти тантипада̄нам̣ ниддха̄ретва̄ вачанам̣, ниббачананти аттхо. тӣсу пат̣исамбхида̄су н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄. локийа̄ саддхеййавачанамукхенева аттхесу пасӣданти, на аттхамукхена̄ти а̄ха саддхеййатотиа̄ди. кеваласаддо сакала̄дхивачананти а̄ха ‘‘сакалапарипун̣н̣абха̄вена̄’’ти. брахмачарийа-саддо идха сиккхаттайасан̇гахам̣ сакалам̣ са̄санам̣ дӣпетӣти а̄ха сиккхаттайапариггахитатта̄тиа̄ди.
йатха̄вуттамеваттхам̣ апарена̄пи парийа̄йена дассетум̣ апи ча̄тиа̄ди вуттам̣. таттха санида̄нанти десака̄ла̄дидӣпакена нида̄навачанена санида̄нам̣. сауппаттиканти ат̣т̣хуппаттиа̄дийуттийуттам̣. татра̄йам̣ па̄л̣ийоджана̄ккамо – ‘‘веран̃джо бра̄хман̣о саман̣о кхалу бхо…пе… вихаратӣ’’ти ча, ‘‘там̣ кхо пана бхавантам̣ готамам̣ ‘итипи со…пе… паведетӣ’ти евам̣ калйа̄н̣о киттисаддо аббхуггато’’ти ча, ‘‘со дхаммам̣ десети…пе… парийоса̄накалйа̄н̣ам̣, десенто ча са̄ттхасабйан̃джана̄дигун̣асам̣йуттам̣ брахмачарийам̣ пака̄сетӣ’’ти ча, ‘‘са̄дху кхо пана татха̄рӯпа̄нам̣ арахатам̣ дассанам̣ хотӣ’’ти ча ассоси, сутва̄ ча атха кхо веран̃джо бра̄хман̣о йена бхагава̄ тенупасан̇камӣти.
ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана кин̃ча̄пи ‘‘дассанаматтампи са̄дху хотӣти евам̣ аджджха̄сайам̣ катва̄ атха кхо веран̃джо…пе… упасан̇камӣ’’ти евам̣ са̄дху кхо пана̄тиа̄дипа̄т̣хасса бра̄хман̣асса паривитакканабха̄вена вуттатта̄ брахмачарийам̣ пака̄сетӣти пада̄нантарамева ассосӣти падам̣ самбандхитаббам̣ вийа пан̃н̃а̄йати, татха̄пи ‘‘са̄дху кхо пана татха̄рӯпа̄нам̣ арахатам̣ дассанам̣ хотӣ’’ти евам̣ йатха̄вуттанидассанаттхена ити-саддена париччхиндитва̄ вуттатта̄ пана ан̃н̃аттха ити-саддасса адассанато ча атха кхо веран̃джотиа̄дина̄ каттаббантарадассанамукхена па̄л̣ийа̄ пака̄рантаре паваттито ча йатха̄вуттавасенева ‘‘са̄дху кхо пана татха̄рӯпа̄нам̣ арахатам̣ дассанам̣ хотӣ’’ти вачана̄нантарамева ассосӣти падам̣ а̄нетва̄ самбандханам̣ йуттам̣. ат̣т̣хакатха̄чарийена хи бра̄хман̣асса аттана̄ сутавасенева аджджха̄сайо уппаджджатӣти упасан̇каманахетудассанамукхена дассанаматтампи са̄дху хотӣти евам̣ аджджха̄сайам̣ катва̄тиа̄ди вуттанти гахетаббам̣.
2. сӣтодакам̣ вийа ун̣ходакена̄ти идам̣ уккамена мукха̄рул̣хавасена вуттам̣, анупасантасабха̄вата̄йа бра̄хман̣ассева ун̣ходакам̣ вийа сӣтодакена̄ти аттхо гахетаббо, н̃а̄н̣атеджайуттата̄йа ва̄ бхагава̄ ун̣ходакопамоти катва̄ таббирахитам̣ бра̄хман̣ам̣ сӣтодакам̣ вийа катва̄ татха̄ вуттанти гахетаббам̣. екӣбха̄ванти саммоданакирийа̄йа екарӯпатам̣. йа̄йа̄тиа̄дӣсу йа̄йа катха̄йа саммоди бра̄хман̣о, там̣ саммоданӣйам̣ катханти йоджана̄. таттха кхаманӣйанти дуккхабахулам̣ идам̣ сарӣрам̣, каччи кхамитум̣ саккун̣еййам̣. йа̄панӣйанти чираппабандхасан̇кха̄та̄йа йа̄пана̄йа йа̄петум̣ саккун̣еййам̣. рога̄бха̄вена аппа̄ба̄дхам̣. дуккхаджӣвита̄бха̄вена аппа̄тан̇кам̣. там̣там̣киччакаран̣аттха̄йа лахум̣ акиччхена ут̣т̣ха̄тум̣ йоггата̄йа лахут̣т̣ха̄нам̣. баланти сарӣрасса саббакиччаккхамам̣ балам̣ каччи аттхӣти пуччхати. пха̄сувиха̄роти сукхавиха̄ро. саран̣ӣйамева дӣгхам̣ катва̄ ‘‘са̄ран̣ӣйа’’нти вуттанти а̄ха ‘‘саритаббабха̄вато ча са̄ран̣ӣйа’’нти. парийа̄йехӣти ка̄ран̣ехи.
бха̄воти кирийа̄, тасмим̣ ваттама̄но напум̣сака-саддо бха̄ванапум̣саканиддесо на̄ма, кирийа̄висесанасаддоти аттхо. екаманте екасмим̣ анте йуттаппадесети аттхо. кхан̣д̣ичча̄дибха̄ванти кхан̣д̣итадантапалитакеса̄дибха̄вам̣. ра̄джапариват̣т̣ети ра̄джӯнам̣ париваттанам̣, пат̣ипа̄т̣ийоти аттхо. пура̄тануччакулаппасутата̄йа джин̣н̣ата̄, на вайаса̄ти а̄ха ‘‘чирака̄лаппаваттакуланвайе’’ти. вибхава̄нам̣ махантаттам̣ ла̄ти ган̣ха̄тӣти махаллакоти а̄ха ‘‘вибхавамахаттата̄йа саманна̄гате’’ти. вибха̄ване на̄ма аттхети пакативибха̄ванасан̇кха̄те аттхе. на абхива̄дети ва̄ти абхива̄детаббанти на саллаккхети, евам̣ асаллаккхан̣апакатикоти вуттам̣ хоти. рӯпам̣ ниччам̣ ва̄ аниччам̣ ва̄ти еттха̄пи ниччапакатикам̣ аниччапакатикам̣ ва̄ти аттхо. аниччам̣ ва̄ти еттха ва̄-саддо авадха̄ран̣аттхо.
сампатиджа̄тоти мухуттаджа̄то, джа̄тасаманантарамева̄ти аттхо. саттападавӣтиха̄рена гантва̄…пе… олокесӣти еттха два̄рам̣ пидха̄йа никкхантотиа̄дӣсу вийа гаманато пуре катампи олоканам̣ паччха̄ катам̣ вийа вуттанти дат̣т̣хаббам̣. олокесинти ча локавиваран̣апа̄т̣иха̄рийе джа̄те мам̣сачаккхуна̄ волокесӣти аттхо. сет̣т̣хоти пасаттхатаро. патима̄несӣти пӯджеси. а̄сабхинти уттамам̣.
3. там̣ вачананти на̄хам̣ там̣ бра̄хман̣а̄тиа̄дивачанам̣. ан̃н̃а̄йа сан̣т̣хахеййа̄ти арахатте патит̣т̣хахеййа. джа̄тивасена̄ти кхаттийа̄диджа̄тивасена. упапаттивасена̄ти девесу упапаттивасена. а̄вин̃чхантӣти а̄кад̣д̣ханти. йасса абхива̄да̄дикаран̣асан̇кха̄тасса са̄маггирасасса бхагавати абха̄вам̣ ман̃н̃ама̄но бра̄хман̣о ‘‘арасарӯпо’’ти а̄ха, таббидхурасса рӯпатан̣ха̄дикассева са̄маггирасасса абха̄вена бхагава̄ ‘‘арасарӯпо’’ти дассетум̣ са̄маггирасасаддасса рӯпараса̄дӣсу ваттанаппака̄рам̣ дассенто а̄ха ваттха̄рамман̣а̄дӣтиа̄ди.
та̄ла̄ваттхуката̄ти уччхиннамӯла̄нам̣ та̄ла̄нам̣ ваттху вийа несам̣ рӯпараса̄дӣнам̣ ваттху читтасанта̄нам̣ катанти имасмим̣ аттхе маджджхепадалопам̣ дӣгхан̃ча катва̄ ниддесоти а̄ха та̄лаваттху вийа̄тиа̄ди. та̄лаваттху вийа йесам̣ ваттху катам̣ те та̄ла̄ваттхуката̄ти висесанасса паранипа̄то дат̣т̣хаббо, катата̄лаваттхука̄ти аттхо. маттхакаччхинната̄лойева паттапхала̄дӣнам̣ ака̄ран̣ата̄йа аваттхӯти та̄ла̄ваттху, там̣ вийа йесам̣ ваттху катам̣ те рӯпараса̄дайо та̄ла̄ваттхуката̄, айам̣ ан̃н̃ападаттхавасена аттхагга̄хо хет̣т̣ха̄ вуттанайена сугамоти висесаматтхам̣ дассенто а̄ха ‘‘маттхакаччхинната̄ло вийа ката̄’’ти. еван̃ча маттхакасадисесу рӯпараса̄дӣсу ра̄гесу чхиннесупи таббаттхубхӯтасса та̄ла̄ваттхусадисасса читтасанта̄насса йа̄ва паринибба̄нат̣т̣ха̄нам̣ упапаннамева хоти. йатха̄рутато пана висесанасама̄савасена аттхе гайхама̄не рӯпараса̄дӣнам̣ та̄ла̄ваттхусадисата̄йа т̣ха̄нам̣ а̄паджджати. йам̣ пана са̄раттхадӣпанийам̣ (са̄раттха. т̣ӣ. 1.3) етам̣ досам̣ парихаритум̣ рӯпараса̄дӣнам̣ кусала̄кусалаттам̣ вуттам̣, там̣ те татха̄гатасса пахӣна̄тиа̄дипа̄л̣ийа̄, ка̄масукхасса̄дасан̇кха̄та̄ рӯпараса̄тиа̄диат̣т̣хакатха̄йа ча на самети, кхӣн̣а̄сава̄нампи йа̄ва паринибба̄на̄ кусала̄кусала̄нам̣ пхалуппаттито тесам̣ маттхакаччхинната̄ласадисата̄пи на йутта̄ти гахетаббам̣. атха ва̄ маттхакаччхинната̄ласса т̣хитам̣ ат̣т̣хитан̃ча аманасикатва̄ пуна ануппаттидхаммата̄садисаматтам̣ упаметва̄ та̄ла̄ваттху вийа ката̄ти висесанасама̄савасена аттхаггахан̣епи на кочи досо. ану-саддо паччха̄ти аттхе ваттатӣти а̄ха паччха̄бха̄во на хотӣтиа̄ди. ану абха̄вам̣ гата̄ти паччха̄ ануппаттидхаммата̄васена абха̄вам̣ гата̄. аначчхарийа̄ти ану ану упарӯпари вимхайаката̄ти аттхо. йан̃ча кхо твам̣ вадесӣти йам̣ вандана̄диса̄маггӣраса̄бха̄васан̇кха̄там̣ ка̄ран̣ам̣ арасарӯпата̄йа вадеси, там̣ ка̄ран̣ам̣ на виджджатӣти аттхо.
4. сандха̄йа бха̄ситаматтханти йам̣ аттхам̣ сандха̄йа бра̄хман̣о ниббхого бхавам̣ готамотиа̄дима̄ха, бхагава̄ ча йам̣ сандха̄йа ниббхогата̄дим̣ аттани ануджа̄на̄ти, там̣ сандха̄йа бха̄ситаматтхам̣.
