1. накулапитувагго
1. накулапитусуттаван̣н̣ана̄
1. бхагга̄ на̄ма джа̄нападино ра̄джакума̄ра̄. тесам̣ нива̄со екопи джанападо рул̣хӣвасена ‘‘бхагга̄’’твева вуччатӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘евам̣на̄маке джанападе’’ти, евам̣ бахувачанавасена ладдхана̄ме’’ти аттхо. тасмим̣ ванасан̣д̣ети йо пана ванасан̣д̣о пуббе мига̄нам̣ абхайаттха̄йа динно, тасмим̣ ванасан̣д̣е. йасма̄ со гахапати тасмим̣ нагаре ‘‘накулапита̄’’ти путтасса васена пан̃н̃а̄йиттха, тасма̄ вуттам̣ ‘‘накулапита̄’’ти накуласса на̄ма да̄ракасса пита̄ти аттхо. бхарийа̄писса ‘‘накулама̄та̄’’ти пан̃н̃а̄йиттха.
джара̄джин̣н̣оти джара̄васена джин̣н̣о, на бйа̄дхиа̄дӣнам̣ васена джин̣н̣о. вайовуд̣д̣хоти джин̣н̣атта̄ ева вайовуд̣д̣хиппаттийа̄ вуд̣д̣хо, на сӣла̄дивуд̣д̣хийа̄. джа̄тийа̄ махантата̄йа чирараттата̄йа джа̄тимахаллако. тийаддхагатоти пат̣хамо маджджхимо паччхимоти тайо аддхе гато. таттха пат̣хамам̣ дутийан̃ча атиккантатта̄ паччхимам̣ упагататта̄ вайоануппатто. а̄турака̄йоти дуккхаведана̄пависата̄йа анасса̄дака̄йо. гелан̃н̃ам̣ пана дуккхагатиканти ‘‘гила̄нака̄йо’’ти вуттам̣. татха̄ хи саччавибхан̇ге (вибха. 190 а̄дайо) дуккхасаччаниддесе дуккхаггахан̣енева гахитатта̄ бйа̄дхи на ниддит̣т̣хо. ниччапаггхаран̣ат̣т̣хена̄ти саббада̄ асучипаггхаран̣абха̄вена. со панасса а̄турабха̄вена̄ти а̄ха – ‘‘а̄турам̣йева на̄ма̄’’ти. висесена̄ти адхикабха̄вена. а̄туратӣти а̄туро. сан̇га̄маппатто сантаттака̄йо. джара̄йа а̄турата̄ джара̄турата̄. кусалапаккхавад̣д̣ханена мано бха̄вентӣти манобха̄ванӣйа̄. манаса̄ ва̄ бха̄ванӣйа̄ самбха̄ванӣйа̄ти манобха̄ванӣйа̄. ануса̄сатӯти ану ану са̄сатӯти айаметтха аттхоти а̄ха – ‘‘пунаппунам̣ са̄сатӯ’’ти. апара̄парам̣ паваттитам̣ хитавачанам̣. анотин̣н̣е ваттхусмим̣ йо евам̣ кароти, тасса айам̣ гун̣о досоти вачанам̣. тантивасена̄ти тантисанниссайена айам̣ ануса̄санӣ на̄ма. павен̣ӣти тантийа̄ ева вевачанам̣.
ан̣д̣ам̣ вийа бхӯтоти адхикопама̄ ка̄йасса ан̣д̣акосато абаладуббалабха̄вато. тена̄ха ‘‘ан̣д̣ам̣ хӣ’’тиа̄ди. ба̄лойева та̄дисаттабха̄васаман̇гӣ мухуттампи а̄рогйам̣ пат̣иджа̄нанто.
виппасанна̄нӣти пакатима̄ка̄рам̣ атиккамитва̄ висесена пасанна̄ни. тена̄ха – ‘‘суу пасанна̄нӣ’’ти. пасанначиттасамут̣т̣хитарӯпасампада̄хи та̄хи тасса мукхаван̣н̣асса па̄рисуддхӣти а̄ха – ‘‘парисуддхоти ниддосо’’ти. тенева̄ха ‘‘нирупаккилесата̄йа̄’’тиа̄ди. етеневассиндрийавиппасанната̄ка̄ран̣ампи сам̣ван̣н̣итанти дат̣т̣хаббам̣. еса мукхаван̣н̣о. найагга̄хапан̃н̃а̄ киреса̄ти идам̣ ана̄ваджджанавасенева вуттабха̄вам̣ сандха̄йа̄ха.
йам̣ нева путтасса̄тиа̄ди ‘‘овадату но, бханте, бхагава̄ йатха̄ майам̣ паралокепи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сама̄гаччхеййа̄ма̄’’ти вуттавачанам̣ сандха̄йа вуттамева. мадхурадхаммадесана̄йева саттху саммукха̄ пат̣иладдха̄, тасса аттано пемага̄равагахитатта̄ ‘‘амата̄бхисеко’’ти ведитаббо.
