5. бра̄хман̣авагго

1. брахма̄йусуттаван̣н̣ана̄

383. ‘‘маха̄сатто махиддхико маха̄нубха̄во’’тиа̄дӣсу (маха̄ва. 38) ул̣а̄рата̄ висайо, ‘‘маха̄джанака̄йо саннипатӣ’’тиа̄дӣсу самбахулабха̄вависайо, идха пана тадубхайамписса аттхоти ‘‘махата̄ти гун̣амахаттенапи махата̄’’тиа̄ди вуттам̣. аппиччхата̄дӣти а̄ди-саддена сантут̣т̣хисаллекхапавивекаасам̣саггавӣрийа̄рамбха̄дӣнам̣ сан̇гахо. дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃асан̇гха̄тасан̇кха̄тена̄ти еттха ‘‘нийато самбодхипара̄йан̣о’’ (сам̣. ни. 2.41; 3.998, 1004) – ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало сан̃чичча па̄н̣ам̣ джӣвита̄ воропеййа̄ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’тиа̄дивачанато дит̣т̣хисӣла̄нам̣ нийатасабха̄ватта̄ сота̄панна̄пи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хата̄, пагева сакада̄га̄миа̄дайо. ‘‘татха̄рӯпа̄йа дит̣т̣хийа̄ дит̣т̣хиса̄ман̃н̃агато вихарати (дӣ. ни. 3.324, 356; ма. ни. 1.492; 3.54; а. ни. 6.11; пари. 274) татха̄рӯпехи сӣлехи сӣласа̄ман̃н̃агато вихаратӣ’’ти (дӣ. ни. 3.324; ма. ни. 1.492; 3.54; а. ни. 6.12; пари. 274) вачанато путхуджджана̄нампи дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хатабха̄во лаббхатийева.

от̣т̣хапахатакаран̣авасена аттхавибха̄гавасена. санигхан̣д̣укет̣убха̄нанти еттха нигхан̣д̣ӯти вачанӣйава̄чакабха̄вена аттхам̣ саддан̃ча кхан̣д̣ати вибхаджджа дассетӣти никхан̣д̣у. со ева идха кха-ка̄расса гха-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘нигхан̣д̣ӯ’’ти вутто. кит̣ати гамети кирийа̄дивибха̄гам̣, там̣ ва̄ анавасесапарийа̄да̄нато гаменто пӯретӣти кет̣убхам̣. вевачанаппака̄саканти парийа̄йасаддадӣпакам̣, екекасса аттхасса анекапарийа̄йавачанавибха̄ваканти аттхо. нидассанаматтан̃четам̣ анекесампи аттха̄нам̣ екасаддавачанӣйата̄вибха̄ванавасенапи тасса гантхасса паваттатта̄. вачӣбхеда̄дилаккхан̣а̄ кирийа̄ каппӣйати етена̄ти кирийа̄каппо, со пана ван̣н̣ападасамбандхападаттхавибха̄гато бахувикаппоти а̄ха ‘‘кирийа̄каппавикаппо’’ти. идан̃ча мӯлакирийа̄каппагантхам̣ сандха̄йа вуттам̣. со хи сатасахассапарима̄н̣о налачарийа̄дипакаран̣ам̣. т̣ха̄накаран̣а̄дивибха̄гато ниббачанавибха̄гато ча аккхара̄ пабхедӣйанти етехӣти аккхараппабхеда̄, сиккха̄нируттийо. етесанти веда̄нам̣. те ева веде падасо ка̄йатӣти падако. там̣ там̣ саддам̣ тадаттхан̃ча бйа̄кароти бйа̄чиккхати етена̄ти бйа̄каран̣ам̣, саддасаттхам̣. а̄йатим̣ хитам̣ тена локо на йатати на ӣхатӣти лока̄йатам̣. тан̃хи гантхам̣ нисса̄йа сатта̄ пун̃н̃акирийа̄йа читтампи на уппа̄денти. вайатӣти вайо, на вайо авайо, на авайо анавайо, а̄димаджджхапарийоса̄несу каттхачи апарикиланто авиттха̄йанто те гантхе сандха̄рети пӯретӣти аттхо. две пат̣иседха̄ пакатим̣ гаментӣти дассенто ‘‘авайо на хотӣ’’ти ватва̄ таттха авайам̣ дассетум̣ ‘‘авайо…пе… на саккотӣ’’ти вуттам̣.

384. гарӯти бха̄рийам̣ атта̄нам̣ тато мочетва̄ гаманам̣ дуккарам̣ хоти. анаттхопи уппаджджати нинда̄бйа̄росаупа̄рамбха̄ди. аббхуггатоти еттха абхисаддайогена иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхе упайогавачанам̣.

лаккхан̣а̄нӣти лаккхан̣адӣпана̄ни мантапада̄ни. антарадха̄йантӣти на кевалам̣ лаккхан̣аманта̄нийева, ан̃н̃а̄нипи бра̄хман̣а̄нам̣ н̃а̄н̣абала̄бха̄вена ануккамена антарадха̄йанти. татха̄ хи ваданти ‘‘екасатам̣ аддхарийам̣ дипан̃н̃а̄саматтато са̄ма̄’’тиа̄ди. пан̣идхимахато сама̄да̄намахатотиа̄дина̄ паччекам̣ маха-саддо йоджетаббо. пан̣идхимахантата̄ди часса буддхавам̣сачарийа̄пит̣акаван̣н̣ана̄дивасенева ведитаббо. нит̣т̣ха̄ти ниппхаттийо. джа̄тиса̄ман̃н̃атоти лаккхан̣аджа̄тийа̄ лаккхан̣абха̄вена сама̄набха̄вато. йатха̄ хи буддха̄нам̣ лаккхан̣а̄ни сувисуддха̄ни супарибйатта̄ни парипун̣н̣а̄ни ча хонти, на евам̣ чаккаваттӣнам̣. тена̄ха ‘‘на техева буддхо хотӣ’’ти.

абхирӯпата̄ дӣгха̄йуката̄, аппа̄тан̇ката̄ бра̄хман̣а̄дӣнам̣ пийамана̄пата̄ти чатӯхи аччхарийадхаммехи. да̄нам̣ пийавачанам̣ аттхачарийа̄ сама̄наттата̄ти имехи чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи. ран̃джанатоти пӣтиджананато. чаккам̣ чаккаратанам̣ ваттети паваттетӣти чаккаваттӣ, сампаттичаккехи сайам̣ ваттети, техи ча парам̣ саттаника̄йам̣ ваттети паваттетӣти чаккаваттӣ, парахита̄вахо ирийа̄патхачакка̄нам̣ ватто ваттанам̣ етасса аттхӣти чаккаваттӣ, аппат̣ихатам̣ ва̄ а̄н̣а̄сан̇кха̄там̣ чаккам̣ ваттетӣти чаккаватӣ, аппат̣ихатам̣ ва̄ а̄н̣а̄сан̇кха̄там̣ чаккам̣ ваттетӣти чаккаваттӣ, кхаттийаман̣д̣ала̄дисан̃н̃итам̣ чаккам̣ самӯхам̣ аттано васе ваттетӣти чаккаваттӣ. дхаммам̣ чаратӣти дхаммико. дхаммато анапетатта̄ дхаммо ран̃джанаттхена ра̄джа̄ти дхаммара̄джа̄. копа̄дӣти а̄ди-саддена ка̄малобхама̄намада̄дике сан̇ган̣ха̄ти. виджита̄вӣти виджитава̄. кеначи акампийат̣т̣хена джанападаттха̄варийаппатто. дал̣хабхаттибха̄вато ва̄ джанападо тха̄варийам̣ патто еттха̄ти джанападаттха̄варийаппатто. читтӣкатабха̄ва̄дина̄пи (кху. па̄. ат̣т̣ха. 6.3; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.5.223; су. ни. ат̣т̣ха. 1.226; маха̄ни. ат̣т̣ха. 50) чаккасса ратанат̣т̣хо ведитаббо. еса найо сесесупи. ратинимиттата̄йа ва̄ читтӣката̄дибха̄васса ратиджананат̣т̣хена екасан̇гахата̄йа висум̣ аггахан̣ам̣.