5. куласамуда̄ча̄ракамманти кула̄ча̄ракаммам̣. ка̄йато ка̄йадва̄рато паваттам̣ дуччаритам̣ ка̄йадуччаритам̣. анекавихита̄ти анекаппака̄ра̄.
6. пан̃чака̄магун̣икара̄гасса̄ти рӯпа̄дӣсу пан̃часу ка̄макот̣т̣ха̄сесу ативийа сан̇гавасена нийуттасса ка̄мара̄гасса, етена ана̄га̄мӣнам̣ ваттха̄бхаран̣а̄дӣсу сан̇ганикантивасена уппаджджанака̄мара̄гасса ка̄мара̄гата̄бха̄вам̣ дассети тасса рӯпара̄га̄дӣсу сан̇гахато. авасеса̄нанти еттха сакка̄йадит̣т̣хивичикиччха̄нам̣ пат̣хамена маггена, сеса̄нам̣ чатӯхипи уччхедам̣ вадати, тена̄ха ‘‘йатха̄нурӯпа’’нти.
7. джигуччхати ман̃н̃ети джигуччхати вийа, ‘‘джигуччхатӣ’’ти ва̄ саллаккхеми. акосалласамбхӯтат̣т̣хена̄ти ан̃н̃а̄н̣асамбхӯтат̣т̣хена.
8-10. татра̄ти йатха̄вуттесу двӣсу аттхавикаппесу. пат̣исандхипарийа̄йопи идха габбхасаддоти а̄ха ‘‘девалокапат̣исандхипат̣ила̄бха̄йа̄’’ти. апунаббхавабхӯта̄ти кхан̣е кхан̣е уппаджджама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ абхиниббатти.
11. дхаммадха̄тунти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣. тан̃хи дхамме йа̄тха̄вато дха̄рети упадха̄ретӣти ‘‘дхаммадха̄тӯ’’ти вуччати. десана̄вила̄саппаттоти абхиручивасена париваттетва̄ десетум̣ саматтхата̄ десана̄вила̄со, там̣ патто. карун̣а̄виппха̄ранти саббасаттесу маха̄карун̣а̄йа пхаран̣ам̣. та̄дигун̣алаккхан̣амева упама̄йа вибха̄венто а̄ха ‘‘патхавӣсамачиттата’’нти. татойева акуджджханасабха̄вато акуппадхаммата̄. джа̄тийа̄ анугатанти джа̄тийа̄ анубаддхам̣. джара̄йа анусат̣анти джара̄йа паливет̣хитам̣. ват̣т̣акха̄н̣убхӯтанти ват̣т̣ато уддхаритум̣ асаккун̣еййата̄йа ват̣т̣е ниччалабха̄вена т̣хитам̣ кха̄н̣у вийа бхӯтам̣. джа̄та̄нам̣ мачча̄нам̣ ниччам̣ маран̣ато бхайанти а̄ха аджджа маритва̄тиа̄ди. аппат̣исамам̣ пуреджа̄табха̄ванти асадисам̣ арийа̄йа джа̄тийа̄ пат̣хамаджа̄табха̄вам̣, саббаджет̣т̣хабха̄ванти аттхо.
‘‘апӣ’’ти аватва̄ ‘‘пӣ’’ти ваданто пи-саддо висум̣ аттхи нипа̄тоти дассети. самма̄ адхисайита̄нӣти па̄да̄дӣхи упагха̄там̣ акаронтийа̄ саммадева упари сайита̄ни, акаммакасса̄пи сайатидха̄туно адхипуббата̄йа сакаммаката̄ дат̣т̣хабба̄. накхасикха̄ти накхагга̄ни. сакун̣а̄нам̣ паккха̄ хаттхапа̄дат̣т̣ха̄нийа̄ти а̄ха ‘‘сан̇кут̣итахаттхапа̄да̄’’ти. еттха̄ти а̄локат̣т̣ха̄не. никкхаманта̄нанти никкхамантесу, ниддха̄ран̣е хетам̣ са̄мивачанам̣. ан̣д̣акосанти ан̣д̣акапа̄лам̣.
локойева локасаннива̄со. абуджджхи еттха̄ти руккхо бодхи, сайам̣ буджджхати, буджджханти ва̄ тена̄ти маггопи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ампи бодхи. буджджхӣйатӣти нибба̄нам̣ бодхи. антара̄ ча бодхинти дутийамуда̄харан̣ам̣ вина̄пи руккха-саддена бодхи-саддасса руккхаппаваттидассанаттхам̣. варабхӯримедхасоти маха̄патхавӣ вийа паттхат̣апан̃н̃оти аттхо. тиссо виджджа̄ти арахаттамагго аттана̄ саха ваттама̄нам̣ самма̄дит̣т̣хисан̇кха̄там̣ а̄саваккхайан̃а̄н̣ан̃чева итара̄ две махаггатавиджджа̄ ча таббинибандхакакилесавиддхам̣санавасена уппа̄данато ‘‘тиссо виджджа̄’’ти вуччати. чха абхин̃н̃а̄ти еттха̄пи есева найо. са̄вакапа̄рамӣн̃а̄н̣анти аггаса̄вакехи пат̣илабхитаббам̣ саббамева локийалокуттаран̃а̄н̣ам̣. паччекабодхин̃а̄н̣анти еттха̄пи есева найо.
опаммасампат̣ипа̄дананти опамматтхасса упамеййена самам̣ пат̣ипа̄данам̣. аттхена̄ти упамеййаттхена. тиккхакхаравиппасаннасӯрабха̄воти имина̄ сан̇кха̄рупеккха̄паттатам̣ випассана̄йа дассети. парин̣а̄мака̄лоти имина̄ вут̣т̣ха̄нага̄минибха̄ва̄паттим̣. тада̄ ча са̄ магган̃а̄н̣агаббхам̣ дха̄рентӣ вийа хотӣти а̄ха ‘‘габбхаггахан̣ака̄ло’’ти. анупубба̄дхигатена̄ти пат̣хамамагга̄дипат̣ипа̄т̣ийа̄ адхигатена. чатуран̇гасаманна̄гатанти ‘‘ка̄мам̣ тачо ча нха̄ру ча ат̣т̣хи ча авасиссату (ма. ни. 2.184; сам̣. ни. 2.22; а. ни. 2.5; маха̄ни. 196), сарӣре упасуссату мам̣салохита’’нти евам̣ вуттачатуран̇гасаманна̄гатам̣ вӣрийам̣.
чхандо ка̄мотиа̄дӣсу паттхана̄ка̄рена паватто дуббало лобхо иччханат̣т̣хена чхандо. тато балава̄ ран̃джанат̣т̣хена ра̄го. татопи балаватаро чхандара̄го. нимитта̄нубйан̃джанасан̇каппавасена паватто сан̇каппо. татопи балавасан̇каппавасенева паватто ра̄го. татопи балаватаро сан̇каппара̄го. сва̄йам̣ пабхедо екассева лобхасса паваттиа̄ка̄рабхедена аваттха̄бхедена ча вутто.
пат̣хамаджджха̄накатха̄ван̣н̣ана̄
сеййатхиданти там̣ катханти аттхо. етанти пуббападейева авадха̄ран̣акаран̣ам̣, етам̣ аттхаджа̄там̣ ва̄. танниссаран̣атоти тесам̣ ка̄ма̄нам̣ ниссаран̣атта̄. еса̄ти ева-ка̄ро. ка̄мадха̄ту на̄ма ка̄мабхаво, неккхамманти пат̣хамаджджха̄нам̣. еса̄ти нийамо. тадан̇гавиккхамбханасамуччхедапат̣иппассаддхиниссаран̣авивека̄ тадан̇гавивека̄дайо. ка̄йачиттаупадхививека̄ ка̄йавивека̄дайо, тайо ева идха джха̄накатха̄йа, самуччхедавивека̄дӣнам̣ асамбхава̄. ниддесети маха̄ниддесе. таттхева̄ти маха̄ниддесе ева. вибхан̇гети джха̄навибхан̇ге. еван̃хи сатӣти убхайесампи ка̄ма̄нам̣ сан̇гахе сати.
пуримена̄ти ка̄йавивекена. еттха̄ти етасмим̣ ка̄йачиттавивекадвайе. дутийена̄ти читтавивекена. етесанти йатха̄вуттанайена ваттхука̄макилесака̄мавивекадвайасса ва̄чакабхӯта̄нам̣ вивиччева ка̄мехи вивичча акусалехӣти имесам̣ пада̄нам̣, ниддха̄ран̣е четам̣ са̄мивачанам̣. ба̄лабха̄васса хетупаричча̄готи ануваттати. акусаладхаммо хи ба̄лабха̄васса хету. а̄сайапосананти а̄сайасса висодханам̣ вад̣д̣ханан̃ча. вибхан̇ге нӣваран̣а̄нева вутта̄нӣти самбандхо. таттха ка̄ран̣ама̄ха ‘‘упариджха̄нан̇гапаччанӣкапат̣ипаккхабха̄вадассанато’’ти. таттха упари савитаккантиа̄дина̄ вуччама̄на̄ни джха̄нан̇га̄ни, тесам̣ аттано паччанӣка̄нам̣ пат̣ипаккхабха̄вадассанатоти аттхо. упариджха̄нан̇га̄нам̣ паччанӣкапат̣ипаккхабха̄васса дассанатотипи па̄т̣хо. таттха ‘‘упари вуччама̄наджха̄нан̇га̄нам̣ уджувипаччанӣкавасена пат̣ипаккхабха̄вадассанато’’ти ‘‘нӣваран̣а̄нам̣ та̄нева вибхан̇ге вутта̄нӣ’’типи аттхам̣ ваданти. пет̣акети маха̄качча̄йанаттхерена катам̣ неттиппакаран̣анайа̄нуса̄рипакаран̣ам̣, там̣ пана пит̣ака̄нам̣ ван̣н̣ана̄бхӯтатта̄ ‘‘пет̣ака’’нти вуттам̣, тасминти аттхо.
витакканам̣ на̄ма а̄рамман̣апарикаппананти а̄ха ‘‘ӯхана’’нти. рӯпам̣ рӯпантиа̄дина̄ висайе а̄кот̣ентасса висайаппаваттиа̄хананам̣ упари а̄ханананти ведитаббам̣. а̄рамман̣е читтасса а̄найанам̣ на̄ма а̄рамман̣а̄бхимукхакаран̣ам̣. анусан̃чаран̣анти анупариббхаманам̣, тан̃ча кхан̣антарасса татха̄ка̄рена уппа̄данамева, на хи параматтхато екасса сан̃чаран̣аматтхи, еваман̃н̃аттха̄пи ӣдисесу. анумаджджананти паримаджджанам̣. таттха̄ти а̄рамман̣е. сахаджа̄та̄нуйоджанам̣ сакичча̄нуваттита̄каран̣ена. каттхачӣти дутийаджджха̄навирахитесу савича̄рачиттесу саббаттха̄ти аттхо. вича̄рена саха уппаджджама̄нопи витакко а̄рамман̣е абхиниропана̄ка̄рена паваттим̣ сандха̄йа ‘‘пат̣хама̄бхинипа̄то’’ти вутто. виппха̄рава̄ти авӯпасантасабха̄вата̄йа вегава̄, теневеса дутийаджджха̄не паха̄нан̇гам̣ джа̄там̣. пат̣хамадутийаджджха̄несӯти пан̃чаканайам̣ сандха̄йа вуттам̣. ан̇гавинимуттасса джха̄насса абха̄вам̣ дассенто руккхо вийа̄тиа̄дима̄ха.