идам̣ пададвайам̣. а̄ракатта̄ килесехи маггена самуччхиннатта̄. анайети авад̣д̣хийам̣, анаттхети аттхо. анайе ва̄ анупа̄йе. на ирийанато аваттанато. айети вад̣д̣хийам̣ аттхе упа̄йе ча. аран̣ӣйатоти пайирупа̄ситаббато. нируттинайена падасиддхи ведитабба̄ пуримесу аттхавикаппесу, паччхиме пана саддасаттхавасенапи. йадипи арийасаддо ‘‘йе хи во арийа̄ парисуддхака̄йакамманта̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.35) висуддха̄сайапайогесу путхуджджанесупи ват̣т̣ати, идха пана арийамагга̄дхигамена саббалокуттарабха̄вена ча арийабха̄во адхиппетоти дассенто а̄ха – ‘‘буддха̄ ча̄’’тиа̄ди. таттха паччекабуддха̄ татха̄гатаса̄вака̄ ча саппуриса̄ти идам̣ ‘‘арийа̄ саппуриса̄’’ти идха вуттапада̄нам̣ аттхам̣ асан̇карато дассетум̣ вуттам̣. йасма̄ пана ниппарийа̄йато арийасаппурисабха̄ва̄ абхиннасабха̄ва̄, тасма̄ ‘‘саббева ва̄’’тиа̄ди вуттам̣.
етта̄вата̄ хи буддхаса̄вако вутто, тасса хи екантена калйа̄н̣амитто иччхитаббо парато гхосамантарена пат̣хамамаггасса ануппаджджанато. висесато часса бхагава̄ва ‘‘калйа̄н̣амитто’’ти адхиппето. вуттан̃хетам̣ ‘‘маман̃хи, а̄нанда, калйа̄н̣амиттам̣ а̄гамма джа̄тидхамма̄ сатта̄ джа̄тийа̄ паримуччантӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 1.129; 5.2). со ева ча авеччапаса̄да̄дхигамена дал̣хабхатти на̄ма. вуттампи четам̣ ‘‘йам̣ майа̄ са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃аттам̣, там̣ мама са̄вака̄ джӣвитахетупи на̄тиккамантӣ’’ти (уда̄. 45; чӯл̣ава. 385). катан̃н̃ута̄дӣхи паччекабуддхабуддха̄ти еттха катам̣ джа̄на̄тӣти катан̃н̃ӯ. катам̣ видитам̣ па̄кат̣ам̣ каротӣти катаведӣ. паччекабуддха̄ хи анекесупи каппасатасахассесу катам̣ упака̄рам̣ джа̄нанти, катан̃ча па̄кат̣ам̣ каронти сатиджананаа̄мисапат̣иггахан̣а̄дина̄. татха̄ сам̣са̄радуккхадуккхитасса саккаччам̣ каронти киччам̣, йам̣ аттана̄ ка̄тум̣ сакка̄. самма̄самбуддхо пана каппа̄нам̣ асан̇кхйеййасахассесупи катам̣ упака̄рам̣ маггапхала̄нам̣ упаниссайан̃ча джа̄нанти, па̄кат̣ан̃ча каронти. сӣхо вийа ча евам̣ саббаттха саккаччамева дхаммадесанам̣ каронтена буддхакиччам̣ каронти. йа̄йа пат̣ипаттийа̄ арийа̄ дит̣т̣ха̄ на̄ма хонти, тасса̄ аппат̣ипаджджанам̣, таттха ча а̄дара̄бха̄во арийа̄нам̣ адассанасӣлата̄, на ча дассане са̄дхука̄рита̄ти ведитабба̄. чаккхуна̄ адасса̄вӣти еттха чаккху на̄ма на мам̣сачаккху ева, атха кхо диббачаккхупӣти а̄ха ‘‘диббачаккхуна̄ ва̄’’ти. арийабха̄воти йехи йогато ‘‘арийа̄’’ти вуччанти, те маггапхаладхамма̄ дат̣т̣хабба̄.
татра̄ти н̃а̄н̣адассанассева дассанабха̄ве. ваттхӯти адхиппетаттхан̃а̄панака̄ран̣ам̣. евам̣ вуттепӣти евам̣ ан̃н̃а̄падесена аттупана̄йикам̣ катва̄ вуттепи. дхамманти локуттарадхаммам̣, чатусаччадхаммам̣ ва̄. арийакарадхамма̄ аничча̄нупассана̄дайо, випассийама̄на̄ ва̄ аничча̄дайо, чатта̄ри ва̄ арийасачча̄ни.
авинӣтоти на винӣто адхисӣласиккха̄дӣнам̣ васена на сиккхито. йесам̣ сам̣варавинайа̄дӣнам̣ абха̄вена айам̣ ‘‘авинӣто’’ти вуччати, те та̄ва дассетум̣ ‘‘дувидхо винайо на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сӣласам̣вароти па̄тимоккхасам̣варо ведитаббо, со ча аттхато ка̄йикава̄часико авӣтиккамо. сатисам̣вароти индрийа̄раккха̄, са̄ ча татха̄паватта̄ сатийева. н̃а̄н̣асам̣вароти ‘‘сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯмӣ’’ти (су. ни. 1041) ватва̄ ‘‘пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти (су. ни. 1041) вачанато сотасан̇кха̄та̄нам̣ тан̣ха̄дит̣т̣хидуччаритаавиджджа̄авасит̣т̣хакилеса̄нам̣ сам̣варо пидаханам̣ самуччхедан̃а̄н̣анти ведитаббам̣. кхантисам̣вароти адхива̄сана̄, са̄ ча татха̄паватта̄ кхандха̄, адосо ва̄, ‘‘пан̃н̃а̄’’ти кечи ваданти. вӣрийасам̣варо ка̄мавитакка̄дӣнам̣ виноданавасена паваттам̣ вӣрийамева. тена тена ан̇гена тасса тасса ан̇гасса паха̄нам̣ тадан̇гаппаха̄нам̣. виккхамбханавасена паха̄нам̣ виккхамбханаппаха̄нам̣. сесападаттайепи есева найо.