имехи пана ратанехи ра̄джа̄ чаккаваттӣ йам̣ йаматтхам̣ паччанубхоти, там̣ там̣ дассетум̣ ‘‘имесу пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. аджитам̣ джина̄ти махесаккхата̄сам̣ваттанийакамманиссандабха̄вато. виджите йатха̄сукхам̣ анувичарати хаттхиратанам̣ ассаратанан̃ча абхирухитва̄ тесам̣ а̄нубха̄вена антопа̄тара̄сейева сакалам̣ патхавим̣ анусам̣йа̄йитва̄ ра̄джадха̄нийам̣ пачча̄гаманато. парин̣а̄йакаратанена виджитаманураккхати тена таттха таттха каттаббакиччасса сам̣видха̄нато. сесехӣти ман̣иратанаиттхиратанагахапатиратанехи. таттха ман̣иратанена йоджанаппама̄н̣е десе андхака̄рам̣ видхамитва̄ а̄локадассана̄дина̄ сукхаманубхавати, иттхиратанена атиккантама̄нусарӯпасампаттидассана̄дивасена, гахапатиратанена иччхитиччхитаман̣иканакараджата̄дидханаппат̣ила̄бхавасена. усса̄хасаттийого йена кеначи аппат̣ихата̄н̣а̄чаккабха̄васиддхито. хаттхиассаратана̄дӣнам̣ маха̄нубха̄ватта̄ косасампаттийа̄пи пабха̄васампаттисиддхито ‘‘хаттхи…пе… його’’ти вуттам̣. косо хи на̄ма сати усса̄хасампаттийам̣ (уггатеджасса сукума̄рапараккамасса пасаннамукхасса саммукхе па̄пун̣а̄ти). паччхимена̄ти парин̣а̄йакаратанена. тан̃хи саббара̄джакиччесу кусалам̣ авираджджханапайогам̣. тена̄ха ‘‘мантасаттийого’’ти. тивидхасаттийогапхалам̣ парипун̣н̣ам̣ хотӣти самбандхо. сесехӣти сесехи пан̃чахи ратанехи. адосакусаламӯладжанитакамма̄нубха̄вена̄ти адосасан̇кха̄тена кусаламӯлена сахаджа̄та̄дипаччайавасена уппа̄дитакаммасса а̄нубха̄вена сампаджджанти сомматараратанаджа̄тикатта̄. маджджхима̄ни ман̣ииттхигахапатиратана̄ни. алобха…пе… камма̄нубха̄вена сампаджджанти ул̣а̄радханасса ул̣а̄радханапат̣ила̄бхака̄ран̣асса ча паричча̄гасампада̄хетукатта̄. паччхиманти парин̣а̄йакаратанам̣. тан̃хи амоха…пе… камма̄нубха̄вена сампаджджати маха̄пан̃н̃енева чаккаваттира̄джакиччасса парин̣етаббатта̄.

саран̣ато пат̣ипаккхавидхаманато сӯра̄. тена̄ха ‘‘абхӣрукаджа̄тика̄’’ти. асуре виджинитва̄ т̣хитатта̄ вӣро, сакко дева̄наминдо, тасса ан̇гам̣ девапутто сенан̇габха̄ватоти вуттам̣ ‘‘вӣран̇гарӯпа̄ти девапуттасадисака̄йа̄’’ти. сабха̄воти сабха̄вабхӯто аттхо. вӣрака̄ран̣анти вӣрабха̄вака̄ран̣ам̣. вӣрийамайасарӣра̄ вийа̄ти савиггахавӣрийасадиса̄ савиггахан̃че вӣрийам̣ сийа̄, там̣садиса̄ти аттхо. нану ран̃н̃о чаккаваттисса пат̣исена̄ на̄ма наттхи, йамасса путта̄ памаддеййум̣, атха касма̄ ‘‘парасенапамаддана̄’’ти вуттанти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘саче’’тиа̄ди. тена парасена̄ хоту ва̄ ма̄ ва̄, те пана евам̣ маха̄нубха̄ва̄ти дассети. дхаммена̄ти катӯпачитена аттано пун̃н̃адхаммена. тена хи сан̃чодита̄ патхавийам̣ саббара̄джа̄но паччуггантва̄ ‘‘сва̄гатам̣ те маха̄ра̄джа̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ аттано раджджам̣ ран̃н̃о чаккаваттисса ниййа̄денти. тена вуттам̣ ‘‘со имам̣…пе… аджджха̄васатӣ’’ти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана тасса йатха̄вуттадхаммасса чиратарам̣ випаччитум̣ паччайабхӯтам̣ чаккаваттиваттасамуда̄гатам̣ пайогасампаттисан̇кха̄там̣ дхаммам̣ дассетум̣ ‘‘па̄н̣о на хантабботиа̄дина̄ пан̃часӣладхаммена̄’’ти вуттам̣. еван̃хи ‘‘адан̣д̣ена асаттхена̄’’ти идам̣ вачанам̣ сут̣т̣хутарам̣ саматтхитам̣ хоти, йасма̄ ра̄га̄дайо па̄падхамма̄ уппаджджама̄на̄ саттасанта̄нам̣ чха̄детва̄ парийонандхитва̄ тит̣т̣ханти, кусалапаваттим̣ нива̄ренти, тасма̄ те ‘‘чхадана̄, чхада̄’’ти ча вутта̄.

виват̣т̣етва̄ париваттетва̄. пӯджа̄рахата̄ вутта̄ ‘‘арахатӣти араха’’нти. тасса̄ти пӯджа̄рахата̄йа. йасма̄ самма̄самбуддхо, тасма̄ араханти. буддхаттахетубхӯта̄ виват̣т̣аччхадата̄ вутта̄ сава̄санасаббакилесаппаха̄напуббакатта̄ буддхабха̄васиддхийа̄. арахам̣ ват̣т̣а̄бха̄вена̄ти пхалена хетуанума̄надассанам̣. самма̄самбуддхо чхадана̄бха̄вена̄ти хетуна̄ пхала̄нума̄надассанам̣. хетудвайам̣ вуттам̣ ‘‘виват̣т̣о виччхадо ча̄’’ти. дутийавеса̄раджджена̄ти ‘‘кхӣн̣а̄савасса те пат̣иджа̄нато’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.150) а̄гатена веса̄раджджена. пуримасиддхӣти пуримасса падасса аттхасиддхи. пат̣хамена̄ти ‘‘самма̄самбуддхасса те пат̣иджа̄нато’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.150) а̄гатена веса̄раджджена. дутийасиддхӣти буддхаттасиддхи. татийачатуттхехӣти ‘‘йе кхо пана те антара̄йика̄ дхамма̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.150), ‘‘йасса кхо пана те аттха̄йа̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.150) ча а̄гатехи татийачатуттхехи веса̄раджджехи. татийасиддхӣти виват̣т̣аччхаданата̄ сиддхи. йа̄тха̄вато антара̄йиканиййа̄никадхамма̄падесена хи саттху виват̣т̣аччхадабха̄во локе па̄кат̣о ахоси. пуримам̣ дхаммачаккхунти пуримападам̣ бхагавато дхаммачаккхум̣ са̄дхети килеса̄рӣнам̣ сам̣са̄рачаккасса ча ара̄нам̣ хатабха̄вадӣпанато. дутийам̣ падам̣ буддхачаккхум̣ са̄дхети самма̄самбуддхассева там̣ самбхавато. татийам̣ падам̣ самантачаккхум̣ са̄дхети сава̄санасаббакилесаппаха̄надӣпанато. ‘‘самма̄самбуддхо’’ти хи ватва̄ ‘‘виват̣т̣аччхадо’’ти вачанам̣ буддхабха̄ва̄вахамева саббакилесаппаха̄нам̣ вибха̄ветӣти. сӯрабха̄ванти лаккхан̣авибха̄ванена висадан̃а̄н̣атам̣.