вивека-саддасса бха̄васа̄дханапаккхе ‘‘тасма̄ вивека̄’’ти вуттам̣, итарапаккхе ‘‘тасмим̣ вивеке’’ти. пинайатӣти таппети, вад̣д̣хети ва̄. пхаран̣араса̄ти пан̣ӣтарӯпехи ка̄йе бйа̄панараса̄. са̄талаккхан̣анти ит̣т̣хасабха̄вам̣, мадхуранти аттхо. сампайутта̄нам̣ пӣл̣анаджджхупеккханам̣ акатва̄ ану ану ган̣ханам̣ упака̄рита̄ ва̄ ануггахо. ванамева ванантам̣. удакамева удакантам̣. тасмим̣ тасмим̣ самайе па̄кат̣абха̄ватоти имина̄ ит̣т̣ха̄рамман̣а̄дипат̣ила̄бхасамайепи сукхам̣ виджджама̄нампи апа̄кат̣ам̣, пӣтийева таттха па̄кат̣а̄, пат̣иладдхараса̄нубхаванасамайе ча виджджама̄напӣтитопи сукхамева па̄кат̣атаранти дассети. еттха ча четасикасукхавасенева пат̣иладдхараса̄нубхаванам̣ ведитаббам̣, на ка̄йикасукхавасена тасса пӣтисампайогассева абха̄вена идха̄надхиппетатта̄. айан̃ча пӣтӣтиа̄ди ан̃н̃ападаттхасамаа̄садассанам̣, ассаттхипаккхе таддхитапаччайадассанам̣ ва̄. дутийавикаппена ан̃н̃ападаттхасама̄савасенева ‘‘вивекаджам̣ пӣтисукха’’нти идам̣ екам̣ паданти дассети, вибхаттийа̄ ча алопам̣.
ган̣ана̄нупуббата̄ти десана̄ккамам̣ сандха̄йа вуттам̣. пат̣хамам̣ сама̄паджджатӣти идам̣ а̄дикаммикавасена вуттам̣, чин̣н̣авасӣнам̣ пана йогӣнам̣ уппат̣ипа̄т̣ийа̄пи джха̄нам̣ уппаджджатева. джха̄петӣти дахати. аничча̄дилаккхан̣ависайа̄йа випассана̄йа упаниджджха̄йанам̣ катхам̣ нибба̄на̄ламбанасса маггасса хотӣти а̄ха випассана̄йа̄тиа̄ди. таттха маггена сиджджхатӣти ничча̄дивипалла̄саппаха̄йакена саха маггенева там̣ лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣ асаммохато аттано сиджджхати. атха ва̄ маггена̄ти маггакиччена, випалла̄саппаха̄нена̄ти аттхо.
ан̃н̃оти сатто. авуттатта̄ти ‘‘сачиттекаггата’’нти джха̄напа̄л̣ийам̣ (вибха. 508 а̄дайо) авуттатта̄. вуттатта̄ти тасса̄ джха̄напа̄л̣ийа̄ вибхан̇ге вуттатта̄.
дутийаджджха̄накатха̄ван̣н̣ана̄
аджджхаттанти джха̄нависесанатта̄ вуттам̣ ‘‘идха нийакаджджхаттамадхиппета’’нти. джха̄нан̃хи аджджхаттаджджхаттам̣ на хоти чхал̣индрийа̄намева таббха̄вато. кхуддака̄ ӯмийо вӣчийо. махатийо таран̇га̄. санта̄ хонти самита̄тиа̄дӣни ан̃н̃аман̃н̃авевачана̄ни, джха̄набалена саматикканта̄ти адхиппа̄йо. аппита̄ти гамита̄ вина̄сам̣ па̄пита̄. парийа̄йоти джха̄напариккха̄ре джха̄навоха̄ратта̄ апараматтхато.
татийаджджха̄накатха̄ван̣н̣ана̄
тададхигама̄йа̄ти татийамагга̄дхигама̄йа. упапаттито иккхатӣти пан̃н̃а̄йа сахачаран̣апаричайена йатха̄ самава̄хибха̄во хоти, евам̣ йуттито пассати. випула̄йа̄ти махаггатабха̄ваппатта̄йа. тха̄магата̄йа̄ти витаккавича̄рапӣтивигамена тхирабха̄ваппаттийа̄, тенева ваккхати ‘‘витаккавича̄рапӣтӣхи анабхибхӯтатта̄’’тиа̄ди. (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.11 татийаджджха̄накатха̄). упеккха̄бхедам̣ дассетва̄ идха̄дхиппетам̣ упеккхам̣ пака̄сетум̣ упеккха̄ пана̄тиа̄ди вуттам̣. таттха татрамаджджхаттата̄ва кхӣн̣а̄сава̄нам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хачхал̣а̄рамман̣а̄па̄тхе парисуддхапакатибха̄ва̄виджахана̄ка̄рена аджджхупеккханато ‘‘чхал̣ан̇гупеккха̄’’ти ча, саттесу маджджхатта̄ка̄раппаваттатта̄ ‘‘брахмавиха̄рупеккха̄’’ти ча, сахаджа̄тадхамма̄нам̣ маджджхатта̄ка̄рабхӯта̄ ‘‘боджджхан̇гупеккха̄’’ти ча, кевала̄ ‘‘татрамаджджхаттупеккха̄’’ти ча, татийаджджха̄насахагата̄ аггасукхепи тасмим̣ апаккхапа̄табхӯта̄ ‘‘джха̄нупеккха̄’’ти ча, чатуттхаджджха̄насахагата̄ саббапаччанӣкапарисуддхита̄йа ‘‘па̄рисуддхупеккха̄’’ти ча тена тена аваттха̄бхедена чхадха̄ вутта̄.
вӣрийамева пана аначча̄раддхаанатиситхилесу сахаджа̄тесу сан̇кха̄ресу упеккхана̄ка̄рена паваттам̣ ‘‘вӣрийупеккха̄’’ти вуттам̣. ат̣т̣ханнам̣ рӯпа̄рӯпаджджха̄на̄нам̣ пат̣ила̄бхато пуббабха̄ге ева нӣваран̣авитаккавича̄ра̄дӣнам̣ паха̄на̄бхимукхӣбхӯтатта̄ тесам̣ паха̄непи абйа̄па̄рабха̄вӯпагаманена маджджхатта̄ка̄раппаватта̄ сама̄дхивасена уппанна̄ ат̣т̣ха пан̃н̃а̄ чева упа̄да̄наккхандхабхӯтесу сан̇кха̄ресу аджджхупеккхана̄ка̄раппаватта̄ випассана̄васена уппанна̄ чатуннам̣ магга̄нам̣ пуббабха̄ге тасса тасса адхигама̄йа чатассо чатуннам̣ пхаласама̄паттӣнам̣ пуббабха̄ге тасса тасса адхигама̄йа аппан̣ихитавимоккхавасена паватта̄ чатассо сун̃н̃атаанимиттавимоккхавасена двети даса пан̃н̃а̄ ча̄ти име ат̣т̣ха̄раса пан̃н̃а̄ сан̇кха̄рупеккха̄ на̄ма. йатха̄вуттавипассана̄пан̃н̃а̄ва лаккхан̣авичинанепи маджджхаттабхӯта̄ випассанупеккха̄ на̄ма. адуккхамасукхаведана̄ веданупеккха̄ на̄ма. има̄сам̣ пана дасаннампи упеккха̄нам̣ ‘‘таттха таттха а̄гатанайато вибха̄го дхаммасан̇гахат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттанайена ведитаббо’’ти дассенто а̄ха евамайам̣ дасавидха̄пӣтиа̄ди. таттха таттха а̄гатанайатоти идампи хи та̄сам̣ вибха̄гадассанасса бхӯмипуггала̄дипадам̣ вийа висум̣ ма̄тика̄падавасена вуттам̣, на пана бхӯмипуггала̄дивасена вибха̄гадассанасса а̄гатат̣т̣ха̄напара̄масанам̣ а̄гатат̣т̣ха̄насса ат̣т̣хаса̄линийа̄тиа̄дина̄ вуттатта̄, тасма̄ са̄раттхадӣпанийам̣ (са̄раттха. т̣ӣ. 1.11 татийаджджха̄накатха̄) йам̣ вуттам̣ ‘‘има̄сам̣ пана дасаннампи упеккха̄нам̣ бхӯмипуггала̄дивасена вибха̄го таттха таттха вуттанайенева ведитабботи дассенто а̄ха евамайам̣ дасавидха̄тиа̄дӣ’’ти, там̣ аманасикатва̄ вуттанти гахетаббам̣. таттха таттха а̄гатанайатоти ‘‘идха (кхӣн̣а̄саво) бхиккху чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ нева сумано хоти, на думмано, упеккхако вихарати сато сампаджа̄но’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 3.348; а. ни. 6.1) чхал̣ан̇гупеккха̄ а̄гата̄, ‘‘упеккха̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’ти (дӣ. ни. 3.308; ма. ни. 1.77; 2.309; 3.230) евам̣ брахмавиха̄рупеккха̄ а̄гата̄ти имина̄ найена дасаннампи упеккха̄нам̣ таттха таттха вуттападесесу а̄гатанайадассанато ча айам̣ дасавидха̄пи упеккха̄ дхаммасан̇гахат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттанайенева ведитабба̄ти самбандхо.
бхӯмӣтиа̄дӣсу пана чхал̣ан̇гупеккха̄ ка̄ма̄вачара̄, брахмавиха̄рупеккха̄ рӯпа̄вачара̄тиа̄дина̄ бхӯмито ча, чхал̣ан̇гупеккха̄ асеккха̄намева, брахмавиха̄рупеккха̄ путхуджджана̄дӣнам̣ тин̣н̣ампи пуггала̄нантиа̄дина̄ пуггалато ча, чхал̣ан̇гупеккха̄ соманассупеккха̄сахагатачиттасампайутта̄тиа̄дина̄ читтато ча, чхал̣ан̇гупеккха̄ чхал̣а̄рамман̣а̄тиа̄дина̄ а̄рамман̣ато ча, ‘‘веданупеккха̄ ведана̄ккхандхена сан̇гахита̄, итара̄ нава сан̇кха̄раккхандхена̄’’ти кхандхасан̇гахавасена ча, ‘‘чхал̣ан̇гупеккха̄ брахмавиха̄рабоджджхан̇гаджха̄на па̄рисуддхитатрамаджджхаттупеккха̄ ча аттхато ека̄. тасма̄ екаккхан̣е ча та̄су ека̄йа сати итара̄ на уппаджджанти, татха̄ сан̇кха̄рупеккха̄ випассанупеккха̄пи ведитабба̄. ведана̄вӣрийупеккха̄намекаккхан̣е сийа̄ уппаттӣ’’ти екаккхан̣авасена ча, ‘‘чхал̣ан̇гупеккха̄ абйа̄ката̄ брахмавиха̄рупеккха̄ кусала̄бйа̄ката̄, татха̄ сеса̄. веданупеккха̄ пана сийа̄ акусала̄пӣ’’ти евам̣ кусалаттикавасена ча, ‘‘сан̇кхепато чатта̄ро ча дхамма̄ вӣрийаведана̄татрамаджджхаттата̄н̃а̄н̣авасена̄’’ти евам̣ сан̇кхепавасена ча айам̣ дасавидха̄пи упеккха̄ дхаммасан̇гахат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттанайенева ведитабба̄ти йоджана̄.
еттха чета̄ кин̃ча̄пи ат̣т̣хаса̄линийам̣ бхӯмипуггала̄дивасена сарӯпато уддхаритва̄ на вутта̄, татха̄пи таттха вуттаппака̄рехева та̄сам̣ бхӯмипуггала̄дивибха̄го найато уддхаритва̄ сакка̄ н̃а̄тунти таттха сарӯпато вуттан̃ча авуттан̃ча екато сан̇гахетва̄ таттха таттха а̄гатанайатотиа̄дӣхи навахи пака̄рехи атидесо като, тенева ‘‘дхаммасан̇гахат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттавасена̄’’ти аватва̄ ‘‘вуттанайенева̄’’ти вуттам̣. татха̄хи кхӣн̣а̄саво бхиккху чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ти а̄димхи вутте чхал̣ан̇гупеккха̄ рӯпа̄диа̄рамман̣ата̄йа бхӯмито ка̄ма̄вачара̄ ча пуггалато асеккха̄намева ча уппаджджати, читтато соманассупеккха̄читтасампайутта̄, а̄рамман̣ато чхал̣а̄рамман̣а̄, кусалаттикато абйа̄ката̄ ча̄ти пан̣д̣итехи сакка̄ н̃а̄тум̣, татха̄ чхал̣ан̇гупеккха̄ ча брахмавиха̄рупеккха̄ ча татрамаджджхаттупеккха̄ ча джха̄нупеккха̄ ча па̄рисуддхупеккха̄ ча аттхато ека̄тиа̄димхи вутте панасса сан̇кха̄раккхандхасан̇гахитатта̄ брахмавиха̄рупеккха̄дӣхи саха екаккхан̣е ануппаттиа̄дайо ча сакка̄ н̃а̄тум̣, йатха̄ ча чхал̣ан̇гупеккха̄, евам̣ сеса̄нампи йатха̄рахам̣ ат̣т̣хаса̄линийам̣ вуттанайато бхӯмиа̄дивибха̄гуддха̄ранайо н̃а̄таббо. ана̄бхогараса̄ти пан̣ӣтасукхепи тасмим̣ аванатипат̣ипаккхакичча̄ти аттхо.