имина̄ па̄тимоккхасам̣варена̄тиа̄ди сӣласам̣вара̄дӣнам̣ виваран̣ам̣. таттха самупетоти ити-саддо а̄диаттхо. тена ‘‘упагато’’тиа̄дина̄ вибхан̇ге (вибха. 511) а̄гатам̣ сам̣варавибхан̇гам̣ дассети. ка̄йадуччарита̄дӣнанти дуссӣлйасан̇кха̄та̄нам̣ ка̄йавачӣдуччарита̄дӣнам̣ мут̣т̣хасаччасан̇кха̄тасса пама̄дасса, абхиджджха̄дӣнам̣ ва̄ аккхантиан̃н̃а̄н̣акосаджджа̄нан̃ча. сам̣варан̣атоти пидаханато, винайанатоти ка̄йава̄ча̄читта̄нам̣ вирӯпапаваттийа̄ винайанато, ка̄йадуччарита̄дӣнам̣ ва̄ апанайанато, ка̄йа̄дӣнам̣ ва̄ джимхапаваттим̣ виччхиндитва̄ уджуканайанатоти аттхо. паччайасамава̄йе уппаджджана̄раха̄нам̣ ка̄йадуччарита̄дӣнам̣ татха̄ татха̄ ануппа̄данамева сам̣варан̣ам̣ винайанан̃ча ведитаббам̣.
йам̣ паха̄нанти самбандхо. ‘‘на̄марӯпапариччхеда̄дӣсу випассана̄н̃а̄н̣есӯ’’ти касма̄ вуттам̣? нану на̄марӯпапариччхедапаччайапариггахакан̇кха̄витаран̣а̄ни на випассана̄н̃а̄н̣а̄ни саммасана̄ка̄рена аппаваттанато? саччаметам̣, випассана̄н̃а̄н̣асса пана адхит̣т̣ха̄набха̄вато евам̣ вуттам̣. на̄марӯпаматтамидам̣, ‘‘наттхи еттха атта̄ ва̄ аттанийам̣ ва̄’’ти евам̣ паваттан̃а̄н̣ам̣ на̄марӯпававаттха̄нам̣. сати виджджама̄не кхандхапан̃чакасан̇кха̄те ка̄йе, сайам̣ ва̄ сатӣ тасмим̣ ка̄йе дит̣т̣хи сакка̄йадит̣т̣хи, са̄ ча ‘‘рӯпам̣ аттато саманупассатӣ’’ти евам̣ паватта̄ аттадит̣т̣хи. тасса на̄марӯпасса камма̄виджджа̄дипаччайапаригган̣ханан̃а̄н̣ам̣ паччайапариггахо. ‘‘наттхи хету, наттхи паччайо сатта̄нам̣ сам̣килеса̄йа̄’’тиа̄динайаппаватта̄ ахетудит̣т̣хи. ‘‘иссарапурисападжа̄патипакатиан̣ука̄ла̄дӣхи локо паваттати ниваттати ча̄’’ти татха̄ татха̄ паватта̄ дит̣т̣хи висамахетудит̣т̣хи. тассева̄ти паччайапариггахассева. кан̇кха̄витаран̣ена̄ти йатха̄ етарахи на̄марӯпасса камма̄дипаччайато уппатти, евам̣ атӣте ана̄гатепӣти тӣсу ка̄лесу вичикиччха̄панайанан̃а̄н̣ена. катхам̣катхӣбха̄васса̄ти ‘‘ахосим̣ ну кхо ахам̣ атӣтамаддха̄на’’нтиа̄динайапаватта̄йа (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20) сам̣сайаппаваттийа̄. кала̄пасаммасанена̄ти ‘‘йам̣ кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппанна’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 3.48-49) кхандхапан̃чакам̣ ека̄дасасу ока̄сесу паккхипитва̄ саммасанавасена паваттена випассана̄н̃а̄н̣ена. ахам̣ мама̄ти га̄хасса̄ти ‘‘атта̄ аттанийа’’нти гахан̣асса. магга̄маггававаттха̄нена̄ти магга̄магган̃а̄н̣ависуддхийа̄. амагге маггасан̃н̃а̄йа̄ти амагге обха̄са̄дике ‘‘магго’’ти уппаннасан̃н̃а̄йа. йасма̄ саммадева сан̇кха̄ра̄нам̣ удайам̣ пассанто ‘‘евамете сан̇кха̄ра̄ анурӯпака̄ран̣ато уппаджджанти, на пана уччхиджджантӣ’’ти ган̣ха̄ти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘удайадассанена уччхедадит̣т̣хийа̄’’ти. йасма̄ пана сан̇кха̄ра̄нам̣ вайам̣ ‘‘йадипиме сан̇кха̄ра̄ авиччхинна̄ ваттанти, уппаннуппанна̄ пана аппат̣исандхика̄ нируджджхантева̄’’ти пассато куто сассатагга̄хо. тасма̄ вуттам̣ ‘‘вайадассанена сассатадит̣т̣хийа̄’’ти. бхайадассанена̄ти бхайатӯпат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ена. сабхайети саббабхайа̄нам̣ а̄карабха̄вато сакаладуккхавӯпасамасан̇кха̄тасса парамасса̄сасса пат̣ипаккхабха̄вато ча сабхайе кхандхапан̃чаке. абхайасан̃н̃а̄йа̄ти ‘‘абхайам̣ кхема’’нти уппаннасан̃н̃а̄йа. асса̄дасан̃н̃а̄ на̄ма пан̃чупа̄да̄наккхандхесу асса̄данавасена паваттасан̃н̃а̄, йо ‘‘а̄лайа̄бхинивесо’’типи вуччати. абхиратисан̃н̃а̄ таттхева абхираман̣авасена паваттасан̃н̃а̄, йа̄ ‘‘нандӣ’’типи вуччати. амуччитука̄мата̄ а̄да̄нам̣. анупеккха̄ сан̇кха̄рехи аниббинданам̣, са̄лайата̄ти аттхо. дхаммат̣т̣хитийам̣ пат̣иччасамуппа̄де. пат̣иломабха̄во сассатуччхедагга̄хо, паччайа̄ка̄рапат̣иччха̄дакамохо ва̄. нибба̄не ча пат̣иломабха̄во сан̇кха̄ресу нати, нибба̄напат̣иччха̄дакамохо ва̄. сан̇кха̄ранимиттагга̄хоти йа̄дисасса килесасса аппахӣната̄ випассана̄ сан̇кха̄ранимиттам̣ на мун̃чати, со килесо, йо ‘‘сам̣йога̄бхинивесо’’типи вуччати, сан̇кха̄ранимиттагга̄хасса, атиккаманамева ва̄ паха̄нам̣.
паватти ева паваттибха̄во, парийут̣т̣ха̄нанти аттхо. нӣваран̣а̄дидхамма̄нанти а̄ди-саддена нӣваран̣апаккхийа̄ килеса̄ витаккавича̄ра̄дайо ча гайханти. чатуннам̣ арийамагга̄нам̣ бха̄витатта̄ аччантам̣ аппаваттибха̄вена йам̣ паха̄нанти самбандхо. кена пана паха̄нанти? ‘‘арийамаггехева̄’’ти вин̃н̃а̄йама̄нойаматтхо тесам̣ бха̄витатта̄ аппаваттивачанато. ‘‘самудайапаккхикасса̄’’ти еттха чатта̄ропи магга̄ чатусачча̄бхисамайа̄ти катва̄ техи паха̄таббена тена тена самудайасан̇кха̄тена лобхена саха паха̄таббатта̄ самудайасабха̄ватта̄ ча. саччавибхан̇ге ча саббакилеса̄нам̣ самудайабха̄васса вуттатта̄ ‘‘самудайапаккхика̄’’ти дит̣т̣хиа̄дайо вуччанти. пат̣ипассаддхаттам̣ вӯпасантата̄.
сан̇кхатаниссат̣ата̄ сан̇кха̄расабха̄ва̄бха̄во. пахӣнасаббасан̇кхатанти вирахитасаббасан̇кхатам̣, висан̇кха̄ранти аттхо. паха̄нан̃ча там̣ винайо ча̄ти паха̄навинайо пуримена аттхена. дутийена пана пахӣйатӣти паха̄нам̣, тасса винайоти йоджетаббо.
бхиннасам̣варатта̄ти нат̣т̣хасам̣варатта̄, сам̣вара̄бха̄ватоти аттхо. тена асама̄диннасам̣варопи сан̇гахитова хоти. сама̄да̄нена хи сампа̄детаббо сам̣варо, тадабха̄ве на хотӣти. арийети арийо. паччаттавачанан̃хетам̣. есесети есо есо, аттхато анан̃н̃оти аттхо. таджджа̄тети аттхато там̣сабха̄во, саппурисо арийасабха̄во, арийо ча саппурисабха̄воти аттхо.