385. гавесӣти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.287) н̃а̄н̣ена парийесанам̣ ака̄си. сама̄найӣти н̃а̄н̣ена сан̇каленто сама̄нам̣ а̄найи сама̄хари. на саккоти сам̣кучите ирийа̄патхе йебхуййена тесам̣ дуббибха̄ванато. кан̇кхатӣти падасса а̄кан̇кхатӣти айаматтхоти а̄ха – ‘‘ахо вата пассеййанти паттханам̣ уппа̄детӣ’’ти. киччхатӣти киламати. ‘‘кан̇кхатӣ’’ти падасса пуббе а̄сӣсанаттхатам̣ ватва̄ ида̄ни тасса сам̣сайаттхаттамева викаппантаравасена дассенто ‘‘кан̇кха̄йа ва̄ дуббала̄ вимати вутта̄’’тиа̄ди вуттам̣. тӣхи дхаммехи типпака̄рехи сам̣сайадхаммехи. ка̄луссийабха̄воти аппасанната̄йа хетубхӯто а̄вилабха̄во. йасма̄ бхагавато косохитам̣ саббабуддха̄вен̣икам̣ ваттхагуйхам̣ сувисуддхакан̃чанаман̣д̣аласанника̄сам̣ аттано сан̣т̣ха̄насаннивесасундарата̄йа а̄джа̄неййагандхахаттхино варан̇гача̄рубха̄вам̣ викасама̄натапанийа̄равиндасамуджджалакесара̄ваттавила̄сам̣ сан̃джха̄пабха̄нуран̃джитаджалаванантара̄бхилаккхита-сампун̣н̣ачандаман̣д̣аласобхан̃ча аттано сирийа̄ абхибхуййа вира̄джати, йам̣ ба̄хираббхантарамалехи анупаккилит̣т̣хата̄йа чирака̄лам̣ супаричитабрахмачарийа̄дхика̄рата̄йа сусан̣т̣хитасан̣т̣ха̄насампаттийа̄ ча копӣнампи сантам̣ акопӣнамева, тасма̄ вуттам̣ ‘‘бхагавато хӣ’’тиа̄ди. пахӯтабха̄ванти путхулабха̄вам̣. еттхева хи тасса сам̣сайо, танумудусукума̄рата̄дӣсу панасса гун̣есу тасса вича̄ран̣а̄ ева на̄хоси.

хирикаран̣ока̄санти хирийитаббат̣т̣ха̄нам̣. чха̄йанти пат̣ибимбам̣. кӣдисанти а̄ха ‘‘иддхийа̄’’тиа̄ди. чха̄йа̄рӯпанти бхагавато пат̣ибимбарӯпам̣. тан̃ча кхо буддхасанта̄нато винимуттам̣ рӯпакаматтам̣ бхагавато сарӣраван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄вайавам̣ иддхимайам̣ бимбакаматтам̣, там̣ пана дассенто бхагава̄ йатха̄ аттано буддхарӯпам̣ на диссати, татха̄ катва̄ дассети. нӣхаритва̄ти пхаритва̄.

кан̣н̣асота̄нам̣ упачитатанутамбаломата̄йа дхотараджатапана̄л̣ика̄садисата̄ вутта̄. мукхапарийантети кесанте.

кирийа̄каран̣анти кирийа̄йа ка̄йикасса ва̄часикасса пат̣ипатти. таттха̄ти тесу киччесу. дхаммакатхика̄нам̣ ваттам̣ дассетум̣ бӣджаниггахан̣ам̣ катам̣. на хи ан̃н̃атха̄ саббассапи локасса алан̇ка̄рабхӯтам̣ парамуккам̣сагатам̣ сиккха̄сам̣йама̄нам̣ буддха̄нам̣ мукхачандаман̣д̣алам̣ пат̣иччха̄детаббам̣ хоти.

паттхаритавита̄наоламбитагандхада̄макусумада̄маке гандхаман̣д̣алама̄л̣е. пуббабха̄гена париччхиндитва̄ти ‘‘еттакам̣ велам̣ сама̄паттийа̄ вӣтина̄месса̄мӣ’’ти евам̣ паваттена пуббабха̄гена ка̄лам̣ париччхиндитва̄. паччайада̄йакесу ануродхавасена парисам̣ усса̄денто ва̄ пагган̣ханто, ада̄йакесу виродхавасена парисам̣ апаса̄денто ва̄.

йогаккхемам̣ антара̄йа̄бха̄вам̣. сабха̄вагун̣енева̄ти йатха̄вуттагун̣енева. бхото готамасса гун̣ам̣ савиггахам̣ чаккава̄л̣ам̣ атисамба̄дхам̣ виттха̄рена сандха̄ретум̣ аппахонтато. бхаваггам̣ атинӣчам̣ упарӯпари сандха̄ретум̣ аппахонтато.

386. т̣ха̄нагамана̄дӣсу (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.35) бхӯмийам̣ сут̣т̣ху самам̣патит̣т̣хита̄ па̄да̄ етасса̄ти суппатит̣т̣хитапа̄до. там̣ пана бхагавато суппатит̣т̣хитапа̄датам̣ бйатирекамукхена вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха аггаталанти аггапа̄даталам̣. пан̣хӣти пан̣хиталам̣. пассанти па̄даталасса двӣсу пассесу екекам̣, убхайамева ва̄ парийантам̣ пассам̣. суван̣н̣апа̄дукаталам̣ вийа уджукам̣ никкхипийама̄нам̣. екаппаха̄ренева̄ти екаккхан̣ейева. сакалам̣ па̄даталам̣ бхӯмим̣ пхусати никкхипане. екаппаха̄ренева сакалам̣ па̄даталам̣ бхӯмито ут̣т̣хахатӣти йоджана̄.

татра̄ти та̄йа суппатит̣т̣хитапа̄дата̄йа анупуббанинна̄ва аччхарийаббхутам̣ идам̣ вуччама̄нам̣ ниссандапхалам̣. вуттамеваттхам̣ саттху тидивагаманена супа̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ ‘‘татха̄ хӣ’’тиа̄дим̣ ватва̄ ‘‘на хӣ’’тиа̄дина̄ там̣ саматтхети. тена пат̣хамалаккхан̣атопи дутийалаккхан̣ам̣ маха̄нубха̄ванти дассети. татха̄ хи ваккхати ‘‘антамасо чаккаваттиран̃н̃о парисам̣ упа̄да̄йа саббопи чаккалаккхан̣ассева парива̄ро’’ти. йугандхарапаббатасса та̄ватим̣сабхаванасса ча пакатипаданиккхепат̣т̣ха̄нупасан̇камане нева буддха̄нам̣, на девата̄нам̣ а̄нубха̄во, атха кхо буддха̄нам̣ лаккхан̣а̄нубха̄воти имаматтхам̣ нидасситам̣. сӣлатеджена…пе… дасаннам̣ па̄рамӣнам̣ а̄нубха̄вена̄ти идампи лаккхан̣аниббаттакаммависесакиттанамева̄ти дат̣т̣хаббам̣. сабба̄вантехӣти саббападесавантехи.

на̄бхипариччхинна̄ти на̄бхийам̣ париччхинна̄ париччхедавасена т̣хита̄. на̄бхимукхапариккхепапат̣т̣оти пакатичаккасса аккхаббха̄хатапарихаран̣аттхам̣ на̄бхимукхе т̣хапетаббапариккхепапат̣т̣о. немиман̣ика̄ти немийам̣ а̄вал̣ибха̄вена т̣хитаман̣ика̄лекха̄.

самбахулава̄роти бахувидхалекхан̇гавибха̄ванава̄ро. саттӣти а̄вудхасатти. сириваччхоти сиримукхам̣. нандӣти даккхин̣а̄ват̣т̣ам̣. соваттикоти соваттиан̇ко. ват̣ам̣сакоти а̄вел̣ам̣. вад̣д̣хама̄наканти пурисаха̄ри пурисан̇гам̣. морахаттхакоти морапин̃чхакала̄по, морапин̃чха парисиббито ва̄ бӣджанивисесо. ва̄лабӣджанӣти ча̄марива̄лам̣. сиддхаттха̄ди пун̣н̣агхат̣апун̣н̣апа̄тийо. ‘‘чаккава̄л̣о’’ти ватва̄ тасса падха̄на̄вайаве дассетум̣ ‘‘химава̄ синеру…пе… сахасса̄нӣ’’ти вуттам̣.

а̄йатапан̣хӣти идам̣ ан̃н̃есам̣ пан̣хито дӣгхатам̣ сандха̄йа вуттам̣, на пана атидӣгхатанти а̄ха ‘‘парипун̣н̣апан̣хӣ’’ти. йатха̄ пана пан̣хилаккхан̣ам̣ парипун̣н̣ам̣ на̄ма хоти, там̣ бйатирекамукхена дассетум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. а̄раггена̄ти ман̣д̣ала̄йа сикха̄йа. ват̣т̣етва̄ти йатха̄ суват̣т̣ам̣ хоти, евам̣ ват̣т̣етва̄. раттакамбалаген̣д̣укасадиса̄ти раттакамбаламайаген̣д̣укасадиса̄.