пуггалена̄ти пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена. килесехи сампайутта̄нам̣ а̄раккха̄. тӣран̣ам̣ киччасса па̄рагаманам̣. павичайо вӣмам̣са̄. иданти сатисампаджан̃н̃ам̣. йасма̄ тасса на̄мака̄йена сампайуттам̣ сукханти имасса тасма̄ етаматтхантиа̄дина̄ самбандхо. тасса̄ти джха̄насаман̇гино. там̣самут̣т̣ха̄нена̄ти там̣ йатха̄вуттана̄мака̄йасампайуттам̣ сукхам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ ка̄ран̣ам̣ йасса рӯпасса тена там̣самут̣т̣ха̄нена рӯпена. асса̄ти йогино. йасса̄ти рӯпака̄йасса. пхут̣атта̄ти атипан̣ӣтена рӯпена пхут̣атта̄. етаматтхам̣ дассентоти ка̄йикасукхахетубхӯтарӯпасамут̣т̣ха̄пакана̄мака̄йасукхам̣ пат̣исам̣ведийама̄но ева джха̄насаман̇гита̄каран̣е ка̄рийопача̄рато ‘‘сукхан̃ча ка̄йена пат̣исам̣ведетӣ’’ти вуччатӣти имаматтхам̣ дассентоти аттхо. йанти хетуаттхе нипа̄тоти а̄ха ‘‘йам̣джха̄нахетӯ’’ти. сукхапа̄рамиппаттети сукхасса уккам̣сапарийантам̣ патте. еваметесам̣ паха̄нам̣ ведитаббанти самбандхо. атха касма̄ джха̄несвева ниродхо вуттоти самбандхо.
чатуттхаджджха̄накатха̄ван̣н̣ана̄
каттха чуппаннанти еттха каттха̄ти хетумхи бхуммам̣, касмим̣ хетумхи сатӣти аттхо. на̄на̄ваджджанети аппана̄вӣтхиа̄ваджджанато на̄на̄ бхиннам̣ пуримавӣтхӣсу а̄ваджджанам̣ йасса упача̄расса, тасмим̣ на̄на̄ваджджане. висаманисаджджа̄йа уппаннакиламатхо висама̄санупата̄по. упача̄ре ва̄тиа̄ди паккхантарадассанам̣ ека̄ваджджанӯпача̄репи ва̄ти аттхо. пӣтипхаран̣ена̄ти имина̄ аппана̄вӣтхийа̄ вийа екавӣтхийампи ка̄ма̄вачарапӣтийа̄ пхаран̣аматтасса абха̄вам̣ дассети. доманассиндрийасса асса сийа̄ уппаттӣти самбандхо. етанти доманассиндрийам̣ уппаджджатӣти самбандхо. витаккавича̄раппаччайепӣти пи-саддо ат̣т̣ха̄наппайутто. со ‘‘пахӣнасса̄’’ти хет̣т̣ха̄ вуттапада̄нантарам̣ йоджетаббо ‘‘пахӣнасса̄пи доманассиндрийасса̄’’ти. витаккавича̄рабха̄вети еттха ‘‘уппаджджати доманассиндрийа’’нти а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. нимиттаттхе четам̣ бхуммам̣, витаккавича̄рабха̄вахетӯти аттхо. витаккавича̄ра̄ти еттха ити-саддо тасма̄ти етасмим̣ аттхе дат̣т̣хаббо, тена йасма̄ етам̣ доманассиндрийам̣ витаккавича̄рапаччайе…пе… нева уппаджджати, йаттха пана уппаджджати, таттха витаккавича̄рабха̄вейева уппаджджати. йасма̄ ча аппахӣна̄йева дутийаджджха̄нӯпача̄ре витаккавича̄ра̄, тасма̄ таттхасса сийа̄ уппаттӣти еваметтха йоджана̄ ведитабба̄.
таттха̄ти дутийаджджха̄нӯпача̄ре. асса̄ти доманассиндрийасса. сийа̄ уппаттӣти идан̃ча паччайаматтадассанена самбха̄ванаматтато вуттам̣. доманассуппаттисамбха̄вана̄пи хи упача̄раккхан̣ейева ка̄тум̣ йутта̄, витаккавича̄рарахите пана дутийаджджха̄наккхан̣е тадуппаттисамбха̄вана̄пи на йутта̄ ка̄тунти. итаратха̄ кусалачиттаккхан̣е акусаладоманассуппаттийа̄ асамбхавато ‘‘таттхасса сийа̄ уппаттӣ’’ти на ваттаббам̣ сийа̄. самӣпаттхе ва̄ етам̣ бхуммам̣, упача̄раджджха̄на̄нантаравӣтхӣсӯти аттхо. дутийаджджха̄нети еттха̄пи анантаравӣтхӣсупи на твева уппаджджатӣти аттхо, евам̣ упари сукхиндрийепи. соманассиндрийасса уппаттӣти самбандхо. пахӣна̄ти вутта̄ти идам̣ ‘‘пан̃чаннам̣ орамбха̄гийа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ париккхайа̄’’ти вуттатта̄ вуттам̣. дуккха̄бха̄вена̄ти дуккхата̄бха̄вена. евам̣ сукха̄бха̄вена̄ти еттха̄пи. етена̄ти дуккхасукхапат̣иккхепавачанена. ит̣т̣ха̄нит̣т̣хавипарӣта̄нубхаваналаккхан̣а̄ти атиит̣т̣хаатианит̣т̣ха̄нам̣ випарӣтасса маджджхатта̄рамман̣асса анубхаваналаккхан̣а̄, маджджхатта̄рамман̣ампи хи ит̣т̣ха̄нит̣т̣хесу ева павит̣т̣хам̣ таббинимуттасса абха̄ва̄.
джха̄начатуккакатха̄ван̣н̣ана̄найо нит̣т̣хито.
пуббенива̄сакатха̄ван̣н̣ана̄
12. арӯпаджджха̄на̄нампи ан̇гасамата̄йа чатуттхаджджха̄не сан̇гахоти а̄ха кесан̃чи абхин̃н̃а̄па̄дака̄нӣтиа̄ди, тенева ваккхати ‘‘ат̣т̣ха сама̄паттийо ниббаттетва̄’’тиа̄ди (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.12). тесу ча чатуттхаджджха̄намева абхин̃н̃а̄па̄дакам̣ ниродхапа̄дакам̣ хоти, на итара̄ни. дӯрака̄ран̣атам̣ пана сандха̄йа ‘‘чатта̄ри джха̄на̄нӣ’’ти несампи екато гахан̣ам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣. читтекаггататтха̄нӣти идам̣ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄рам̣ сандха̄йа вуттанти а̄ха кхӣн̣а̄сава̄нантиа̄ди. саббакиччаса̄дхаканти диббавиха̄ра̄дисаббабуддхакиччаса̄дхакам̣. саббалокийалокуттарагун̣ада̄йаканти имина̄ йатха̄вуттам̣ випассана̄па̄дакатта̄дисаббам̣ сампин̣д̣ети. идан̃хи джха̄нам̣ бхагавато саббабуддхагун̣ада̄йакасса магган̃а̄н̣асса падат̣т̣ха̄натта̄ евам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. йатхайиданти йатха̄ идам̣. абхинӣха̄раккхаманти иддхивидха̄диаттхам̣ тадабхимукхам̣ нӣхаран̣айоггам̣.
джха̄наппат̣ила̄бхапаччайа̄нанти джха̄наппат̣ила̄бхахетука̄нам̣ джха̄наппат̣ила̄бхам̣ нисса̄йа уппаджджанака̄нам̣. па̄пака̄нанти ла̄мака̄нам̣. иччха̄вачара̄нанти иччха̄йа васена отин̣н̣а̄нам̣ нӣваран̣абха̄вам̣ тадекат̣т̣хатан̃ча аппатта̄нам̣ аттуккам̣сана̄дивасаппаватта̄нам̣ ахо вата мамева саттха̄ пат̣ипуччхитва̄ бхиккхӯнам̣ еварӯпам̣ дхаммам̣ десеййа̄тиа̄динайаппаватта̄нам̣ ма̄на̄дӣнам̣. поттхакесу пана ‘‘джха̄наппат̣ила̄бхапаччанӣка̄на’’нтипи па̄т̣хам̣ ликханти, со пама̄дапа̄т̣хоти гахетаббо ‘‘джха̄наппат̣ила̄бхапаччанӣка̄нам̣ нӣваран̣а̄нам̣ абха̄васса нӣваран̣адӯрӣбха̄вена парисуддхо’’ти евам̣ пуббе парисуддхападейева вуттатта̄. са̄раттхадӣпанийам̣ (са̄раттха. т̣ӣ. 1.12) пана ‘‘иччха̄вачара̄нанти иччха̄йа авачара̄нам̣ иччха̄васена отин̣н̣а̄нам̣ паватта̄нам̣ на̄наппака̄ра̄нам̣ копааппаччайа̄нанти аттхоти айампи па̄т̣хо айутто ева̄ти гахетаббам̣. тато ева ча висуддхимагге айам̣ па̄т̣хо саббена саббам̣ на дассито’’ти вуттам̣. таттха ча на̄наппака̄ра̄нам̣ копааппаччайа̄нанти евам̣ нӣваран̣абха̄ваппаттадоса̄нам̣ пара̄мат̣т̣хатта̄ айам̣ па̄т̣хо пат̣иккхиттоти ведитаббо.
абхиджджха̄дӣнанти еттха абхиджджха̄-саддена ча анӣваран̣асабха̄вассева лобхасса ма̄на̄дӣнан̃ча гахан̣ам̣ джха̄наппат̣ила̄бхапаччайа̄нанти ануваттама̄натта̄. убхайампӣти анан̇ган̣аттам̣ вигатӯпаккилесаттан̃ча̄ти етам̣ убхайампи йатха̄ккамам̣ анан̇ган̣асуттаваттхасутта̄нуса̄ренева ведитаббам̣. тесу ча суттесу кин̃ча̄пи нӣваран̣асабха̄ваппатта̄ тхӯладоса̄пи вутта̄, татха̄пи адхигатачатауттхаджджха̄насса васена вуттатта̄ идха сукхума̄ ева те гахита̄. ан̇ган̣упаккилесаса̄ман̃н̃ена панеттха сутта̄нам̣ ападисанам̣. татха̄ хи ‘‘сутта̄нуса̄рена̄’’ти вуттам̣, на пана суттавасена̄ти.