со аханти аттана̄ парикаппитам̣ атта̄нам̣ дит̣т̣хигатико вадати. ‘‘ахам̣буддхинибандхано атта̄’’ти хи аттава̄дино ладдхи. адвайанти двайата̄рахитам̣. абхиннам̣ ван̣н̣амева ‘‘аччӣ’’ти гахетва̄ ‘‘аччӣти ван̣н̣о ева̄’’ти тесам̣ екаттам̣ пассанто вийа йатха̄парикаппитам̣ атта̄нам̣ ‘‘рӯпа’’нти, йатха̄дит̣т̣хам̣ ва̄ рӯпам̣, ‘‘атта̄’’ти гахетва̄ тесам̣ екаттам̣ пассанто дат̣т̣хаббо. еттха ча ‘‘рӯпам̣ атта̄’’ти имисса̄ паваттийа̄ абха̄вепи рӯпе аттаггахан̣ам̣ паваттама̄нам̣ аччийам̣ ван̣н̣аггахан̣ам̣ вийа ‘‘адвайадассана’’нти вуттам̣. упама̄йо ча анан̃н̃атта̄дигахан̣анидассанавасенева вутта̄, на ван̣н̣а̄дӣнам̣ вийа аттано виджджама̄надассанаттхам̣. на хи аттани са̄мибха̄вена рӯпан̃ча сакин̃чанабха̄вена саманупассати. аттани ва̄ рӯпанти атта̄нам̣ рӯпасса сабха̄вато а̄дха̄ран̣абха̄вена. рӯпасмим̣ ва̄ атта̄нанти рӯпасса аттано а̄дха̄ран̣абха̄вена дит̣т̣хипассана̄йа пассати. парийут̣т̣хат̣т̣ха̄йӣти парийут̣т̣ха̄наппатта̄хи дит̣т̣хитан̣ха̄хи ‘‘рӯпам̣ атта̄, рӯпава̄ атта̄’’тиа̄дина̄ кхандхапан̃чакам̣ миччха̄ гахетва̄ тит̣т̣ханато. тена̄ха ‘‘парийут̣т̣ха̄на̄ка̄рена̄’’тиа̄ди. есева найоти йо ‘‘идхекаччо рӯпам̣ аттато саманупассатӣ’’тиа̄дина̄ рӯпаккхандхе вутто сам̣ван̣н̣ана̄найо, ведана̄ккхандха̄дӣсупи есо ева найо ведитаббо.
суддхарӯпамева̄ти арӯпена амисситам̣ кевалам̣ рӯпамева. арӯпанти суддхаарӯпам̣ рӯпасса аггахитатта̄. чатӯсу кхандхесу тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ васена̄ти чатӯсу кхандхесу тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ гахан̣авасена рӯпа̄рӯпамиссако атта̄ катхито тасмим̣ тасмим̣ гахан̣е ведана̄дивинимуттаарӯпадхамме касин̣арӯпена саддхим̣ саббарӯпадхамме ча екаджджхам̣ гахан̣асиддхито. пан̃часу т̣ха̄несу уччхедадит̣т̣хи катхита̄, те те ева дхамме ‘‘атта̄’’ти гахан̣ато тесан̃ча уччхедабха̄вато. авасесесу пана паннарасасу т̣ха̄несу рӯпам̣ ‘‘атта̄’’ти гахетва̄пи дит̣т̣хигатико таттха ниччасан̃н̃ам̣ на виссаджджети касин̣арӯпена там̣ миссетва̄ тасса ча уппа̄да̄дӣнам̣ адассанато, тасма̄сса таттхапи хотийева сассатадит̣т̣хи екаччасассатага̄хавасенапи. магга̄варан̣а̄ випарӣтадассанато. на сагга̄варан̣а̄ акаммапатхаппаттата̄йа. акирийа̄хетуканаттхикадит̣т̣хийо ева хи каммапатхадит̣т̣хийо.
ка̄йоти рӯпака̄йо. со а̄туройева асавасабха̄вато. ра̄гадосамоха̄нугатанти аппахӣнара̄гадосамохасанта̄не паваттам̣. идха̄ти имасмим̣ сутте. дасситам̣ а̄турабха̄вена. никкилесата̄йа̄ти сайам̣ пахӣнакилесасанта̄нагатата̄йа. секха̄ нева а̄турачитта̄ пахӣнакилесе упа̄да̄йа, аппахӣне пана упа̄да̄йа а̄турачитта̄. ана̄турачиттатам̣йева бхаджанти ват̣т̣а̄нуса̄римаха̄джанасса вийа тесам̣ читтасса килесавасена а̄туратта̄бха̄вато.
накулапитусуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. девадахасуттаван̣н̣ана̄
2. дева̄ вуччанти ра̄джа̄но ‘‘диббанти ка̄магун̣ехи кӣл̣анти лал̣анти, аттано ва̄ пун̃н̃а̄нубха̄вена джотантӣ’’ти катва̄. тесам̣ дахоти девадахо. сайам̣джа̄то ва̄ со хоти, тасма̄пи ‘‘девадахо’’ти вутто. тасса авидӯре нигамо ‘‘девадаха’’нтвева сан̇кхам̣ гато йатха̄ ‘‘варан̣а̄нагарам̣, годха̄га̄мо’’ти. паччха̄бхӯмийам̣ апарадиса̄йам̣ нивит̣т̣хаджанападо паччха̄бхӯмам̣, там̣ гантука̄ма̄ паччха̄бхӯмагамика̄. те сабха̄рети те бхиккхӯ тхерасса васена сабха̄ре ка̄тука̄мата̄йа. йади тхеро тесам̣ бха̄ро, тхерассапи те бха̄ра̄ ева̄ти ‘‘те сабха̄ре ка̄тука̄мата̄йа̄’’ти вуттам̣. еван̃хи тхеро те овадитаббе ануса̄ситаббе ман̃н̃атӣти. ида̄ни таматтхам̣ виваранто ‘‘йо хӣ’’тиа̄дима̄ха. айам̣ ниббха̄ро на̄ма кан̃чи пуггалам̣ аттано бха̄рам̣ катва̄ аваттанато.