маккат̣ассева̄ти ва̄нарасса вийа. дӣгхабха̄вена саматам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. ниййа̄сателена̄ти чхадиканиййа̄са̄диниййа̄сасаммиссена телена.

талуна̄ти сукума̄ра̄.

чаммена̄ти ан̇гулантаравет̣хитачаммена. пат̣ибаддхаан̇гулантароти екато самбаддхаан̇гулантаро. екаппама̄н̣а̄ти дӣгхато сама̄наппама̄н̣а̄. йавалаккхан̣анти аббхантарато ан̇гулипаббет̣хитам̣ йавалаккхан̣ам̣. пат̣ивиджджхитва̄ти там̣там̣пабба̄нам̣ сама̄надесата̄йа ан̇гулӣнам̣ паса̄ритака̄ле ан̃н̃аман̃н̃ам̣ виджджхита̄ни вийа пхуситва̄ тит̣т̣ханти.

сан̇кха̄ вуччанти гоппхака̄, уддхам̣ сан̇кха̄ етесанти уссан̇кха̄, па̄да̄. пит̣т̣хипа̄дети пит̣т̣хипа̄дасамӣпе. сукхена па̄да̄ париваттанти па̄дана̄мана̄дӣсу, тенева гаччханта̄нам̣ тесам̣ хет̣т̣ха̄ па̄датала̄ни диссанти. тена̄ти гоппхака̄нам̣ пит̣т̣хипа̄дато уддхам̣ патит̣т̣хитатта̄. чатуран̇гуламаттан̃хи та̄ни уддхам̣ а̄рохитва̄ патит̣т̣хаханти, нигул̣ха̄ни ча хонти, на ан̃н̃есам̣ вийа пан̃н̃а̄йама̄на̄ни. сатипи десантараппаваттийам̣ ниччалоти дассанаттхам̣ на̄бхиггахан̣ам̣.

йасма̄ ен̣ӣмигасса самантато екасадисамам̣са̄ ануккамена уддхам̣ тхӯла̄ джан̇гха̄ хонти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ен̣ӣмигасадисаджан̇гха̄’’ти. парипун̣н̣аджан̇гхоти самантато мам̣сӯпачайена парипун̣н̣аджан̇гхо. тена̄ха ‘‘на екато’’тиа̄ди.

етена̄ти ‘‘анонаманто’’тиа̄дивачанена, джа̄н̣упха̄субха̄вадӣпанена̄ти аттхо. авасесаджана̄ти имина̄ лаккхан̣ена рахита̄ джана̄. кхуджджа̄ ва̄ хонти хет̣т̣химака̄йато упаримака̄йасса рассата̄йа. ва̄мана̄ ва̄ упаримака̄йато хет̣т̣химака̄йасса рассата̄йа. етена т̣хапетва̄ самма̄самбуддхам̣ чаккаваттинан̃ча итаре сатта̄ кхуджджа̄ ва̄мана̄ ча̄ти дассети.

охитанти самохитам̣ антогадхам̣. татха̄бхӯтам̣ пана там̣ тена чханнам̣ хотӣти а̄ха ‘‘пат̣иччханна’’нти.

суван̣н̣аван̣н̣оти суван̣н̣аван̣н̣аван̣н̣оти айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘джа̄тихин̇гулакена̄’’тиа̄ди. сва̄йаматтхо а̄вуттин̃а̄йена ча ведитаббо. сарӣрапарийа̄йо идха ван̣н̣асаддоти адхиппа̄йена пат̣хамавикаппам̣ ватва̄ татха̄рӯпа̄йа пана рул̣хийа̄ абха̄вам̣ манаси катва̄ ван̣н̣адха̄тупарийа̄йамева ван̣н̣асаддам̣ гахетва̄ дутийавикаппо вутто.

раджоти сукхумараджо. джалланти малӣнабха̄ва̄вахо рен̣усан̃чайо. тена̄ха ‘‘малам̣ ва̄’’ти. йади виват̣т̣ати, катхам̣ нха̄на̄дӣти а̄ха ‘‘хаттхадхована̄’’тиа̄ди.

а̄ват̣т̣апарийоса̄нети падаккхин̣а̄ват̣т̣а̄йа анте.

брахмуно сарӣрам̣ пурато ва̄ паччхато ва̄ анонамитва̄ уджукамева уггатанти а̄ха ‘‘брахма̄ вийа уджугатто’’ти. пассаван̇ка̄ти даккхин̣апассена ва̄ ва̄мапассена ва̄ ван̇ка̄.

хаттхапит̣т̣хиа̄дивасена сатта уссада̄ етасса̄ти саттуссадо.

сӣхасса пуббаддхам̣ сӣхапуббаддхам̣, парипун̣н̣а̄вайавата̄йа сӣхапуббаддхам̣ вийа сакало ка̄йо асса̄ти сӣхапуббаддхака̄йо. сӣхассева̄ти сӣхасса вийа. сан̣т̣хантӣти сан̣т̣хаханти. на̄на̄читтена̄ти вивидхачиттена. пун̃н̃ачиттена̄ти па̄рамита̄пун̃н̃ачиттарӯпена. читтитоти сан̃джа̄тачиттабха̄во.

двиннам̣ кот̣т̣а̄намантаранти двиннам̣ пит̣т̣хиба̄ха̄нам̣ вемаджджхам̣, пит̣т̣химаджджхасса упарибха̄го. читам̣ парипун̣н̣анти аниннабха̄вена читам̣, двӣхи кот̣т̣ехи саматалата̄йа парипун̣н̣ам̣. уггамма̄ти уггантва̄.

нигродхапариман̣д̣ало вийа париман̣д̣ало нигродхапариман̣д̣ало екасса париман̣д̣аласаддасса лопам̣ катва̄. на хи саббо нигродхо ман̣д̣ало. тена̄ха ‘‘самаккхандхаса̄кхо нигродхо’’ти. париман̣д̣аласаддасаннидха̄нена ва̄ париман̣д̣алова нигродхо гайхатӣти париман̣д̣аласаддасса лопена вина̄пи айаматтхо лаббхатӣти а̄ха ‘‘нигродхо вийа париман̣д̣ало’’ти. йа̄ватаквасса̄ти о-ка̄расса ва-ка̄ра̄десам̣ катва̄ вуттам̣.

самават̣т̣итаккхандхоти самам̣ суват̣т̣итаккхандхо. кон̃ча̄ вийа дӣгхагала̄, бака̄ вийа ван̇кагала̄, вара̄ха̄ вийа путхулагала̄ти йоджана̄. суван̣н̣а̄лин̇гасадисоти суван̣н̣амайакхуддакамудин̇гасадисо.

расаггасаггӣти мадхура̄дибхедам̣ расам̣ гасанти анто павесантӣти расаггаса̄, расаггаса̄нам̣ агга̄ расаггасагга̄, та̄ етасса сантӣти расаггасаггӣ. тена̄ти оджа̄йа апхаран̣ена, хӣнадха̄тукатта̄ те бахва̄ба̄дха̄ хонти.

‘‘ханӯ’’ти санниссайаданта̄дха̄расса саман̃н̃а̄, там̣ бхагавато сӣхаханусадисам̣, тасма̄ бхагава̄ сӣхахану. таттха йасма̄ буддха̄нам̣ рӯпака̄йасса дхаммака̄йасса ча упама̄ на̄ма нихӣнупама̄ва, наттхи сама̄нупама̄, куто адхикӯпама̄, тасма̄ айампи нихӣнупама̄ти дассетум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. тибха̄гавасена ман̣д̣алата̄йа два̄дасийам̣ паккхасса чандасадиса̄ни.

данта̄нам̣ уччанӣчата̄ аббхантараба̄хирапассавасенапи ведитабба̄, на аггавасенева. тена̄ха ‘‘айапат̣т̣ачхиннасан̇кхапат̣алам̣ вийа̄’’ти. айапат̣т̣анти ча какачам̣ адхиппетам̣. висама̄ти висамасан̣т̣ха̄на̄.

виччхиндитва̄ виччхиндитва̄ паваттасарата̄йа чхиннассара̄пи. анека̄ка̄рата̄йа бхиннассара̄пи. ка̄касса вийа аманун̃н̃асарата̄йа ка̄кассара̄пи. апалибуддхатта̄ти анупаддутаваттхукатта̄. ваттхунти ча аккхаруппаттит̣т̣ха̄нама̄ха. ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатоти еттха ат̣т̣хан̇га̄ни парато а̄гамиссанти. ман̃джугхосоти мадхурассаро.