пуббенива̄са̄нуссатийам̣ н̃а̄н̣ам̣ пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣анти ниббачанам̣ дассенто а̄ха пуббенива̄са̄нуссатимхӣтиа̄ди. ида̄ни пуббенива̄сам̣ пуббенива̄са̄нуссатим̣ таттха н̃а̄н̣ан̃ча вибха̄гато дассетум̣ таттха̄тиа̄ди вуттам̣. пубба-саддо атӣтабхавависайо, нива̄са-саддо ча каммаса̄дханоти а̄ха ‘‘пуббе атӣтаджа̄тӣсу нивуттхаккхандха̄’’ти. нивуттхата̄ четтха сакасанта̄не паваттата̄, тена̄ха анубхӯта̄тиа̄ди. ида̄ни сапарасанта̄наса̄дханавасена нива̄са-саддасса аттхам̣ дассетум̣ ‘‘нивуттхадхамма̄ ва̄ нивуттха̄’’ти ватва̄ там̣ виваритум̣ гочаранива̄сена̄тиа̄ди вуттам̣. гочарабхӯта̄пи хи дхамма̄ н̃а̄н̣ена нивуттха̄ на̄ма хонти, те пана сапаравин̃н̃а̄н̣агочарата̄йа дувидха̄ти дассетум̣ аттанотиа̄ди вуттам̣. паравин̃н̃а̄н̣авин̃н̃а̄та̄пи ва̄ нивуттха̄ти самбандхо. идха̄пи париччхинна̄ти падам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. анаматаггепи хи сам̣са̄ре аттана̄ авин̃н̃а̄тапубба̄нам̣ сатта̄нам̣ кхандха̄ парехева кехичи вин̃н̃а̄татта̄ паравин̃н̃а̄н̣авин̃н̃а̄та̄ на̄ма вутта̄, тесам̣ ануссаран̣ам̣ пуримато дуккарам̣ йехи парехи вин̃н̃а̄тата̄йа те паравин̃н̃а̄н̣авин̃н̃а̄та̄ на̄ма джа̄та̄, тесам̣ ваттама̄насанта̄на̄нуса̄рена вин̃н̃а̄таббато. те ча паравин̃н̃а̄н̣авин̃н̃а̄та̄ дувидха̄ париниббута̄ апариниббута̄ти. тесу ча париниббута̄нуссаран̣ам̣ дуккарам̣ саббасо сусамуччхиннасанта̄натта̄. там̣ пана сикха̄ппаттапаравин̃н̃а̄там̣ пуббенива̄сам̣ дассетум̣ ‘‘чхиннават̣умака̄нуссаран̣а̄дӣсӯ’’ти вуттам̣. таттха чхиннават̣умака̄ атӣте париниббута̄ кхӣн̣а̄сава̄ чхиннасам̣са̄рамаггатта̄. а̄ди-саддена апариниббута̄нам̣ паравин̃н̃а̄н̣авин̃н̃а̄та̄нампи сӣхоккантикавасаена ануссаран̣ам̣ гахитам̣. йа̄йа сатийа̄ пуббенива̄сам̣ ануссарати, са̄ пуббенива̄са̄нуссатӣти а̄нетва̄ самбандхитаббам̣.
вихита-саддо видха-саддапарийа̄йоти а̄ха ‘‘анекавидха’’нти, бхавайониа̄дивасена бахувидханти аттхо. вихитанти ва̄ пайуттам̣ ван̣н̣итанти аттхам̣ гахетва̄ ‘‘анекехи пака̄рехи вихита’’нти ваттаббе маджджхепадалопам̣ катва̄ ниддит̣т̣ханти а̄ха ‘‘анекехи…пе… сам̣ван̣н̣ита’’нти. пака̄рехӣти на̄маготта̄дипака̄рехи. сам̣ван̣н̣итанти буддха̄дӣхи катхитам̣. ану-саддо анантараттхадӣпакоти а̄ха ‘‘абхининна̄митаматте ева̄’’ти, етена ча парикаммасса а̄раддхатам̣ дассети. пӯритапа̄рамӣнан̃хӣтиа̄дина̄ парикаммам̣ вина̄пи сиддхим̣ дассети.
а̄раддхаппака̄радассанаттхети ануссаритум̣ а̄раддха̄нам̣ пуббе нивуттхаккхандха̄нам̣ дассанаттхе. джа̄йатӣти джа̄ти, бхаво. со екакаммамӯлако а̄да̄наниккхепапариччхинно кхандхаппабандхо идха ‘‘джа̄тӣ’’ти адхиппетоти а̄ха екампӣтиа̄ди. каппоти асан̇кхйеййакаппо, со пана аттхато ка̄ло татха̄паваттадхаммамупа̄да̄йа пан̃н̃атто, тесам̣ васенасса париха̄ни ча вад̣д̣хи ча ведитабба̄. сам̣ват̣т̣о сам̣ват̣т̣анам̣ вина̄со асса аттхӣти сам̣ват̣т̣о, асан̇кхйеййакаппо. сам̣ват̣т̣ена вина̄сена саха тит̣т̣хати сӣлена̄ти сам̣ват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ. евам̣ виват̣т̣отиа̄дӣсупи. таттха виват̣т̣анам̣ виват̣т̣о, уппатти, вад̣д̣хи ва̄. теджена вина̄со теджосам̣ват̣т̣о. виттха̄рато пана̄ти путхулато пана сам̣ват̣т̣асӣма̄бхедо наттхи, тена̄ха ‘‘сада̄пӣ’’ти. еканагарийа̄ вийа асса джа̄таккхан̣е вика̄ра̄паджджанато джа̄тиккхеттавоха̄роти дассетум̣ ‘‘пат̣исандхиа̄дӣсу кампатӣ’’ти вуттам̣. а̄нубха̄во паваттатӣти тадантогадха̄нам̣ саббесам̣ сатта̄нам̣ рога̄диупаддаво вӯпасамматӣти адхиппа̄йо. йам̣ йа̄вата̄ ва̄ пана а̄кан̇кхеййа̄ти вуттанти йам̣ висайаккхеттам̣ сандха̄йа екасмим̣ ева кхан̣е саббаттха сарена абхивин̃н̃а̄панам̣, аттано рӯпака̄йадассанан̃ча пат̣иджа̄нантена бхагавата̄ ‘‘йа̄вата̄ ва̄ пана а̄кан̇кхеййа̄’’ти вуттам̣.
етесӯти ниддха̄ран̣е бхуммам̣. паваттапхалабходжаноти сайам̣патитапхала̄ха̄ро, идан̃ча та̄пасака̄лам̣ сандха̄йа вуттам̣. идхӯпапаттийа̄ти идха чаримабхаве упапаттийа̄. екаготтоти туситаготтена екаготто. итарети ван̣н̣а̄дайо. титтхийа̄ти каммапхалава̄дино. абхинӣха̄роти абхинӣха̄ропалаккхито пун̃н̃ан̃а̄н̣асамбхаран̣ака̄ло вутто. чутипат̣исандхивасена̄ти аттано парасса ва̄ тасмим̣ тасмим̣ аттабха̄ве чутим̣ дисва̄ антара̄ кин̃чи ана̄маситва̄ пат̣исандхийа̄ ева гахан̣авасена евам̣ джа̄нанам̣ иччхитаппадесоккамананти а̄ха тесан̃хӣтиа̄ди. убхайатха̄пӣти кхандхапат̣ипа̄т̣ийа̄пи чутипат̣исандхивасенапи. сӣхоккантавасенапӣти сӣханипа̄тавасенапи. килеса̄нам̣ а̄та̄панапарита̄панат̣т̣хена вӣрийам̣ а̄та̄поти а̄ха ‘‘вӣрийа̄та̄пена̄’’ти.
диббачаккхун̃а̄н̣акатха̄ван̣н̣ана̄
13. диви бхаватта̄ диббанти дева̄нам̣ паса̄дачаккху вуччатӣти а̄ха ‘‘диббасадисатта̄’’ти. дӯрепӣти пи-саддена сукхумасса̄пи а̄рамман̣асса гахан̣ам̣. вӣрийа̄рамбхавасена иджджханато сабба̄пи бха̄вана̄, падха̄насан̇кха̄расаманна̄гато ва̄ иддхипа̄дабха̄вана̄висесато вӣрийабха̄вана̄ти а̄ха ‘‘вӣрийабха̄вана̄баланиббатта’’нти. диббавиха̄равасена̄ти касин̣а̄диджджха̄начатауккавасена. имина̄ дӯрака̄ран̣аттхе асса диббабха̄вама̄ха. диббавиха̄расаннисситатта̄ти имина̄ а̄саннака̄ран̣абхӯтапа̄дакаджджха̄нато ниббаттанти диббавиха̄расаннисситатта̄ти имасса диббавиха̄рапаайа̄паннам̣ аттана̄ сампайуттам̣ рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нам̣ ниссайапаччайабхӯтам̣ нисса̄йа диббачаккхун̃а̄н̣асса паваттатта̄типи аттхо. дивудха̄тусса джутигатийогам̣ сандха̄йа а̄локапааггахена̄тиа̄ди вуттам̣. таттха а̄локапариггахена̄ти касин̣а̄локапариггахавасена. дассанат̣т̣хена̄ти рӯпадассанабха̄вена, имина̄ ‘‘чаккхати рӯпам̣ вибха̄ветӣ’’ти ниббачанато чаккхуттам̣ дассети. чаккхукиччакаран̣ена̄ти идам̣ чаккхумива чаккхӯти упама̄йа садисанимиттадассанам̣, самависама̄дидассанасан̇кха̄тасса чаккхукиччасса каран̣атоти аттхо.
йатха̄ха̄ти упаккилесасуттаппадесам̣ (ма. ни. 3.242) нидассети. таттха вичикиччха̄тиа̄дӣсу бхагавато бодхимӯле анабхисамбуддхассева диббачаккхуна̄ на̄на̄видха̄ни рӯпа̄ни пассантасса ‘‘идам̣ ну кхо ким̣, идам̣ ну кхо ки’’нти вичикиччха̄ уппанна̄, тато пана вичикиччха̄ниваттанаттхам̣ та̄ни рӯпа̄ни аманасикарото аманасикаронтасса тхинамиддхам̣ уппаннам̣, тато ниваттанаттхам̣ пуна саббарӯпа̄ни манасикарото раккхаса̄дӣсу чхамбхитаттам̣ уппаннам̣, ‘‘киметтха бха̄йитабба’’нти бхайавиноданавасена манасикарото аттано манасика̄ракосаллам̣ пат̣ичча уппиласан̇кха̄та̄ сама̄дхидӯсика̄ гехаситапӣти уппанна̄, танниседха̄йа манасика̄равӣрийам̣ ситхилам̣ каронтасса ка̄йа̄ласийасан̇кха̄там̣ дут̣т̣хуллам̣, танниседха̄йа пуна вӣрийам̣ пагган̣хато ачча̄раддхавӣрийам̣, пуна танниседха̄йа вӣрийам̣ ситхилайато атилӣнавӣрийам̣ уппаннам̣, танниседхетва̄ диббарӯпа̄ни пассато абхиджаппа̄сан̇кха̄та̄ тан̣ха̄ уппанна̄, танниседха̄йа хӣна̄дина̄на̄рӯпа̄ни манасикарото на̄на̄рамман̣авиккхепасан̇кха̄та̄ на̄наттасан̃н̃а̄ уппанна̄. пуна там̣ виха̄йа екамева манасикарото атиниджджха̄йитаттам̣ рӯпа̄нам̣ ативийа чинтанам̣ уппаннам̣. обха̄санти парикаммасамут̣т̣хитам̣ обха̄сам̣. на ча рӯпа̄ни пасса̄мӣти ‘‘парикаммобха̄саманасика̄рапасутата̄йа диббачаккхуна̄ рӯпа̄ни на пасса̄мӣ’’ти евам̣ уппаттиккамасахито аттхо ведитаббо, манусса̄нам̣ иданти ма̄нусакам̣ ма̄нусакачаккхугочарам̣ тхӯларӯпам̣ вуччати. тадева манусса̄нам̣ дассанӯпача̄ратта̄ мануссӯпача̄роти а̄ха ‘‘мануссӯпача̄рам̣ атиккамитва̄’’ти. рӯпадассанена̄ти дӯрасукхума̄дирӯпадассанена.