чатуббидхена̄ти дха̄тукосаллам̣ а̄йатанакосаллам̣ пат̣иччасамуппа̄дакосаллам̣ т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄накосалланти евам̣ чатуббидхена.
те махаллака̄ба̄дхика̄тидахарапуггале ган̣хитва̄ва гаччхати. те хи дивасадвайена вӯпасантапариссама̄ ева. хаттхива̄наратиттирапат̣ибаддхам̣ ваттхум̣ катхетва̄. ‘‘ел̣ака̄л̣агумбети ка̄л̣атин̣агаччхаман̣д̣апе’’типи ваданти.
вивидхам̣ на̄на̄бхӯтам̣ раджджам̣ вираджджам̣, вираджджамева вераджджам̣, таттха гатам̣, парадесагатанти аттхо. тена̄ха ‘‘екасса̄’’тиа̄ди. читтасудатта̄дайоти читтагахапатиана̄тхапин̣д̣ика̄дайо. вӣмам̣сака̄ти дхаммавича̄рака̄. кинти кӣдисам̣. дассананти сиддхантам̣. а̄чиккхати кӣдисанти адхиппа̄йо. дхаммасса̄ти бхагавата̄ вуттадхаммасса. анудхамманти анукӯлам̣ авируджджханадхаммам̣. со пана венеййаджджха̄сайа̄нурӯпадесана̄виттха̄роти а̄ха – ‘‘вуттабйа̄каран̣асса анубйа̄каран̣а’’нти. дха̄рети аттано пхаланти дхаммо, ка̄ран̣анти а̄ха – ‘‘сахадхаммикоти сака̄ран̣о’’ти. имина̄пи па̄т̣хантарена ва̄до ева дӣпито, на тена пака̄сита̄ кирийа̄.
тан̣ха̄васенева чханнампи пада̄нам̣ аттхо ведитаббо. йасма̄ ра̄га̄дайо тан̣ха̄йа ева аваттха̄висеса̄ти. тена̄ха ‘‘тан̣ха̄ хӣ’’тиа̄ди. вихананти ка̄йам̣ читтан̃ча̄ти вигха̄то, дуккханти а̄ха – ‘‘авигха̄тоти нидуккхо’’ти. упа̄йа̄сети упата̄петӣти упа̄йа̄со, упата̄по. таппат̣ипаккхо пана анупа̄йа̄со нирӯпата̄по дат̣т̣хаббо. саббаттха̄ти саббава̄ресу.
девадахасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. ха̄лиддика̄нисуттаван̣н̣ана̄
3. ‘‘авантидаккхин̣а̄патхе’’ти ан̃н̃есу суттападесу а̄гататта̄ а̄ха ‘‘авантидаккхин̣а̄патхасан̇кха̄те’’ти. маджджхимадесато хи даккхин̣адиса̄йа авантират̣т̣хам̣. паваттайиттха еттха ладдхӣти паваттам̣, паваттитаббат̣т̣ха̄нанти а̄ха ‘‘ладдхипаваттат̣т̣ха̄не’’ти. руппанасабха̄во дхаммоти катва̄ рӯпадха̄тӯти рӯпаккхандхо вутто. рӯпадха̄тумхи а̄рамман̣апаччайабхӯтена ра̄гена сахаджа̄тенапи асахаджа̄тенапи упаниссайабхӯтена аппахӣнабха̄венева винибаддхам̣ пат̣ибаддхам̣ каммавин̃н̃а̄н̣ам̣. окаса̄рӣти вуччати – ‘‘тасмим̣ рӯпадха̄тусан̃н̃ите оке сарати паваттатӣ’’ти катва̄. авати еттха гаччхати паваттатӣти окам̣, паваттит̣т̣ха̄нам̣. тена̄ха – ‘‘гехаса̄рӣ а̄лайаса̄рӣ’’ти.
угаччхати ва̄ еттха ведана̄дӣхи саддхим̣ самаветӣти око, чаккхурӯпа̄ди. паччайоти а̄рамман̣а̄дивасена паччайо. паччайо хотӣти анантарасаманантара̄дина̄ чева каммӯпаниссайаа̄рамман̣а̄дина̄ ча. ‘‘вин̃н̃а̄н̣адха̄ту кхо, гахапатӣ’’ти евам̣ вутте ‘‘каммавин̃н̃а̄н̣авипа̄кавин̃н̃а̄н̣есу катарам̣ ну кхо’’ти саммохо бхавеййа. тасса саммохасса вигха̄таттхам̣ апагаманаттхам̣. асамбхинна̄ва̄ти асам̣кин̣н̣а̄ва десана̄ ката̄. а̄рамман̣авасена чатассо абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо вутта̄ – ‘‘рӯпупайам̣ ва̄, бхиккхаве, вин̃н̃а̄н̣ам̣ тит̣т̣хама̄нам̣ тит̣т̣хеййа, рӯпа̄рамман̣а’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 3.53). та̄ вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо дассетумпи.