каравӣкасаддо йесам̣ сатта̄нам̣ сотапатхам̣ упагаччхати, те аттано сарасампаттийа̄ пакатим̣ джаха̄петва̄ авасе каронто аттано васе ваттети, евам̣ мадхуроти дассенто ‘‘татрида’’нтиа̄дима̄ха. там̣ пӣтинти там̣ буддхагатам̣ пӣтим̣. тенева нӣха̄рена пунаппунам̣ паваттантам̣ авиджахитва̄ виккхамбхитакилеса̄ тхера̄нам̣ сантике ладдхадхаммассаванасаппа̄йа̄ упаниссайасампаттийа̄ парипаккан̃а̄н̣ата̄йа ‘‘саттахи…пе… патит̣т̣ха̄сӣ’’ти. саттасатаматтена ородхаджанена саддхим̣ падаса̄ва тхера̄нам̣ сантикам̣ упагататта̄ ‘‘саттахи джан̇гха̄сатехи саддхи’’нти вуттам̣.

абхинӣланеттоти адхиканӣланетто. адхиканӣлата̄ ча са̄тисайам̣ нӣлабха̄вена ведитабба̄, на нетте нӣлаван̣н̣ассева адхикабха̄ватоти а̄ха ‘‘на сакаланӣланеттова̄’’тиа̄ди. пӣталохитаван̣н̣а̄ сетаман̣д̣алагатара̄дживасена, нӣласетака̄л̣аван̣н̣а̄ пана там̣там̣ман̣д̣алавасенева ведитабба̄.

чаккхубхан̣д̣анти аккхидаланти кечи, аккхидалапаттанти ан̃н̃е. аккхидалехи пана саддхим̣ аккхибимбанти ведитаббам̣. еван̃хи виниггатагамбхӣраджотана̄пи йутта̄ хоти.

ун̣н̣а̄саддо локе ависесато ломапарийа̄йо, идха пана ломависесава̄чакоти а̄ха ‘‘ун̣н̣алома’’нти. нала̄т̣амаджджхаджа̄та̄ти нала̄т̣амаджджхагата̄. ода̄тата̄йа упама̄, на мудута̄йа. раджатапуббул̣ака̄ти раджатамайата̄рака̄.

две аттхавасе пат̣ичча вуттанти йасма̄ буддха̄ чаккаваттино ча парипун̣н̣анала̄т̣ата̄йа парипун̣н̣асӣсабимбата̄йа ча ‘‘ун̣хӣсасӣса̄’’ти вуччанти, тасма̄ те две аттхавасе пат̣ичча ‘‘ун̣хӣсасӣсо’’ти идам̣ вуттам̣. ида̄ни там̣ аттхадвайам̣ бхагавати суппатит̣т̣хитанти дассетум̣ ‘‘татха̄гатассахӣ’’тиа̄ди вуттам̣. сан̣хатамата̄йа суван̣н̣аван̣н̣ата̄йа ча ран̃н̃о баддхаун̣хӣсапат̣т̣о вийа вирочати. каппасӣса̄ти двидха̄бхӯтасӣса̄. пхаласӣса̄ти пхаласадисасӣса̄. ат̣т̣хисӣса̄ти мам̣сасса абха̄вато тачопарийонаддхаат̣т̣химаттасӣса̄. тумбасӣса̄ти ла̄бусадисасӣса̄. паббха̄расӣса̄ти пит̣т̣хибха̄гена оламбама̄насӣса̄. пуриманайена̄ти парипун̣н̣анала̄т̣ата̄паккхена. ун̣хӣсавет̣хитасӣсо вийа̄ти ун̣хӣсапат̣т̣ена вет̣хитасӣсападесо вийа. ун̣хӣсам̣ вийа̄ти чхекена сиппина̄ вирачитаун̣хӣсаман̣д̣алам̣ вийа.

камманти йена йена каммена йам̣ йам̣ лаккхан̣ам̣ ниббаттам̣, там̣ там̣ каммам̣. каммасариккхаканти тасса тасса лаккхан̣асса там̣камма̄нурӯпата̄. лаккхан̣анти тасса маха̄пурисалаккхан̣асса авипарӣтасабха̄во. лаккхан̣а̄нисам̣санти там̣ лаккхан̣апат̣ила̄бхена ладдхаббагун̣о. има̄ни камма̄дӣнӣти има̄ни анантарам̣ вутта̄ни каммакаммасариккхака̄дӣни дассетва̄ там̣ сарӯпато вибха̄ветва̄ катхетабба̄ни сам̣ван̣н̣акена.

ратанавичиттасуван̣н̣аторан̣ам̣ тасмим̣ ка̄ле мануссалоке наттхӣти вуттам̣ ‘‘деванагаре’’ти. саббасо супуппхитаса̄ларуккхо аса̄дха̄ран̣асобхо мануссӯпача̄ре на лаббхатӣти а̄ха ‘‘селантарамхӣ’’ти. кирийа̄ча̄ранти ка̄йикава̄часикакирийа̄паваттим̣.

387. сататапа̄т̣иха̄рийанти сататам̣ чаримабхаве саббака̄лам̣ лаккхан̣аниббаттакакамма̄нубха̄вахетукам̣ буддха̄вен̣икам̣ па̄т̣иха̄рийам̣. буддха̄нам̣ атидӯре па̄дам̣ никкхипитука̄ма̄нампи на̄тидӯре ева никкхипанам̣ хотӣти ‘‘на атидӯре т̣хапесса̄мӣти уддхаратӣ’’ти вуттам̣. пакатисан̃чаран̣авасенетам̣ вуттам̣, та̄дисена па̄дена анекайоджане т̣хапесса̄мӣти уддхаран̣ампи хотийева. атидӯрам̣ хӣтиа̄ди пама̄н̣а̄тиккаме досадассанам̣. евам̣ сатӣти евам̣ даккхин̣апа̄дава̄мапа̄да̄нам̣ йатха̄дхиппетапатит̣т̣хитат̣т̣ха̄не сати. падавиччхедоти падава̄равиччхедо. йа̄дисам̣ паса̄ренто ва̄мапа̄дасса уддхаран̣ам̣ патит̣т̣ха̄нан̃ча, даккхин̣апа̄дасса та̄дисамева, ити несам̣ уддхаран̣апатит̣т̣ха̄на̄нам̣ сама̄нато ан̃н̃аман̃н̃абха̄вена анӯна̄надхиката̄йа вуттам̣ ‘‘даккхин̣апа̄дакиччам̣ ва̄мапа̄дена нийамитам̣, ва̄мапа̄дакиччам̣ даккхин̣апа̄дена нийамита’’нти.

дива̄ти упакат̣т̣ха̄йа вела̄йа. виха̄рабхаттаттха̄йа̄ти виха̄ре йатха̄вуддхам̣ гахетаббабхаттаттха̄йа. паччхато а̄гаччхантоти пакатигаманена паччхато а̄гаччханто. ока̄сам̣ на лабхатӣти паданиккхепат̣т̣ха̄нам̣ на лабхати. ӯрупарийа̄йо идха саттхи-саддоти а̄ха ‘‘на ӯрум̣ унна̄метӣ’’ти. дан̣д̣ан̇кусам̣ вуччати дӣгхадан̣д̣о ан̇кусо, тена руккхаса̄кхам̣ чхиндато пурисасса йатха̄ паччха̄бха̄гена па̄да̄нам̣ осакканам̣ хоти, евам̣ бхагавато па̄да̄ на осаккантӣти а̄ха ‘‘руккхаса̄кха̄чхедана…пе… осакка̄петӣ’’ти. обаддха̄на̄баддхат̣т̣ха̄нехи па̄дам̣ кот̣т̣енто вийа̄ти а̄баддхат̣т̣ха̄нена ана̄баддхат̣т̣ха̄нена ча па̄дакхан̣д̣ам̣ кот̣т̣етва̄ тхаддхам̣ каронто вийа. на ито чито ча ча̄летӣти апара̄парам̣ на ча̄лети. уссан̇кхапа̄дата̄йа сукхенева па̄да̄нам̣ париваттанато на̄бхито пат̣т̣ха̄йа упаримака̄йо на ин̃джатӣти хет̣т̣химака̄йова ин̃джати. тена̄ха ‘‘упарима…пе… ниччало хотӣ’’ти. на джа̄на̄ти анин̃джанато. ка̄йабалена̄ти гаманапайогасан̇кха̄тена ка̄йагатена висесабалена. джавагаманахетубхӯтена ва̄ ка̄йабалена. тена̄ха ‘‘ба̄ха̄ кхипанто’’тиа̄ди. джавена гаччханто хи ба̄ха̄ кхипати, сарӣрато седа̄ муччанти. на̄га̄палокитавасена̄ти на̄гасса апалоканамива сакалака̄йенева париваттетва̄ апалоканавасена.