йасма̄ нийамена пуреджа̄тат̣т̣хитарӯпа̄рамман̣ам̣ диббачаккхун̃а̄н̣ам̣ а̄ваджджанапарикаммехи вина̄ на уппаджджати, на ча уппаджджама̄нам̣ бхиджджама̄нам̣ рӯпамасса а̄рамман̣ам̣ хоти дуббалатта̄, чутичиттан̃ча каммаджарӯпасса бхан̇гаккхан̣е ева уппаджджати, пат̣исандхичиттан̃ча упапаттиккхан̣е, тасма̄ а̄ха чутиккхан̣етиа̄ди. рӯпадассанамеветтха саттадассананти чавама̄нетиа̄дина̄ пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена вуттам̣. абхирӯпе вирӯпетипӣти идам̣ ван̣н̣а-саддасса сан̣т̣ха̄нава̄чакатам̣ сандха̄йа вуттам̣ махантам̣ хаттхира̄джаван̣н̣ам̣ абхинимминитва̄тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.138) вийа. сундарам̣ гатим̣ гата̄ сугата̄ти а̄ха ‘‘сугатигате’’ти. имина̄ пана падена̄ти йатха̄каммупагети имина̄ падена.
нерайика̄нам̣ аггиджа̄ласаттханипа̄та̄дӣхи вибхиннасарӣраван̣н̣ам̣ дисва̄ таданантарехи ка̄ма̄вачараджаванехева н̃а̄там̣ тесам̣ дуккха̄нубхаванампи дассанапхала̄йаттата̄йа ‘‘диббачаккхукиччамева̄’’ти вуттам̣. евам̣ манасикаротӣти тесам̣ каммасса н̃а̄тука̄мата̄васена па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа парикаммавасена кинну кхотиа̄дина̄ манасикароти. атхасса там̣ каммам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ а̄ваджджанапарикамма̄дӣнам̣ упари уппаннена рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нена сампайуттам̣ йам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, идам̣ йатха̄каммупаган̃а̄н̣ам̣ на̄ма̄ти йоджана̄. дева̄нам̣ дассанепи есева найо. висум̣ парикамманти пуббенива̄са̄дӣнам̣ вийа диббачаккхун̃а̄н̣апарикаммам̣ вина̄ висум̣ парикаммам̣ наттхи. кечи панеттха ‘‘па̄дакаджджха̄насама̄паджджанапарикаммехи киччам̣ наттхи, кинну кхо каммантиа̄диманасика̄ра̄нантарамева каммам̣. каммасӣсена там̣сампайутте ча дхамме а̄рамман̣ам̣ катва̄ аппана̄вӣтхи уппаджджати. евамана̄гатам̣сан̃а̄н̣епи, тенева висум̣ парикаммам̣ на̄ма наттхи…пе… диббачаккхуна̄ сахева иджджхантӣти вутта’’нти ваданти. там̣ на гахетаббам̣ васӣбхӯта̄нампи абхин̃н̃а̄нам̣ па̄дакаджджха̄на̄дипарикаммам̣ вина̄ ануппаттито. па̄дакаджджха̄на̄диматтена ча висум̣ парикаммам̣ на̄ма на хотӣти диббачаккхуна̄ва ета̄ни н̃а̄н̣а̄ни сиддха̄нӣти гахетаббам̣. евам̣ ана̄гатам̣сан̃а̄н̣асса̄пӣти диббачаккхуна̄ дит̣т̣хасса саттасса ана̄гате паваттим̣ н̃а̄тука̄мата̄йа па̄дакаджджха̄на̄дӣнаманантарам̣ н̃а̄н̣абала̄нурӯпам̣ ана̄гатесу анекакаппесу уппаджджана̄рахе пуббе аттабха̄вапарийа̄панне пан̃чаккхандхе таппат̣ибаддхе тада̄рамман̣е ча саббе локийалокуттарадхамме саммутин̃ча екаккхан̣е а̄ламбитва̄ уппаджджанакасса чатуттхаджджха̄насампайуттасса ана̄гатам̣сан̃аа̄н̣асса̄пи висум̣ парикаммам̣ на̄ма наттхӣти йоджана̄.
кечи панеттха ‘‘пуббенива̄са̄нуссатийам̣ вийа на̄маготта̄дигахан̣ампи аттхева, тан̃ча на абхин̃н̃а̄ккхан̣е, атха кхо таданантаресу ка̄ма̄вачараджаванаккхан̣есу ева хоти на̄мапарикаппака̄ле итарапарикаппа̄самбхава̄ камменуппаттийан̃ча парийанта̄бха̄ва̄. саббапарикамманимиттесу пана дхаммесу аттхесупи екаккхан̣е абхин̃н̃а̄йа дит̣т̣хесу йатха̄ручивасена паччха̄ евам̣на̄мотиа̄дина̄ ка̄ма̄вачарачиттена викаппо уппаджджати чаккхуна̄ дит̣т̣хесу бахӯсу рӯпесу тхамбхакумбха̄дивикаппо вийа. йан̃ча каттха авикаппитам̣, тампи викаппана̄раханти саббам̣ на̄маготта̄дито викаппитамева хоти. йатха̄ четтха, евам̣ пуббенива̄са̄нуссатийампи парикаппа̄рахатампи сандха̄йа па̄л̣ийам̣ евам̣на̄мотиа̄дина̄ ападесасахитамева вутта’’нти ваданти. ан̃н̃е пана ‘‘на̄маготта̄дикам̣ саббампи екаккхан̣е пан̃н̃а̄йати, абхиручитам̣ пана вачаса̄ вохарантӣ’’ти ваданти, тепи аттхато пуримехи садиса̄ ева, пуббе дит̣т̣хасса пуна воха̄рака̄лепи парикаппетаббато парикаппа̄рахадхаммадассанамева техипи аттхато упагатам̣. еке пана ‘‘со тато чуто амутра удапа̄динтиа̄дивачанато каменева атӣта̄на̄гатадхаммаджа̄нанена на̄маготта̄дӣхи саддхим̣ гахан̣ам̣ сукара’’нти ваданти, там̣ айуттамева буддха̄нампи саббам̣ н̃а̄тум̣ асаккун̣еййата̄йа саббан̃н̃ута̄ха̄ниппасан̇гато. па̄л̣ийам̣ име вата бхонтотиа̄ди йатха̄каммупаган̃а̄н̣асса паваттиа̄ка̄радассанам̣. ка̄йава̄ча̄ди четтха ка̄йавачӣвин̃н̃аттийо.
бха̄рийанти а̄нантарийасадисатта̄ вуттам̣. кхама̄пане хи асати а̄нантарийамева. тасса̄ти бха̄рийасабха̄васса упава̄дасса. махаллакоти кевалам̣ вайаса̄ва махаллако, на н̃а̄н̣ена, ‘‘на̄йам̣ кин̃чи локавоха̄раматтампи джа̄на̄ти, парисадӯсако ева амха̄кам̣ ладжджитаббасса каран̣ато’’ти адхиппа̄йена хӣл̣етва̄ вуттатта̄ гун̣апаридхам̣санена упавадатӣти ведитаббам̣. а̄вусотиа̄дина̄ тхеро упаримаггуппаттимасса а̄кан̇кханто карун̣а̄йа атта̄нама̄вика̄си. па̄катикам̣ ахосӣти магга̄варан̣ам̣ на̄хосӣти адхиппа̄йо. аттана̄ вуд̣д̣хатароти сайампи вуд̣д̣хо. еттха̄пи ‘‘уккут̣икам̣ нисӣдитва̄’’ти висуддхимагге вуттам̣. ана̄га̄мӣ араха̄ ча а̄йатим̣ сам̣вараттха̄йа на кхамеййум̣, сеса̄ досенапӣти а̄ха ‘‘саче со на кхаматӣ’’ти.
йе ча…пе… сама̄дапенти, тепи миччха̄дит̣т̣хикаммасама̄да̄на̄ти йоджетаббам̣. сӣласампаннотиа̄дӣсу ниппарийа̄йато аггамаггат̣т̣хо адхиппето тассева ан̃н̃а̄ра̄дхана̄ нийамато, сеса̄пи ва̄ паччхимабхавика̄ сӣла̄дӣсу т̣хита̄ тесампи ан̃н̃уппаттинийамато. ан̃н̃анти арахаттапхалам̣. евам̣ сампаданти евам̣ ниббаттикам̣. йатха̄ там̣ авираджджханаканиббаттикам̣, евамидампи етасса нирайе ниббаттананти аттхо. йам̣ сандха̄йа ‘‘евам̣сампадамида’’нти ниддит̣т̣хам̣, там̣ дассетум̣ там̣ ва̄чантиа̄ди вуттам̣. там̣ ва̄чанти арийӯпава̄дам̣. читтанти арийӯпава̄дакачиттам̣. дит̣т̣хинти арийӯпава̄де доса̄бха̄вадассанадит̣т̣хим̣. ‘‘саббаметам̣ паджахисса̄мӣ’’ти читтена аччайам̣ десетва̄ кхама̄панавасена аппаха̄йа аппат̣иниссаджджитва̄. йатха̄бхатам̣ никкхитто евам̣ нирайети йатха̄ нирайапа̄лехи а̄харитва̄ нирайе т̣хапито, евам̣ нирайе т̣хапито ева, арийӯпава̄деневасса идам̣ нийамена нирайе ниббаттанам̣ йатха̄ маггена пхалам̣ сампаджджати, евам̣ сампаджджанаканти адхиппа̄йо.
миччха̄дит̣т̣хи саббапа̄памӯлатта̄ парама̄ падха̄на̄ йесам̣ ваджджа̄нам̣ та̄ни миччха̄дит̣т̣хипарама̄ни ваджджа̄ни, саббаваджджехи миччха̄дит̣т̣хийева парамам̣ ваджджанти аттхо. авӣтара̄гасса маран̣ато парам̣ на̄ма бхавантарупа̄да̄намева̄ти а̄ха ‘‘парам̣ маран̣а̄ти таданантарам̣ абхиниббаттаккхандхаггахан̣е’’ти. йена тит̣т̣хати, тасса упаччхеденева ка̄йо бхиджджатӣти а̄ха ‘‘ка̄йасса бхеда̄ти джӣвитиндрийассупаччхеда̄’’ти. ети етасма̄ сукханти айо, пун̃н̃ам̣. а̄йасса̄ти а̄гаманасса, хетусса ва̄. айати ит̣т̣ха̄рамман̣а̄дӣхи паваттатӣти а̄йо, асса̄до. асурасадисанти пета̄сурасадисам̣.
а̄саваккхайан̃а̄н̣акатха̄ван̣н̣ана̄
14. сарасалаккхан̣апат̣иведхена̄ти сабха̄васан̇кха̄тасса лаккхан̣асса асаммохато пат̣ивиджджханена. ниббаттиканти ниппха̄данам̣. йам̣ т̣ха̄нам̣ патва̄ти йам̣ нибба̄нам̣ маггасса а̄рамман̣апаччайат̣т̣хена т̣ха̄нам̣ ка̄ран̣абхӯтам̣ а̄гамма. аппаваттинти аппаваттихетум̣. килесавасена̄ти йесам̣ а̄сава̄нам̣ кхепанена идам̣ н̃а̄н̣ам̣ а̄саваккхайан̃а̄н̣ам̣ джа̄там̣, тесам̣ килеса̄нам̣ васена, тесам̣ а̄сава̄нам̣ васена саббакилеса̄нам̣ сан̇гахан̣ато парийа̄йато пака̄рантаратоти аттхо. па̄л̣ийам̣ атӣтака̄лавасена ‘‘аббхан̃н̃а̄си’’нти ватва̄пи абхисамайака̄ле тасса тасса джа̄нанасса паччуппаннатам̣ упа̄да̄йа ‘‘евам̣ джа̄нато евам̣ пассато’’ти ваттама̄нака̄лена ниддесо като. ка̄ма̄сава̄дӣнам̣ вимуччаненева тадавина̄бха̄вато дит̣т̣ха̄савасса̄пи вимутти ведитабба̄.