дал̣хам̣ абхинивесавасена а̄рамман̣ам̣ упентӣти упайа̄, тан̣ха̄дит̣т̣хийо. адхит̣т̣ха̄набхӯта̄ти патит̣т̣ха̄набхӯта̄. абхинивесабхӯта̄ти там̣ там̣ а̄рамман̣ам̣ абхинивисса аджджхоса̄йа паваттийа̄ ка̄ран̣абхӯта̄. анусайабхӯта̄ти ра̄га̄нусайадит̣т̣ха̄нусайабхӯта̄. упаримакот̣ийа̄ти паха̄насса упаримакот̣ийа̄. буддха̄нан̃н̃ева хи те сава̄сана̄ пахӣна̄. пуббе аггахитам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ аггахитамева̄ти катва̄ касма̄ идха десана̄ ката̄ти чодети – ‘‘идха вин̃н̃а̄н̣ам̣ касма̄ гахита’’нти. пуббе ‘‘вин̃н̃а̄н̣адха̄тура̄гавинибандхан̃ча вин̃н̃а̄н̣а’’нти вуччама̄не йатха̄ йатха̄ саммохо сийа̄ паччайапаччайуппаннавибха̄гасса дуккаратта̄, идха пана саммохасса ока̄сова наттхи ависесена пан̃часу кхандхесу килесаппаха̄навасена̄ти. тена̄ха ‘‘килесаппаха̄надассанаттха’’нтиа̄ди. каммавин̃н̃а̄н̣ена окам̣ асарантена̄’’ти иттхамбхӯталаккхан̣е каран̣авачанам̣. асарантена̄ти анупагаччхантена.
паччайат̣т̣хена̄ти а̄рамман̣а̄дипаччайабха̄вена. нимиттам̣ уппаттикам̣. а̄рамман̣а…пе… никетанти а̄рамман̣акаран̣асан̇кха̄тена нива̄сат̣т̣ха̄набхӯтена рӯпамева никетанти рӯпанимиттаникетам̣.
чхандара̄гасса балавадуббалата̄йа̄ти аджджхаттакхандхапан̃чаке чхандара̄гасса балавабха̄вена там̣ ‘‘око’’ти, бахиддха̄ чхасу а̄рамман̣есу тасса дуббалата̄йа та̄ни ‘‘никета’’нти вутта̄ни. ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ дассетум̣ ‘‘сама̄непи хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. окоти вуччати гехамева раттит̣т̣ха̄набха̄вато. никетанти вуччати уййа̄на̄ди дива̄т̣т̣ха̄набха̄вато. тато дуббалатаро хоти чхандара̄го.
гехасситасукхена̄ти геханисситена читтасса сукхена сукхито сукхаппатто хоти. киччакаран̣ӣйесӯти кхуддакесу чева махантесу ча каттаббаттхесу. сайанти аттана̄. антоти читтаджджха̄сайе.
евам̣рӯпоти ӣдисарӯпо. ван̣н̣асаддо вийа рӯпасаддо рӯпа̄йатанасса вийа сан̣т̣ха̄нассапи ва̄чакоти адхиппа̄йена ‘‘дӣгхарасса ка̄л̣ода̄та̄дӣсу рӯпесӯ’’ти вуттам̣. сукха̄дӣсӯти соманасса̄дӣсу. таттха хи ‘‘абхин̣хам̣ соманассито бхавеййа’’нти паттхана̄ сийа̄. евам̣сан̃н̃о на̄ма̄ти висайавасена сан̃н̃а̄висесапаттханама̄ха. евам̣вин̃н̃а̄н̣оти пана идха висайамукхена вин̃н̃а̄н̣ависесапаттханам̣ вадати – ‘‘евам̣нипун̣арӯпадассанасаматтхам̣, евам̣пан̃чапаса̄дапат̣иман̣д̣итаниссайан̃ча ме вин̃н̃а̄н̣ам̣ бхавеййа̄’’ти.
ват̣т̣ам̣ пурато акурӯма̄ноти локе читтам̣ апаттхенто. асилит̣т̣хам̣ пуббена̄парам̣ асамбаддхам̣. ваданти етена̄ти ва̄до, досоти а̄ха – ‘‘туйхам̣ досо’’тиа̄ди. идхева имасмим̣йева сама̄гаме. ниббет̣хехи досато атта̄нам̣ мочехи.
ха̄лиддика̄нисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. дутийаха̄лиддика̄нисуттаван̣н̣ана̄
4. чӯл̣ачхаккапан̃хети мӯлапан̣н̣а̄се чӯл̣атан̣ха̄сан̇кхайасутте (ма. ни. 1.390 а̄дайо). маха̄саккапан̃хепӣти маха̄тан̣ха̄сан̇кхайасуттепи (ма. ни. 1.396 а̄дайо). етанти ‘‘йе те саман̣абра̄хман̣а̄’’тиа̄дисуттападам̣. тан̣ха̄ саммадева кхӣйати еттха̄ти тан̣ха̄сан̇кхайо, асан̇кхата̄ дха̄тӯти а̄ха ‘‘тан̣ха̄сан̇кхайе нибба̄не’’ти. антам̣ атиккантанит̣т̣ха̄ти антарахитанит̣т̣ха̄. тена̄ха ‘‘сататанит̣т̣ха̄’’ти. сесападесӯти ‘‘аччантайогаккхемино’’тиа̄дӣсу.
