9. ратанавагго
1. антепурасиккха̄пада-аттхайоджана̄
494. ра̄джаваггасса пат̣хаме париттакоти гун̣ена кхуддако. па̄са̄даварасаддасса упарисаддена самбандхитаббабха̄вам̣ дассетум̣ вуттам̣ ‘‘па̄са̄даварасса упари гато’’ти. имина̄ па̄са̄даварасса упари упарипа̄са̄даварам̣, там̣ гато упагатоти упарипа̄са̄даварагатоти вачанаттхам̣ дассети. аййа̄нанти бхиккхӯнам̣. ‘‘ка̄ран̣а̄’’ти имина̄ ‘‘ва̄хаса̄’’ти падассаттхам̣ дассети. техӣти аййехи.
497. антаранти кхан̣ам̣, ока̄сам̣ ва̄ виварам̣ ва̄. гха̄тетунти ханитум̣. иччхатӣти имина̄ паттхадха̄туйа̄ йа̄чанаттхам̣ дассети. ‘‘ра̄джантепурам̣ хаттхисаммадда’’нтиа̄дӣсу вачанаттхо евам̣ ведитабботи йоджана̄. хаттхисаммадданти хаттхисамба̄дхат̣т̣ха̄нам̣. ассехи саммаддо еттха̄ти ассасаммаддо. ратхехи саммаддо еттха̄ти ратхасаммаддоти вачанаттхам̣ атидисанто а̄ха ‘‘есева найо’’ти. ‘‘самматта’’нти пат̣хамаккхарена па̄т̣хасса самба̄дхасса ава̄чакатта̄ вуттам̣ ‘‘там̣ на гахетабба’’нти. таттха̄ти па̄т̣хе. ‘‘хаттхӣнам̣ саммадда’’нти имина̄ уттарападасса саммадданам̣ саммадданти бха̄ваттхам̣ дассети, пуримападена чхат̣т̣хӣсама̄сан̃ча. пуримапа̄т̣хе пана уттарападасса адхикаран̣аттхан̃ча пуббападена татийа̄сама̄сан̃ча дассети. ба̄хираттхасама̄сотипи вуччати. паччхимапа̄т̣хе ‘‘хаттхисаммадда’’нтиа̄дипадасса лин̇гавипалла̄сан̃ча ‘‘аттхӣ’’ти па̄т̣хасесена йоджетаббатан̃ча дассетум̣ вуттам̣ ‘‘хаттхисаммаддо аттхӣ’’ти. раджитабба̄нӣти раджанӣйа̄ни, раджитум̣ араха̄нӣти аттхо. имина̄ самбандхака̄ле пуримапа̄т̣хе ран̃н̃о антепурети вибхаттивипалла̄со ка̄табботи. паччхимапа̄т̣хе пана мукхйатова йуджджати. тена вуттам̣ ‘‘тасмим̣ антепуре’’ти.
498. аваситтасса̄ти кхаттийа̄бхисекена абхиситтасса. итоти сайанигхарато. имина̄ пан̃чамӣба̄хирасама̄сам̣ дассети. ран̃н̃о ратиджананат̣т̣хена ратанам̣ вуччати махесӣ. махесӣти ча са̄бхисека̄ девӣ. нипубба гамудха̄тусса нипуббакамудха̄туйа̄ парийа̄йабха̄вам̣ дассетум̣ вуттам̣ ‘‘ниггатанти никкханта’’нти. пат̣хамам̣.