‘‘кхӣн̣а̄ джа̄тӣ’’ти джа̄нанам̣ килесаккхайапаччавеккхан̣авасена, вуситам̣ брахмачарийантиа̄диджа̄нанам̣ маггапхаланибба̄напаччавеккхан̣авасена хотӣти а̄ха ‘‘кхӣн̣а̄ джа̄тӣтиа̄дӣхи тасса бхӯми’’нти. таттха бхӯминти висайам̣, тӣсу ка̄лесупи джа̄тиккхайам̣ пати уджукамева ва̄йа̄ма̄самбхавепи там̣ пати ва̄йа̄макаран̣асса са̄ттхакатам̣, тасса ана̄гатаккхандха̄нуппаттипхалатан̃ча дассетум̣ йа̄ пана̄тиа̄ди вуттам̣. йа̄ пана маггасса абха̄витатта̄тиа̄дина̄ хи маггена̄вихатакилесехева а̄йатим̣ кхандха̄нам̣ джа̄ти хессати, тесан̃ча килеса̄нам̣ маггена вина̄се сати кхандха̄ на джа̄йиссанти, килеса̄нан̃ча тека̄ликата̄йа джа̄тийам̣ вуттанайена кеначи паччайена вина̄сайогепи читтасанта̄не килесавируддхаарийамаггаккхан̣уппа̄данамева таббина̄со вируддхапаччайопанипа̄тена а̄йатим̣ ануппаджджанато бӣджасанта̄не аггиккхандхопанипа̄тена а̄йатим̣ бӣджатта̄нуппатти вийа, ити маггаккхан̣уппаттисан̇кха̄такилеса̄бха̄вена килесапхала̄нам̣ кхандха̄нам̣ а̄йатим̣ ануппаттийева джа̄тиккхайоти айаматтхо вибха̄вӣйати, тена̄ха ‘‘маггасса бха̄витатта̄ ануппа̄дадхамматам̣ а̄паджджанена кхӣн̣а̄’’ти. еттха ча̄йаматтхо килеса̄бха̄васан̇кха̄тасса маггасса бха̄витатта̄ уппа̄дитатта̄ паччайа̄бха̄вена ануппаджджантӣ кхандха̄нам̣ джа̄ти тена а̄йатим̣ ануппаджджанасан̇кха̄тена ануппа̄дадхамматам̣ а̄паджджанена воха̄рато кхӣн̣а̄ ме джа̄тӣти. на хи сан̇кхатадхамма̄нам̣ паччайантарена вина̄со самбхавати, самбхаве ча тасса паччайантарата̄диппасан̇гато. таббируддхаккхан̣уппа̄данамева таббина̄суппа̄данам̣. танти кхӣн̣аджа̄тим̣ аббхан̃н̃а̄синти самбандхо. иттхатта̄йа̄ти име пака̄ра̄ иттхам̣, таббха̄во иттхаттам̣, тадаттха̄йа. дассентоти нигаманавасена дассентоти.
виджджа̄ттайакатха̄ван̣н̣ана̄найо нит̣т̣хито.
упа̄сакаттапат̣иведана̄катха̄ван̣н̣ана̄
15. ан̃н̃а̄н̣анти дхи-саддайогена са̄миаттхе упайогавачанам̣. па̄да̄нӣти па̄де. йасаса̄ти парива̄рена. котӯхалаччхарети котӯхале аччхаре ча. айанти амикканта-саддо. найидам̣ а̄мед̣итавасена двиккхаттум̣, атха кхо аттхадвайавасена̄ти дассенто атха ва̄тиа̄дима̄ха. ависесена аттхаса̄ман̃н̃ена ниппханно абхиккантанти бха̄ванапум̣саканиддесо, десана̄паса̄да̄дивисеса̄пеккха̄йапи татхева тит̣т̣хати пуббе ниппханнатта̄ти а̄ха ‘‘абхиккантам̣…пе… паса̄до’’ти. адхомукхат̣хапитам̣ кеначи. хет̣т̣ха̄мукхаджа̄там̣ сайамева. парийа̄йехӣти пака̄рехи, арасарӯпатта̄дипат̣ипа̄дакака̄ран̣ехи ва̄.
гамудха̄тусса двикаммакатта̄бха̄ва̄ готамам̣ саран̣анти идам̣ пададвайампи на упайогавачанам̣. апи ча кхо пуримамева, паччхимам̣ пана паччаттавачананти дассетум̣ ‘‘готамам̣ саран̣анти гаччха̄мӣ’’ти вуттам̣. тена ча ити-саддо луттаниддит̣т̣хоти дассети. агхасса̄ти агхато па̄пато. та̄та̄ти хи падам̣ апеккхитва̄ ниссаккассева йуттатта̄. адхигатамагге саччхикатаниродхети пададвайена̄пи пхалат̣т̣ха̄ ева дассита̄, на маггат̣т̣ха̄ти дассенто ‘‘йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не ча̄’’ти а̄ха. виттха̄роти имина̄ ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄ ва̄ асан̇кхата̄ ва̄, вира̄го тесам̣ аггамаккха̄йатӣ’’ти (итиву. 90; а. ни. 4.34) вуттападам̣ сан̇ган̣ха̄ти. анеджанти ниттан̣хам̣. аппат̣икӯланти авиродхаттхадӣпанато авируддхасучим̣ пан̣ӣтам̣ ва̄. ва̄ча̄йа пагун̣ӣкаттаббато, пакат̣т̣хехи саддаттхагун̣ехи йогато ва̄ пагун̣ам̣. сам̣хатоти гхат̣ито самето. йаттха̄ти йесу пурисайугесӯти самбандхо. ат̣т̣ха ча пуггаладхаммадаса̄ тети те ат̣т̣ха пуггала̄ арийадхаммасса дит̣т̣хатта̄ дхаммадаса̄.
саран̣антиа̄дӣсу айам̣ сан̇кхепаттхо – бхайахим̣сана̄диаттхена ратанаттайам̣ саран̣ам̣ на̄ма, тадева ме ратанаттайам̣ та̄н̣ам̣ лен̣ам̣ пара̄йан̣анти буддхасубуддхата̄дигун̣авасена таппара̄йан̣ата̄ка̄раппаватто читтуппа̄до саран̣агаманам̣ на̄ма. йатха̄вуттена имина̄ читтуппа̄дена саманна̄гато саран̣ам̣ гаччхати на̄ма. етасса ча саран̣агаманасса локийалокуттаравасена дувидхо пабхедо. таттха локуттарам̣ саран̣агаманӯпаккилесасамуччхедена маггаккхан̣ейева сиджджхати. локийасаран̣агаманам̣ чатудха̄ паваттати ахам̣ атта̄нам̣ буддхасса париччаджа̄мӣтиа̄дина̄ аттаниййа̄танена, йатха̄вуттатаппара̄йан̣ата̄йа, сиссабха̄вӯпагаманена, пан̣ипа̄тена ча̄ти. саббаттха̄пи четтха сет̣т̣хадаккхин̣еййабха̄вавасенева саран̣агаманам̣ хоти, на н̃а̄тибхайа̄чарийа̄дивасена̄ти ведитаббам̣. евам̣ н̃а̄тиа̄дивасена титтхийам̣ вандато саран̣ам̣ на бхиджджати, даккхин̣еййабха̄вена ан̃н̃ам̣ вандато саран̣ам̣ бхиджджати. локийасса саран̣агаманасса нибба̄наппаттинийамам̣ садисапхалам̣ саран̣агатасса ана̄гате нибба̄наппаттинийамато. саббалокийасампаттисамадхигамо пана апа̄йадуккха̄дисаматиккамо ча а̄нисам̣сапхалам̣. тӣсу ваттхӯсу часса сам̣сайамиччха̄н̃а̄н̣а̄ди сам̣килесо. бхедописса са̄ваджджа̄наваджджавасена дувидхо. таттха пат̣хамо миччха̄дит̣т̣хипуббакехи титтхийапан̣ипа̄та̄дӣхи хоти, со ча анит̣т̣хапхалатта̄ са̄ваджджо. анаваджджо пана ка̄лакирийа̄йа хоти. локуттарасаран̣агаманасса саббатха̄ сам̣килесо ва̄ бхедо ва̄ наттхӣти ведитаббам̣.
ко упа̄сакотиа̄ди упа̄сакаттасарӯпака̄ран̣а̄дипуччха̄. таттха йо гахат̣т̣хо мануссо ва̄ амануссо ва̄ вуттанайена тисаран̣ам̣ гато, айам̣ упа̄сако. йо ча саран̣агамана̄дикирийа̄йа ратанаттайам̣ упа̄санато ‘‘упа̄сако’’ти вуччати. пан̃ча вераман̣ийо часса сӣлам̣. пан̃чамиччха̄ва̄н̣иджджа̄дипа̄па̄джӣвам̣ паха̄йа дхаммена самена джӣвитакаппанамасса а̄джӣво. ассаддхийадуссӣлата̄дайо упа̄сакаттасса випатти, тадабха̄во сампаттӣти ведитабба̄.
виха̄раггена̄ти оварака̄дивасанат̣т̣ха̄накот̣т̣ха̄сена. аджджабха̄ванти асмим̣ ахани паваттам̣ паса̄да̄дим̣. ка̄йавин̃н̃аттихетуко сарӣра̄вайаво ка̄йан̇гам̣. вачӣвин̃н̃аттихетукам̣ от̣т̣хадживха̄ди ва̄чан̇гам̣. ачопетва̄ти ача̄летва̄. етена ча вачӣпаваттийа̄ пуббабха̄ге т̣ха̄накаран̣а̄нам̣ чаланапаччайо ва̄йодха̄туйа̄ вика̄ра̄ка̄ро висум̣ ка̄йавин̃н̃атти на хоти, тена висум̣ вин̃н̃а̄петаббасса адхиппа̄йасса абха̄ва̄ вачӣвин̃н̃аттийамева сан̇гайхати тадупака̄ратта̄. йатха̄ ка̄йена ка̄йакан̣д̣уйана̄дӣсу саддуппаттихетубхӯто патхавӣдха̄туйа̄ а̄ка̄равика̄ро висум̣ адхиппа̄йасса авин̃н̃а̄панато вачӣвин̃н̃атти на хоти, евамайампӣти дассети. адхиппа̄йавин̃н̃а̄панато хета̄ вин̃н̃аттийо на̄ма джа̄та̄, на кевалам̣ ва̄йупатхавӣнам̣ чаланасаддуппаттипаччайабхӯтавика̄ра̄ка̄раматтата̄йа. еван̃ча бахиддха̄ руккха̄дӣсу чаланасаддуппаттипаччайа̄нам̣ йатха̄вуттаппака̄ра̄нам̣ вика̄ра̄ка̄ра̄нам̣ авин̃н̃аттита̄ саматтхита̄ хотӣти ведитабба̄. кечи ва̄чан̇ганти ‘‘хоту са̄дхӯ’’ти евама̄дива̄ча̄йа авайавантиа̄дим̣ ваданти, там̣ ачопетва̄ти имина̄ на самети. кхантим̣ ча̄ретва̄ти ануматим̣ паваттетва̄. ‘‘кхантим̣ дха̄ретва̄’’типи па̄т̣хо, бахи аниккхаманавасена ган̣хитва̄ти аттхо. пат̣имукхоти бхагавати пат̣иниваттамукхо, тена̄ха ‘‘апаккамитва̄’’ти.
16. йа̄чадха̄тусса двикаммакатта̄ ‘‘бхагава̄ васса̄ва̄сам̣ йа̄чито’’ти вуттам̣. сусассака̄лепӣти вуттамеваттхам̣ па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ ‘‘атисамаггхепӣ’’ти вуттам̣. ативийа аппаггхепи йада̄ кин̃чидева датва̄ бахум̣ пуббан̣н̣а̄паран̣н̣ам̣ ган̣ханти, та̄дисе ка̄лепӣти аттхо. бхиккхама̄на̄ти йа̄чама̄на̄. вуттасассанти вапитасассам̣. таттха̄ти веран̃джа̄йам̣, етена ‘‘вуттам̣ сала̄ка̄ ева хоти еттха̄ти сала̄ка̄вутта̄’’ти висесанасса паранипа̄тена ниббачанам̣ дассети. атха ва̄ ‘‘саббам̣ сассам̣ сала̄ка̄маттамева вуттам̣ ниббаттам̣ сампаннам̣ еттха̄ти сала̄ка̄вутта̄’’типи ниббачанам̣ дат̣т̣хаббам̣, тена̄ха ‘‘сала̄ка̄ ева сампаджджатӣ’’ти. ‘‘сала̄ка̄йа вуттам̣ джӣвика̄ етиссанти сала̄ка̄вутта̄’’типи ниббачанам̣ дассетум̣ сала̄ка̄йа ва̄тиа̄ди вуттам̣. дхан̃н̃акаран̣ат̣т̣ха̄нети дхан̃н̃аминанат̣т̣ха̄не. ван̣н̣аджджхаккханти каха̄пан̣апариккхакам̣.