дутийаха̄лиддика̄нисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. сама̄дхисуттаван̣н̣ана̄
5. сама̄дхӣти аппана̄сама̄дхи, упача̄расама̄дхи ва̄. каммат̣т̣ха̄нанти сама̄дхипа̄дакам̣ випассана̄каммат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘пха̄тим̣ гамиссатӣ’’ти па̄т̣хо. паттхетӣти ‘‘ахо вата ме ӣдисам̣ рӯпам̣ бхавеййа̄’’ти. абхивадатӣти тан̣ха̄дит̣т̣хивасена абхинивесам̣ вадати. тена̄ха ‘‘та̄йа абхинандана̄йа̄’’тиа̄ди. ‘‘ахо пийам̣ ит̣т̣ха’’нти вачӣбхеде асатипи татха̄ лобхуппа̄де сати абхивадатийева на̄ма. тена̄ха ‘‘ва̄чам̣ абхинданто’’ти. ‘‘мама ида’’нти аттано парин̣а̄метва̄ анан̃н̃агочарам̣ вийа катва̄ ган̣ханто аджджхоса̄йа тит̣т̣хати на̄ма̄ти дассенто а̄ха ‘‘гилитва̄ти паринит̣т̣хапетва̄ ган̣ха̄тӣ’’ти. ‘‘абхинандатӣ’’тиа̄дайо пуббабха̄гавасена вутта̄, ‘‘уппаджджати нандӣ’’ти два̄раппаттавасена. пат̣хамехи падехи анусайо, паччхимена парийут̣т̣ха̄нанти кечи ‘‘гахан̣ат̣т̣хена упа̄да̄на’’нти катва̄. на̄бхинандати на̄бхивадатӣти еттха хет̣т̣ха̄ вуттавипарийа̄йена аттхо ведитаббо. на ‘‘ит̣т̣хам̣ канта’’нти вадатӣти ‘‘ит̣т̣ха’’нти на вадати, ‘‘канта’’нти на вадати. на̄бхивадатийева тан̣ха̄йа анупа̄дийатта̄.
сама̄дхисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. пат̣исалла̄н̣асуттаван̣н̣ана̄
6. н̃атва̄ а̄ха̄ти ‘‘сати ка̄йавивеке читтавивеко, тасмим̣ сати упадхививеко ча имесам̣ ладдхум̣ ват̣т̣атӣ’’ти н̃атва̄ а̄ха.
пат̣исалла̄н̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. упа̄да̄паритассана̄суттаван̣н̣ана̄
7. гахан̣ена уппаннам̣ паритассананти кхандхапан̃чаке ‘‘ахам̣ мама̄’’ти гахан̣ена уппаннам̣ тан̣ха̄паритассанам̣ дит̣т̣хипаритассанан̃ча. апаритассананти паритассана̄бха̄вам̣, паритассанапат̣ипаккхам̣ ва̄. аху вата метам̣ балайоббана̄ди. каммавин̃н̃а̄н̣анти випарин̣а̄ма̄рамман̣ам̣ тан̣ха̄дит̣т̣хисахагатам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ тадануватти ча. анупариватти на̄ма там̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватти. тена̄ха ‘‘випарин̣а̄ма̄рамман̣ачиттато’’ти. акусаладхаммасамуппа̄да̄ти тан̣ха̄йа ан̃н̃а̄кусаладхаммасамуппа̄да̄. парийа̄дийитва̄ти кхепетва̄, тасса паваттитум̣ ока̄сам̣ адатва̄. саутта̄соти тан̣ха̄дит̣т̣хивасена саутта̄со. ган̣хитва̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хигга̄хехи гахетва̄ тесан̃чева васена паритассако. рӯпабхеда̄нупариватти читтам̣ на хоти. ват̣т̣атӣти сабба̄ка̄рена ваттум̣ йуттанти аттхо.
упа̄да̄паритассана̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. дутийаупа̄да̄паритассана̄суттаван̣н̣ана̄
8. тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хивасена десана̄ ката̄ ‘‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’’ти десана̄йа а̄гататта̄. чатӯсу суттесӯти пан̃чама̄дӣсу чатӯсу суттесу. чатуттхе пана виват̣т̣амева катхитам̣.
дутийаупа̄да̄паритассана̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. ка̄латтайааниччасуттаван̣н̣ана̄
9. йади атӣта̄на̄гатам̣ етарахи наттхибха̄вато аниччам̣, паччуппаннампи тада̄ наттхӣти ко пана ва̄до тасса аниччата̄йа, паччуппаннамхи катха̄ва ка̄ удайаббайапариччхиннатта̄ тасса. вуттан̃хетам̣ ‘‘ниббатта̄ йе ча тит̣т̣ханти, а̄рагге са̄сапӯпама̄’’ти (маха̄ни. 10).
ка̄латтайааниччасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10-11. ка̄латтайадуккхасутта̄диван̣н̣ана̄
10-11. татха̄рӯпенева̄ти йатха̄рӯпенева пуггаладжджха̄сайена навамам̣ суттам̣ катхитам̣, татха̄рӯпенева̄ти. те кира бхиккхӯ атӣта̄на̄гатам̣ ‘‘дуккха’’нти саллаккхетва̄, татха̄ ‘‘анатта̄’’ти саллаккхетва̄ паччуппанне киламим̣су. ‘‘атха неса’’нтиа̄ди саббам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайена ваттаббам̣.
ка̄латтайадуккхасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
накулапитуваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.