2. ратанасиккха̄падам̣
502. дутийе памусситва̄ти сативиппава̄сена памусситва̄. пун̣н̣апаттанти тут̣т̣хида̄йам̣. тан̃хи маноратхапун̣н̣ена паттаббабха̄гатта̄ ‘‘пун̣н̣апатта’’нти вуччати. тасса сарӯпам̣ дассетум̣ вуттам̣ ‘‘сатато пан̃ча каха̄пан̣а̄’’ти. идха пана каха̄пан̣а̄нам̣ пан̃часататта̄ пан̃чавӣсакаха̄пан̣а̄ адхиппета̄. а̄бхаран̣асаддасса алан̇ка̄расаддена парийа̄йабха̄вам̣ дассетум̣ вуттам̣ ‘‘алан̇ка̄ра’’нти. ‘‘маха̄латам̣ на̄ма̄’’ти имина̄ на йо ва̄ со ва̄ алан̇ка̄ро, атха кхо висеса̄лан̇ка̄роти дассети. маханта̄ни ма̄ла̄каммалата̄камма̄ни еттха̄ти маха̄лата̄. лата̄гахан̣ена хи ма̄ла̄пи гахита̄. навахи кот̣ӣхи аггхам̣ имасса̄ти навакот̣иаггханакам̣, навакот̣исан̇кха̄там̣ аггхам̣ арахатӣти ва̄ навакот̣иаггханакам̣.
504. анте самӣпе васанасӣлатта̄ парича̄рико ‘‘антева̄сӣ’’ти вуччатӣти а̄ха ‘‘парича̄рико’’ти.
506. две лед̣д̣упа̄та̄ти тха̄мамаджджхимасса пурисасса две лед̣д̣упа̄та̄. сан̇гха…пе… навакамма̄нам̣ аттха̄йа угган̣хантасса ва̄ угган̣ха̄пентасса ва̄ дуккат̣анти йоджана̄. авасесанти джа̄тарӯпараджатато авасесам̣. ма̄тукан̣н̣апил̣андханата̄лапан̣н̣ампӣти ма̄туйа̄ кан̣н̣е пил̣андхитата̄лапан̣н̣ампи, пат̣иса̄ментасса̄ти самбандхо.
‘‘каппийабхан̣д̣ам̣ хотӣ’’ти имина̄ акаппийабхан̣д̣ам̣ на ват̣т̣атӣти дассети. иданти бхан̣д̣ам̣. палибодхо на̄ма̄ти аттано палибодхо на̄ма. чханденапӣти вад̣д̣хакӣа̄дӣнам̣ чхандахетуна̄пи. бхайенапӣти ра̄джаваллабха̄нам̣ бхайахетуна̄пи. балакка̄рена̄ти каран̣ам̣ ка̄ро, балена ка̄ро балакка̄ро, тена, балакка̄ро хутва̄ па̄тетва̄ти аттхо.
таттха̄ти маха̄ра̄ме. йаттха̄ти йасмим̣ т̣ха̄не, сан̇ка̄ уппаджджатӣти самбандхо. маха̄джанасан̃чаран̣ат̣т̣ха̄несӯти бахӯнам̣ джана̄нам̣ сан̃чаран̣асан̇кха̄тесу т̣ха̄несу. нагахетаббасса хетум̣ дассетум̣ вуттам̣ ‘‘палибодхо на хотӣ’’ти. йасма̄ палибодхо на хоти, тасма̄ на гахетаббанти адхиппа̄йо. екоти еко бхиккху пассатӣти самбандхо. оккамма̄ти оккамитва̄.
рӯпасаддо бхан̣д̣апарийа̄йоти а̄ха ‘‘бхан̣д̣а’’нти. бхан̣д̣ам̣ рӯпам̣ на̄ма̄ти йоджана̄. бхан̣д̣иканти бхан̣д̣ена нийуттам̣ пут̣акам̣. ган̣етва̄ти ган̣анам̣ катва̄. нимиттантӣти еттха итисаддо на̄мапарийа̄йо. лан̃чхана̄ди нимиттам̣ на̄ма̄ти хи йоджана̄. лан̃чхана̄дӣти а̄дисаддена нӣлапилотика̄дайо сан̇ган̣ха̄ти. ла̄кха̄йа̄ти джатуна̄.