ана̄варан̣ан̃а̄н̣асса̄ти ана̄варан̣ан̃а̄н̣абалена дассанасса. ана̄варан̣ава̄ро пана ка̄йе патит̣т̣хитарӯпадассанампи ана̄варан̣амева̄ти дассанаттхам̣ вутто. индакхӣлато пат̣т̣ха̄йа̄ти нагарадва̄ре индакхӣлато пат̣т̣ха̄йа. пакатиирийа̄патхенева̄ти онамана̄дим̣ акатва̄ уджукагамана̄дина̄ ева. йади евам̣ кот̣т̣хакадва̄рагехаппавесе катханти а̄ха ‘‘далиддаманусса̄на’’нтиа̄ди. париваттентена̄ти нипаджджанаттхам̣ ка̄йам̣ париваттентена.

хаттхехи гахетва̄ти убхохи хаттхехи убхосу кат̣иппадесесу париггахетва̄. патати нисӣданат̣т̣ха̄не нипаджджанавасена патати. оримам̣ ан̇гам̣ нисса̄йа нисинноти паллан̇кама̄бхуджитва̄ уккут̣иканисаджджа̄йа упаримака̄йам̣ хет̣т̣химака̄йе патит̣т̣хапентойева бха̄рӣкаран̣авасена ориман̇гам̣ нисса̄йа нисинно. гхам̣сантоти а̄нисададесена а̄санат̣т̣ха̄нам̣ гхам̣санто. па̄риман̇ганти саттхибха̄гасаммаддам̣ а̄нисадападесам̣. татхева̄ти гхам̣санто ева. оламбакам̣ дха̄ренто вийа̄ти оламбакасуттам̣ ота̄ренто вийа. тена уджукамева нисӣданама̄ха. сарӣрасса гарукабха̄вахетӯнам̣ дӯрато самупа̄йитабха̄вена саллахукабха̄вато тӯлапичум̣ т̣хапенто вийа.

аппесаккха̄нам̣ маха̄нубха̄вагехаппавесе сийа̄ чхамбхитаттам̣, читтаккхобхо, даратхавасена на̄наппака̄ракаппанам̣, бхайавасена тан̣ха̄васена паритассанам̣, там̣ саббам̣ бхагавато наттхӣти дассетум̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘на чхамбхатӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 2.387) вуттанти а̄ха ‘‘на чхамбхатӣ’’тиа̄ди.

удакам̣ дӣйати етена̄ти удакада̄нам̣, бхин̇ка̄ра̄ди удакабха̄джанам̣. баддхам̣ катва̄ти хаттхагатаматтикам̣ вийа аттано васе аваттантам̣ катва̄. париваттетва̄ти куджджитва̄. вичхад̣д̣айама̄но удакасса виккхипанавасена чхад̣д̣айама̄но.

татха̄ на ган̣ха̄ти, бйан̃джанаматта̄йа ева ган̣ханто. бхаттам̣ ва̄ амана̄панти а̄нетва̄ йоджана̄. бйан̃джанена а̄лопаатина̄манам̣, а̄лопена бйан̃джанаатина̄мананти имесу пана двӣсу пат̣хамамева аса̄руппата̄йа анит̣т̣хам̣ ваджджетаббанти па̄л̣ийам̣ пат̣иккхиттанти дат̣т̣хаббам̣. саббаттхева̄ти саббасмим̣ а̄харитаббаваттхусмим̣ супан̣ӣтабха̄вена расо па̄кат̣о хоти н̃а̄н̣ена парин̃н̃а̄татта̄. расагедхо пана наттхи сетугха̄татта̄.

асса̄ти ‘‘нева дава̄йа̄’’тиа̄дипадасса. вуттаметанти ‘‘висуддхимагге виниччхайо а̄гато’’ти сабба̄савасутте (ма. ни. 1.23) сам̣ван̣н̣айантена вуттаметам̣, тасма̄ на еттха там̣ ваттаббанти адхиппа̄йо, тасма̄ йо тасмим̣ тасмим̣ виниччхайе висесава̄до иччхитаббо. со параматтхаман̃джӯса̄йа висуддхимаггаван̣н̣ана̄йа вуттанайенева ведитаббо. паттасса гахан̣ат̣т̣ха̄нанти хаттхена паттасса гахан̣ападесам̣. виниваттитва̄ти патте саббам̣ а̄мисагатам̣ саддхим̣ бхаттена виниваттитва̄ гаччхати. пама̄н̣а̄тиккантанти кела̄йанавасена атиккантапама̄н̣ам̣ а̄раккхам̣ т̣хапети. чӣварабхогантаранти чӣварапат̣алантарам̣. ударена аккамитва̄ти ударенева саннирумбхитва̄.

аппаттака̄лам̣ абхимукхам̣ на̄мети упана̄метӣти атина̄мети, паттака̄лам̣ атикка̄менто на̄мети апанетӣти атина̄мети. убхайампи екаджджхам̣ гахетва̄ па̄л̣ийам̣ ‘‘на ча анумоданасса ка̄ламатина̄метӣ’’ти вуттанти дассенто ‘‘йо хӣ’’тиа̄дима̄ха.

вегагаманена пат̣исам̣мун̃читва̄ дха̄витва̄ гаччхати. аччуккат̣т̣ханти ативийа уддхам̣ катва̄ кад̣д̣хитапа̄рутам̣. тена̄ха ‘‘йо хи йа̄ва ханукат̣т̣хито…пе… хотӣ’’ти. аччоккат̣т̣ханти ативийа хет̣т̣ха̄ катва̄ кад̣д̣хитапа̄рутам̣. тена̄ха ‘‘йа̄ва гоппхака̄ ота̄ретва̄’’ти. убхато уккхипитва̄ти даккхин̣ато ва̄матоти убхосу пассесу уттара̄сан̇гам̣ уккхипитва̄. тхананти даккхин̣атханам̣.

виссат̣т̣хоти вимутто. тена̄ха ‘‘виссат̣т̣хатта̄йева чеса вин̃н̃еййо’’ти. йасма̄ амуттава̄дино вачанам̣ ависсат̣т̣хата̄йа на синийхати, на евам̣ муттава̄диноти а̄ха ‘‘синиддхо’’ти. вин̃н̃еййоти супарибйаттата̄йа аккхарато ча бйан̃джанато ча вин̃н̃а̄тум̣ саккун̣еййо. тена̄ха ‘‘па̄кат̣о’’ти. вин̃н̃а̄панийоти виджа̄нитаббо. бйан̃джанавасенева четтха вин̃н̃еййата̄ ведитабба̄ гхосасса адхиппетатта̄. мадхуроти пийо пеманӣйо апалибуддхо. саванамарахати, саванасса сотасса хитоти ва̄ саванӣйо. сампин̣д̣итоти сахито. бхагавато хи саддо уппаттит̣т̣ха̄наката̄сан̃читатта̄ сахита̄ка̄ренева а̄па̄тхама̄гаччхати, на айосала̄ка̄йа пахат̣акам̣сатха̄лам̣ вийа виппакин̣н̣о. тена̄ха ‘‘ависа̄рӣ’’ти. гамбхӣроти йатха̄ гамбхӣраваттхупариччхинданена н̃а̄н̣асса гамбхӣрасаман̃н̃а̄, евам̣ гамбхӣрат̣т̣ха̄насамбхавато саддасса гамбхӣрасаман̃н̃а̄ти а̄ха ‘‘гамбхӣроти гамбхӣрасамут̣т̣хито’’ти. нинна̄дава̄ти сависесам̣ нинна̄дава̄. сва̄йам̣ висесо гамбхӣрабха̄васиддхоти а̄ха ‘‘гамбхӣратта̄йева чеса нинна̄дӣ’’ти. еваметтха чатта̄ри ан̇га̄ни чатуран̇ганиппха̄дӣни ведитабба̄ни. ака̄ран̣а̄ ма̄ нассӣти буддха̄нубха̄вена вийа сарасса парисапарийантата̄ вутта̄, дхаммата̄васенева пана са̄ ведитабба̄ тасса мӯлака̄ран̣асса татха̄ ават̣т̣хитатта̄.