ун̃чхена паггахена̄ти еттха паггахена̄ти паттена, там̣ гахетва̄ти аттхо. паггайхати етена бхиккха̄ти хи паггахо, патто. тена̄ха паггахена йо ун̃чхотиа̄ди. атха ва̄ паггахена̄ти гахан̣ена, ун̃чхаттха̄йа гахетаббо паттоти сиджджхатӣти а̄ха ‘‘паттам̣ гахетва̄’’ти.
ган̇га̄йа уттарадиса̄падесо уттара̄патхо, со нива̄со етесам̣, тато ва̄ а̄гата̄ти уттара̄патхака̄, тена̄ха уттара̄патхава̄сика̄тиа̄ди. ‘‘уттара̄хака̄’’типи па̄т̣хо, со ева аттхо нируттинайена. мандиранти ассаса̄лам̣. ‘‘мандара’’нтипи ликханти, там̣ на сундарам̣. са̄ ча мандира̄ йасма̄ париман̣д̣ала̄ка̄рена бахувидха̄ ча ката̄, тасма̄ ‘‘ассаман̣д̣алика̄йо’’ти вутта̄.
ган̇га̄йа даккхин̣а̄йа диса̄йа десо даккхин̣а̄патхо, таттха джа̄та̄ манусса̄ даккхин̣а̄патхаманусса̄. буддхам̣ мама̄йанти мамева̄йанти ган̣ханасӣла̄ буддхама̄мака̄, евам̣ сесесупи. еванти паччха̄ вуттанайена аттхе гайхама̄не. пат̣ивӣсанти кот̣т̣ха̄сам̣. тадупийанти таданурӯпам̣ таппахонакам̣. ладдха̄ти лабхитва̄ но хотӣти самбандхо. ‘‘ладдхо’’ти ва̄ па̄т̣хо, упат̣т̣ха̄кат̣т̣ха̄нам̣ нева лабхинти аттхо. н̃а̄ти ча пасаттхатамагун̣айогато сет̣т̣хо ча̄ти н̃а̄тисет̣т̣хо. еварӯпесу т̣ха̄несу айамева патирӯпоти а̄мисасса дуллабхака̄лесу парикатхобха̄са̄дим̣ акатва̄ парамасаллекхавуттийа̄ а̄джӣвасуддхийам̣ т̣хатва̄ бхагавато адхиппа̄йа̄нугун̣ам̣ а̄мисам̣ вича̄рентена на̄ма н̃а̄тисинехайуттена арийаса̄вакенева ка̄тум̣ йуттанти адхиппа̄йо.
ма̄ра̄ват̣т̣ана̄йа̄ти ма̄рена катачиттапариват̣т̣анена, читтасаммоханена̄ти аттхо. тампӣти уттаракурум̣ ва̄ тидасапурам̣ ва̄ а̄ват̣т̣еййа.
‘‘пхуссасса̄хам̣ па̄вачане, са̄ваке парибха̄сайим̣;
йавам̣ кха̄датха бхун̃джатха, ма̄ ча бхун̃джатха са̄лайо’’ти. (апа. тхера 1.39.88) –
апада̄не вуттасса акусаласса тада̄ ока̄сакататта̄. нибаддхада̄насса̄ти ‘‘дасса̄ма̄’’ти ва̄ча̄йа нийамитада̄насса. аппитаваттасса̄ти ка̄йена атихаритва̄ диннаваттхунопи. висахатӣти саккоти. сан̇кхепена̄ти нӣха̄рена. бйа̄маппабха̄йа̄ти самантато хет̣т̣ха̄ ча упари ча асӣтихаттхаматте т̣ха̄не гханӣбхӯта̄йа чхаббан̣н̣а̄йа пабха̄йа, йато чхаббан̣н̣арам̣сийо тал̣а̄като ма̄тика̄йо вийа никкхамитва̄ дасасу диса̄су дха̄ванти, са̄ йасма̄ бйа̄маматта̄ вийа кха̄йати, тасма̄ ‘‘бйа̄маппабха̄’’ти вуччати. йасма̄ анубйан̃джана̄ни ча паччекам̣ бхагавато сарӣре пабха̄сампаттийутта̄ а̄ка̄се чандасӯрийа̄дайо вийа вибха̄та̄ вирочанти, тасма̄ та̄ни бйа̄маппабха̄йа саха кеначи анабхибхаванӣйа̄ни вутта̄ни.
анаттхасан̃хитети гха̄та̄пеккхам̣ са̄миаттхе бхуммавачанам̣, тена̄ха ‘‘та̄дисасса вачанасса гха̄то’’ти. аттхо дхаммадесана̄йа хету уппаджджати еттха, дхаммадесана̄дико ва̄ аттхо уппаджджати ета̄йа̄ти ат̣т̣хуппатти, паччуппаннаваттху.
екам̣ гахетва̄ти дхаммадесана̄сиккха̄падапан̃н̃аттисан̇кха̄тесу двӣсу дхаммадесана̄ка̄ран̣ам̣ гахетва̄. раттиччхедо ва̄ти сатта̄хакаран̣ӣйавасена гантва̄ бахи арун̣ут̣т̣ха̄панавасена вутто, на вассаччхедавасена тасса висум̣ вуччама̄натта̄. етена ча вассаччхедапаччайе сатта̄хакаран̣ӣйена гаманам̣ анун̃н̃а̄танти ведитаббам̣. на кисмин̃чӣти кисмин̃чи гун̣е самбха̄вана̄васена на ман̃н̃анти. паччха̄ сӣлам̣ адхит̣т̣хахеййа̄ма̄ти а̄джӣвахету сантагун̣аппака̄санена а̄джӣвавипаттим̣ сандха̄йа вуттам̣. атиман̃н̃иссатӣти аваман̃н̃иссати.
17. ‘‘а̄йасма̄ти пийавачанамета’’нти уччанӣчаджанаса̄ман̃н̃авасена ватва̄ пуна уччаджана̄вен̣икавасенева дассенто ‘‘гаруга̄равасаппатисса̄дхивачана’’нти а̄ха. таттха саха патиссайена ниссайена̄ти саппатиссо, саниссайо, тасса гаругун̣айуттесу га̄рававачананти аттхо. идха пана вачанамева адхивачанам̣. паппат̣акоджанти а̄дикаппе удакӯпари пат̣хамам̣ патхавӣбха̄вена сан̃джа̄там̣ наванӣтапин̣д̣асадисам̣ удакепи уппиланасабха̄вам̣ авилӣйанакам̣ атисиниддхамадхурам̣ анекайоджанасахассабахалам̣ раса̄таласан̇кха̄там̣ патхаводжам̣. йам̣ а̄дикаппикехи мануссехи расатан̣ха̄йа гахетва̄ бхун̃джама̄нам̣ тесам̣ каммабалена упарибха̄ге каккхал̣абха̄вам̣ а̄паджджитва̄ хет̣т̣ха̄ пурима̄ка̄ренева т̣хитам̣, йасса ча балена айам̣ маха̄патхавӣ сапаббатасамуддака̄нана̄ хет̣т̣ха̄удаке анимуджджама̄на̄ авикирийама̄на̄ куллупари вийа ниччала̄ тит̣т̣хати, там̣ патхавӣса̄раман̣д̣анти аттхо, тена̄ха патхавӣман̣д̣отиа̄ди. сампаннанти мадхурарасена упетам̣, тена̄ха ‘‘са̄дураса’’нти. упапаннапхалоти бахупхало. ‘‘ниммаккхика’’нти ватва̄ пуна ‘‘ниммаккхикан̣д̣а’’нти маккхикан̣д̣а̄нампи абха̄вам̣ дассети. йе патхавӣниссита̄ па̄н̣а̄, те таттха сан̇ка̄месса̄мӣти еттха манусса̄мануссатираччха̄нагатиттхӣнампи хаттхасан̇ка̄мане ким̣ ана̄ма̄садосо на хотӣти? на хоти, касма̄? ‘‘ана̄патти, бхиккхаве, иддхимасса иддхивисайе’’ти (па̄ра̄. 159) вачанато, тенева бхагава̄пи ана̄ма̄садосам̣ адассетва̄ ‘‘випалла̄сампи сатта̄ пат̣илабхеййу’’нти а̄ха, кхуддако га̄мо. маханто са̄пан̣о нигамо. падавӣтиха̄рена̄ти паданиккхепена.
винайапан̃н̃аттийа̄чанакатха̄ван̣н̣ана̄
18. винайапан̃н̃аттийа̄ мӯлато пабхутӣти па̄ра̄джика̄дигарука̄нам̣, тадан̃н̃есан̃ча сиккха̄пада̄нам̣ па̄тимоккхуддесаккамена йебхуййена апан̃н̃аттатам̣ сандха̄йа вуттам̣, на саббена саббам̣ апан̃н̃аттата̄йа. тенева тхеро бхагавантам̣ ‘‘са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃апеййа уддисеййа па̄тимоккха’’нти па̄тимоккхуддесена саха сиккха̄падапан̃н̃аттим̣ йа̄чи. кхандхаке хи а̄нандаттхера̄дӣнам̣ паббаджджато пуретарамева ра̄хулабхаддасса паббаджджа̄йа ‘‘на, бхиккхаве, ананун̃н̃а̄то ма̄та̄питӯхи путто пабба̄джетаббо, йо пабба̄джеййа а̄патти дуккат̣асса̄’’ти (маха̄ва. 105) пан̃н̃аттасиккха̄падам̣ диссати. идхева ат̣т̣хакатха̄йампи ‘‘са̄мампи пачанам̣…пе… на ват̣т̣атӣ’’ти ча, ‘‘раттиччхедо вассаччхедо ва̄ на като’’ти ча вуттатта̄ пуббева са̄мапа̄ка̄дипат̣иккхепо аттхӣти пан̃н̃а̄йати. евам̣ катипайасиккха̄пада̄нам̣ пан̃н̃аттисаббха̄вепи апан̃н̃аттапа̄ра̄джика̄дике сандха̄йа ‘‘на та̄ва, са̄рипутта, саттха̄ са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃апетӣ’’ти вуттанти гахетаббам̣. путхутта̄рамман̣ато пат̣иниваттитва̄ саммадева ека̄рамман̣е читтена лӣно пат̣исаллӣно на̄ма̄ти а̄ха ‘‘екӣбха̄вам̣ гатасса̄’’ти, читтавивекам̣ гатасса̄ти аттхо. чиранти аччантасам̣йоге упайогавачанам̣.
сол̣асавидха̄йа пан̃н̃а̄йа̄ти маджджхиманика̄йе анупадасуттантадесана̄йам̣ ‘‘маха̄пан̃н̃о, бхиккхаве, са̄рипутто путхупан̃н̃о ха̄сапан̃н̃о джаванапан̃н̃о тиккхапан̃н̃о ниббедхикапан̃н̃о’’ти а̄гата̄ чха пан̃н̃а̄ ча нава̄нупуббавиха̄расама̄паттипан̃н̃а̄ ча арахаттамаггапан̃н̃а̄ ча̄ти евам̣ сол̣асавидхена а̄гата̄йа пан̃н̃а̄йа. йесам̣ буддха̄нам̣ са̄вака̄ суддха̄ва̄сесу сандиссанти, тейева локе па̄кат̣а̄ти випассӣа̄дайова идха уддхат̣а̄, на итаре пуббабуддха̄. тенева а̄т̣а̄на̄т̣ийасутте (дӣ. ни. 3.275 а̄дайо) дева̄пи аттано па̄кат̣а̄нам̣ тесан̃н̃ева гахан̣ам̣ акам̣су, на̄н̃н̃есанти ведитаббам̣.