патирӯпа̄ на̄ма идха ладжджикуккуччака̄ти а̄ха ‘‘ладжджино куккуччака̄’’ти. тха̄варанти джан̇гама̄ ан̃н̃ам̣ тха̄варам̣. аддхуноти ка̄ласса. сама̄дапетва̄ти ан̃н̃е сама̄дапетва̄. уддисса арийа̄ тит̣т̣ханти, еса̄ арийа̄на йа̄чана̄’’ти (джа̄. 1.7.59) вуттанайена йа̄читва̄ти аттхо.
507. ратанасамматанти манусса̄нам̣ упабхогапарибхоганти. дутийам̣.
3. вика̄лага̄маппависанасиккха̄падам̣
508. татийе ‘‘тираччха̄набхӯтам̣ катха’’нти имина̄ ‘‘тираччха̄накатха’’нти падасса тулйанисситасама̄сам̣ дассети. ра̄джапат̣исам̣йуттанти ра̄джӯхи пат̣исам̣йуттам̣.
512. самбахула̄ бхиккхӯти самбандхо. тасмим̣ га̄мети тасмим̣ пат̣хамапависанага̄ме. там̣ камманти там̣ иччхитакаммам̣. антара̄ти га̄мавиха̄ра̄намантаре. бхумматтхе четам̣ ниссаккавачанам̣.
кулагхаре ва̄ти н̃а̄тикулаупат̣т̣ха̄какулагхаре ва̄. телабхиккха̄йа ва̄ти телайа̄чанаттха̄йа ва̄. пассети аттано пассе самӣпети вуттам̣ хоти. тена̄ти га̄мамаджджхамаггена. аноккамма̄ти аноккамитва̄, апаккамитва̄ти аттхоти. татийам̣.
4. сӯчигхарасиккха̄падам̣
517. чатуттхе кака̄расса падапӯран̣абха̄вам̣ дассетум̣ вуттам̣ ‘‘бхеданамева бхеданака’’нти. ассаттхиаттхе апаччайоти а̄ха ‘‘там̣ асса аттхӣ’’ти. асса̄ти па̄читтийасса. пат̣хамам̣ сӯчигхарам̣ бхиндитва̄ паччха̄ па̄читтийам̣ десетаббанти аттхо. аран̣идханукети аран̣ийа̄ дхануке. ведхакети ка̄йабандханаведхакети. чатуттхам̣.
5. ман̃часиккха̄падам̣
522. пан̃чаме чхеданамева чхеданакам̣, тамассаттхӣти чхеданаканти аттхам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘вуттанайамева̄’’ти.
никхан̣итва̄ти пама̄н̣а̄тирекам̣ никхан̣итва̄. утта̄нам̣ ва̄ катва̄ти хет̣т̣хупари париваттанам̣ ва̄ катва̄. т̣хапетва̄ти ламбан̣авасена т̣хапетва̄ти. пан̃чамам̣.
6. тӯлонаддхасиккха̄падам̣
526. чхат̣т̣хе еттха̄ти ман̃чапӣт̣хе. аванахитаббанти онаддхам̣, тӯлена онаддхам̣ тӯлонаддханти аттхопи йуджджати. тӯлам̣ паккхипитва̄ти ман̃чапӣт̣хе чимиликам̣ паттхаритва̄ тассупари тӯлам̣ паккхипитва̄ти аттхоти. чхат̣т̣хам̣.
7. нисӣданасиккха̄падам̣
531. саттаме каттха̄ти кисмим̣ кхандхаке, кисмим̣ ваттхусмим̣ ва̄. хӣти саччам̣. таттха̄ти чӣвараккхандхаке, пан̣ӣтабходжанаваттхусмим̣ ва̄. ‘‘йатха̄ на̄ма̄’’ти имина̄ ‘‘сеййатха̄пӣ’’ти падасса аттхам̣ дассети, ‘‘пура̄н̣о чаммака̄ро’’ти имина̄ ‘‘пура̄н̣а̄сикот̣т̣хо’’ти падасса. чаммака̄ро хи асина̄ чаммам̣ кут̣ати чхиндатӣти ‘‘асикот̣т̣хо’’ти вуччати. ваттхуппаннака̄ламупанидха̄йа вуттам̣ ‘‘пура̄н̣о’’ти. тамевӯпамам̣ па̄кат̣ам̣ каронто а̄ха ‘‘йатха̄ хӣ’’ти. хӣти таппа̄кат̣ӣкаран̣ам̣, там̣ па̄кат̣ам̣ карисса̄мӣти хи аттхо. чаммака̄ро кад̣д̣хатӣти самбандхо. виттхатанти виса̄лам̣. сопӣти уда̄йӣпи. там̣ нисӣданам̣ кад̣д̣хатӣти йоджана̄. тена̄ти кад̣д̣ханахетуна̄. танти уда̄йим̣. сантхатасадисанти сантхатена садисам̣. екасмим̣ антети екасмим̣ кот̣т̣ха̄се, пха̄летва̄ти самбандхоти. саттамам̣.