паччосаккитва̄ти пат̣иниваттитва̄. самусситакан̃чанапаббатам̣ вийа упари инданӣларатанавитатасикхам̣ виджджуллата̄бхӯситам̣. маха̄патхавӣа̄дайо саттхугун̣апат̣ибха̄гата̄йа нидассанам̣, кевалам̣ махантата̄маттам̣ упа̄да̄йа нидассита̄.

390. аппат̣исам̣видитоти ана̄рочито. а̄гаманавасена четтха пат̣исам̣ведитанти а̄ха ‘‘авин̃н̃а̄таа̄гамано’’ти. уггатабха̄ванти кулабхогавиджджа̄дӣхи ул̣а̄рабха̄вам̣. ануддайасампанна̄ти ка̄рун̣ика̄.

391. сахаса̄ва ока̄сакаран̣ена уччакулӣната̄ дӣпита̄ хотӣти а̄ха ‘‘вегена ут̣т̣ха̄йа двидха̄ бхиджджитва̄’’тиа̄ди.

на̄рисама̄нана̄манти иттхиаттхаджотакана̄мам̣. тена̄ха ‘‘иттхилин̇га’’нти. авха̄табба̄ти катхетабба̄.

394. еканӣха̄ренева ат̣т̣ха пан̃хе бйа̄каронто. ‘‘пуббенива̄сам̣…пе… павуччатӣ’’ти имина̄ пуббенива̄сасса видитака̄ран̣ам̣ вуттанти а̄ха ‘‘тасса пуббенива̄со па̄кат̣о’’ти. диббачаккхун̃а̄н̣ам̣ катхитам̣ тасса парибхан̣д̣ан̃а̄н̣абха̄вато йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣асса. ‘‘джа̄тиккхайам̣ патто, абхин̃н̃а̄ восито’’ти ча вуттатта̄ мунӣти асеккхамуни идха̄дхиппетоти а̄ха ‘‘арахаттан̃а̄н̣амонеййена саманна̄гато’’ти.

килесара̄гехи килесавиван̣н̣ата̄хи. джа̄тиккхайаппаттатта̄ ‘‘атхо джа̄тиккхайам̣ патто’’ти вуттатта̄. абхиджа̄нитва̄ти абхивисит̣т̣хата̄йа аггамаггапан̃н̃а̄йа н̃атва̄. ида̄ни пат̣исамбхида̄йам̣ а̄гатанайена парин̃н̃а̄паха̄набха̄вана̄саччхикирийа̄сама̄паттӣнам̣ па̄рагаманена па̄рагӯти айаметтха аттхоти дассетум̣ ‘‘па̄рагӯти ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. абхин̃н̃еййадхамма̄нам̣ джа̄нанавасена абхин̃н̃а̄па̄рагӯ. та̄дисоти йа̄дисо ‘‘па̄рагӯ саббадхамма̄на’’нти пададвайена вутто, та̄дисо. чхахи а̄ка̄рехӣти паджа̄нана̄дӣхи йатха̄вуттехи чхахи а̄ка̄рехи.

ка̄ман̃четтха две ева пуччха̄га̄тха̄ две ча виссаджджана̄га̄тха̄, пуччха̄пат̣ипа̄т̣ийа̄ пана асан̇карато ча виссаджджанам̣ паваттати, там̣ ниддха̄ретум̣ ким̣ пана̄тиа̄ди вуттам̣. ведехи гататта̄ти ведехи магган̃а̄н̣ехи па̄ран̇гататта̄. пуббенива̄сантиа̄дӣхи виджджа̄нам̣ аттхита̄йа бодхитатта̄. па̄падхамма̄нанти чхаттим̣сапа̄падхамма̄нам̣ соттха̄нам̣ маггам̣ па̄панена ниссесато содхитатта̄.

395. дхаммо на̄ма арахаттамагго кусаладхаммесу уккам̣сапа̄рамиппаттийа̄ уккат̣т̣ханиддесена. тасса анурӯпадхаммабха̄вато анудхаммо на̄ма хет̣т̣химамаггапхаладхамма̄. йо саттху сантике дхаммам̣ сутва̄ йатха̄нусит̣т̣хам̣ на пат̣ипаджджати, со татха̄гатам̣ дхамма̄дхикаран̣ам̣ вихет̣хети на̄ма. йо пана пат̣ипаджджанто ча дандха̄бхин̃н̃ата̄йа каммат̣т̣ха̄насодханаттхам̣ антарантара̄ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ анекава̄рам̣ катха̄пети, со етта̄вата̄ дхамма̄дхикаран̣ам̣ татха̄гатам̣ вихет̣хетӣти на ваттаббо. на хи бхагавато дхаммадесана̄йа париссамо аттхи, айан̃ча аттхо маха̄судассанасутта̄дӣхи (дӣ. ни. 2.241 а̄дайо) дӣпетаббо, тасма̄ – ‘‘саччадхаммасса анудхамма’’нти ваттаббе вуттамева бйатирекамукхена вибха̄ветум̣ ‘‘на ча мам̣ дхамма̄дхикаран̣ам̣ вихесесӣ’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. таттха паринибба̄йӣти парака̄ле четтха паринибба̄нампи сан̇гайхати, там̣ пана имасмим̣ гахитамева хотӣти а̄ха ‘‘десана̄йа арахаттенева кӯт̣ам̣ гахита’’нти.

брахма̄йусуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

2. селасуттаван̣н̣ана̄

396. кен̣ийоти тасса на̄мам̣, пуббе кен̣ийа̄ джӣвика̄каппанатоти ваданти. джат̣илоти джат̣а̄дхаро. бра̄хман̣аджа̄тикатта̄ кот̣иса̄рата̄йа ча бра̄хман̣амаха̄са̄ло. пайоджетва̄ ниссайо хутва̄ васати, раттим̣ ка̄масампаттим̣ анубхаватӣти ва̄ йоджана̄. сусан̇кхатанти саппимадхусаккара̄дӣхи чева маричасин̇гӣвера̄дӣхи ча сут̣т̣ху абхисан̇кхатам̣.

пат̣иккхепапасанната̄йа̄ти аховата̄йам̣ аппиччхо, йо нимантийама̄нопи на са̄дийатӣти упанимантийама̄насса пат̣иккхепе титтхийа̄нам̣ пасаннабха̄ватоти. там̣ катхам̣? вируддхаметанти ‘‘ака̄ран̣амета’’нти пат̣иккхипати.

398. каппасахассехипи…пе… ахосӣти идам̣ на̄нуссавасиддхам̣ анума̄наггахан̣ам̣ сандха̄йа̄ха. падети уттарападалопена ниддесоти а̄ха ‘‘падаппама̄н̣е’’ти. паджджати никкхипати еттха̄ти ва̄ падам̣ пакатийа̄ па̄даниккхипат̣т̣ха̄нам̣, тасмим̣ паде. кӣл̣а̄пасутата̄дина̄ пама̄дам̣ а̄паджджати. бодхисаттача̄риканти дуккарачарийам̣ сандха̄йа вадати.

399. парипун̣н̣ата̄йа̄ти анӯната̄йа. ахӣнан̇гата̄йа̄ти авекаллабха̄вато. рочатӣти ручи, дехаппабха̄, собхан̣а̄ ручи етасса̄ти суручи. а̄рохасампатти ка̄йасса пама̄н̣айуттауччата̄. парин̣а̄хасампатти кисатхӯлабха̄ваваджджитапарин̣а̄хата̄. сан̣т̣ха̄насампатти авайава̄нам̣ сусан̣т̣хитата̄. ча̄рудассаноти пийадассано тена̄ха ‘‘сучирампӣ’’тиа̄ди. суван̣н̣асадисаван̣н̣оти джа̄тихин̇гулакена маддитва̄ сила̄нигхам̣сенева парикаммам̣ катва̄ т̣хапитагханасуван̣н̣арӯпаван̣н̣о. маха̄пурисабха̄вам̣ бйан̃дженти пака̄сентӣти бйан̃джана̄ни, маха̄пурисалаккхан̣а̄нӣти а̄ха ‘‘пат̣хамам̣ вуттабйан̃джана̄нева̄’’ти.