8. кан̣д̣упат̣иччха̄дисиккха̄падам̣
537. ат̣т̣хаме ‘‘каттха̄’’тиа̄дӣни вуттанайа̄нева.
539. ‘‘йасса̄’’ти падасса висайам̣ дассетум̣ вуттам̣ ‘‘бхиккхуно’’ти. ‘‘на̄бхийа̄ хет̣т̣ха̄’’ти имина̄ на̄бхийа̄ адхо адхона̄бхӣти вачанаттхам̣ дассети, ‘‘джа̄н̣уман̣д̣ала̄нам̣ упарӣ’’ти имина̄ джа̄н̣уман̣д̣ала̄нам̣ уббха уббхаджа̄н̣уман̣д̣аланти. уббхасаддо хи упарипарийа̄йо саттамйантанипа̄то. кан̣д̣укхаджджусадда̄нам̣ вевачанатта̄ вуттам̣ ‘‘кан̣д̣ӯти кхаджджӯ’’ти. кан̣д̣ати бхеданам̣ каротӣти кан̣д̣у. кхаджджати бйадханам̣ каротӣти кхаджджу. кесучи поттхакесу ‘‘каччхӯ’’ти па̄т̣хо аттхи, со айутто.
лохитам̣ тун̣д̣ам̣ етисса̄ти лохитатун̣д̣ика̄. пил̣айати виба̄дхайатӣти пил̣ака̄. а̄ бхусо асучим̣ савати паггхара̄петӣти асса̄воти вачанаттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘асучипаггхаран̣а’’нти. арисан̃ча бхагандара̄ ча мадхумехо ча. а̄дисаддена дунна̄мака̄дайо сан̇ган̣ха̄ти. таттха ари вийа ӣсати абхибхаватӣти арисам̣. бхагам̣ вуччати ваччамаггам̣, там̣ дарати пха̄летӣти бхагандара̄, гӯтхасамӣпе джа̄то ван̣ависесо. мадху вийа мутта̄дим̣ михати сечатӣти мадхумехо, со а̄ба̄дхо муттамехо суккамехо раттамехоти анекавидхо. тхулласаддо махантапарийа̄йоти а̄ха ‘‘маха̄’’ти. ат̣т̣хамам̣.
9. вассикаса̄т̣икасиккха̄падам̣
542. наваме вассе вассака̄ле адхит̣т̣ха̄табба̄ти вассика̄, вассика̄ ча са̄ са̄т̣ика̄ чети вассикаса̄т̣ика̄ти. навамам̣.
10. нандаттхерасиккха̄падам̣
547. дасаме ‘‘чатӯхи ан̇гулехӣ’’ти имина̄ чатуро ан̇гула̄ чатуран̇гула̄ти асама̄ха̄радигум̣ дассети. ӯнакаппама̄н̣оти бхагавато ла̄макапама̄н̣о. имина̄ омакасаддасса ла̄макаттхам̣ дассетӣти дат̣т̣хаббанти. дасамам̣.
ратанавагго навамо.
ити самантапа̄са̄дика̄йа винайасам̣ван̣н̣ана̄йа
кхуддакаван̣н̣ана̄йа йоджана̄ саматта̄.