пуббе вуттанти ‘‘суручӣ’’ти пуббе вуттам̣, ‘‘а̄диччова вирочасӣ’’ти пуна вуттам̣. ‘‘ча̄рудассано суван̣н̣аван̣н̣осӣ’’ти пуббе вуттам̣, ‘‘калйа̄н̣адассано бхиккху кан̃чана̄бхаттачо’’ти пуна вуттанти имаматтхам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘уттарага̄тха̄йапи есева найо’’ти. са̄тисайам̣ уттамаван̣н̣е ван̣н̣етва̄ уттамаван̣н̣иноти падена сантам̣ пака̄сетӣти а̄ха ‘‘уттамаван̣н̣асампаннасса̄’’ти. уттамаса̄ратхӣти сет̣т̣хапурисаса̄ратхи. таттха таттха джамбуванасан̣д̣аман̣д̣итата̄йа джамбудӣпо ‘‘джамбусан̣д̣о’’ти вуччати. иссарийанти чаккаваттиссарийам̣.

джа̄тикхаттийа̄ти джа̄тиманто кхаттийа̄. ра̄джа̄бхира̄джа̄ти еттха абхи-саддо пӯджаттхоти а̄ха ‘‘ра̄джӯнам̣ пӯджанӣйо’’ти.

аппама̄н̣а̄ти апарима̄н̣а̄ локадха̄туйо. ‘‘йа̄вата̄ пана а̄кан̇кхеййа̄’’ти (а. ни. 3.81) хи вуттам̣. дхаммара̄джа̄ ануттароти еттха вуттаануттарабха̄вам̣ ‘‘йа̄вата̄ хӣ’’тиа̄дина̄ па̄кат̣атарам̣ катва̄ дхаммара̄джабха̄вам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘сва̄ха’’нтиа̄ди вуттам̣. дхаммена̄ти пат̣иведхадхаммена. тена̄ха ‘‘ануттаренева̄’’ти. ануттарена̄ти висит̣т̣хена уттамена. имасмим̣ паккхе дхаммена̄ти пат̣ипаттидхаммена̄типи сан̇гайхати. парийаттидхаммена̄ти десана̄дхаммена а̄н̣а̄чаккам̣ паваттемӣти йоджана̄. десана̄н̃а̄н̣апат̣иведхан̃а̄н̣авибха̄гам̣ дхаммачаккамева ва̄. аппат̣иваттийанти пат̣иваттитум̣ асаккун̣еййам̣.

татха̄гатена джа̄тоти татха̄гатена хетуна̄ арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄то. хетуаттхе каран̣авачанам̣. ануджа̄тоти ча вутте ану-саддасса васена татха̄гатанти ча упайогавачанамева хоти, со ча ану-саддо хетуаттхаджотакоти а̄ха ‘‘татха̄гатам̣ хетум̣ ануджа̄то’’ти. аван̃н̃а̄таббабха̄вена джа̄тоти аваджа̄то дуппат̣ипаннатта̄. тена̄ха ‘‘дуссӣло’’ти. татха̄ хи вуттам̣ кока̄ликам̣ а̄раббха ‘‘пурисантакали аваджа̄то’’ти. путто на̄ма на хоти тасса ова̄да̄нуса̄санийам̣ ат̣т̣хитатта̄. евама̄ха̄ти ‘‘ануджа̄то татха̄гата’’нти евама̄ха.

виджджа̄ти маггавиджджа̄. уккат̣т̣ханиддесена вимуттӣти пхалавимутти. нану ча магго бха̄ветаббена гахитоти? саччам̣ гахито, саббе ча пана сатта дхамма̄ абхин̃н̃еййа̄ти виджджа̄йа абхин̃н̃еййабха̄во вутто. имина̄ ва̄ найена саббесампи абхин̃н̃еййабха̄во вутто ева̄ти ведитаббо. пхалена вина̄ хетубха̄вассева абха̄вато хетувачанена пхаласиддхи, ниродхасса ча сампа̄панена маггасса хетубха̄во. дуккхасса ниббаттанена тан̣ха̄йа самудайабха̄воти имаматтхам̣ сан̇гахитамева аттхато а̄паннатта̄. йуттахетуна̄ти йуттийуттена хетуна̄ буддхабха̄вам̣ са̄дхети саччавинимуттасса буджджхитаббасса абха̄вато саччасамбодханенева ча тасса анавасесато буддхатта̄. аттхавачанан̃четам̣, пайогавачана̄ни пана – бра̄хман̣а, ахам̣ самма̄самбуддхо саббатха̄ авипарӣтадхаммадесано, самма̄самбуддхатта̄ саббаттха авипарӣтама̄чиккхати йатха̄хам̣ саббамаггадесакоти. ким̣ пана бхагава̄ сайамева аттано самма̄самбуддхабха̄вам̣ а̄рочетӣти? маха̄карун̣а̄йа ан̃н̃есам̣ маха̄висайато. таттха ‘‘екомхи самма̄самбуддхо, сабба̄бхибхӯ саббавидӯхамасмӣ’’тиа̄дӣни (маха̄ва. 11; ма. ни. 1.285; 2.341; катха̄. 405) суттапада̄ни идамева ча суттападам̣ етасса аттхасса са̄дхакам̣.

саллакантаноти салла̄нам̣ самуччхиннатта̄. рогасса̄ти килесарогасса. тасма̄ти апунапаваттипа̄данена тикиччханато. брахмам̣ ва̄ сет̣т̣хам̣ самма̄самбодхим̣ паттоти брахмабхӯто. евам̣ а̄гата̄йа̄ти имина̄ –

‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄, дутийа̄ арати вуччати;

татийа̄ кхуппипа̄са̄ те, чатуттхӣ тан̣ха̄ павуччати.

тхинамиддхам̣ тепан̃чамам̣ тхинамиддхам̣ те, чхат̣т̣ха̄ бхӣрӯ павуччати;

саттамӣ вичикиччха̄ те, маккхо тхамбхо те ат̣т̣хамо.

ла̄бхо силоко сакка̄ро, миччха̄ладдхо ча йо йасо;

йо чатта̄нам̣ самуккам̣се, паре ча аваджа̄нати;

еса̄ намучи те сена̄, кан̣хасса̄бхиппаха̄ринӣ’’ти. (су. ни. 438-441);

евам̣ вуттам̣ нававидхам̣ сенам̣ сан̇гайхати. васе ваттетва̄ти самуччхинданена ануппа̄дата̄па̄данена васе ваттетва̄. куточи абхайо ниббхайо.

сайамева дат̣т̣хаббанти йена йена адхигато, тена тена парасаддха̄йа гантаббам̣ хитва̄ асаммохато паччавеккхан̣а̄н̃а̄н̣енева са̄мам̣ дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘паччаккха’’нти. пасат̣т̣ха̄ дит̣т̣хи сандит̣т̣хи. йатха̄ ратхена джайатӣти ратхико, евам̣ идам̣ маггабрахмачарийам̣ сандит̣т̣хийа̄ джайатӣти сандит̣т̣хикам̣. атха ва̄ дит̣т̣ханти дассанам̣ вуччати, дит̣т̣хамева сандит̣т̣хам̣, сандассананти аттхо. сандит̣т̣хам̣ арахатӣти сандит̣т̣хико йатха̄ ваттхайугам̣ арахатӣти ваттхайугико. сандит̣т̣хикам̣ пхалада̄нам̣ сандха̄йа на̄сса ка̄лоти ака̄лам̣, ака̄ламева ака̄ликам̣, на ка̄лантарам̣ кхепетва̄ пхалам̣ дети, аттано пана паваттисаманантарамева пхалам̣ детӣти аттхо. атха ва̄ аттано пхалаппада̄не пакат̣т̣хо ка̄ло патто асса̄ти ка̄лико, локийо кусаладхаммо, идам̣ пана саманантарапхалатта̄ на ка̄ликам̣.

400. ‘‘маха̄йан̃н̃ам̣ паваттайӣ’’тиа̄дӣсу кевалам̣ да̄надхамма̄дӣсу йан̃н̃апарийа̄йасамбхавато ‘‘бра̄хман̣а̄нам̣ йан̃н̃а̄бха̄вато’’ти вуттам̣. бра̄хман̣а̄ хи ‘‘аггимукха̄ дева̄’’ти аггиджуханапуббакам̣ йан̃н̃ам̣ видаханти. тена̄ха ‘‘аггиджуханаппадха̄на̄ти аттхо’’ти ‘‘бхӯрбхува? сва?’’ ити са̄виттӣ пуббакатта̄ мукхам̣ пуббан̇гамам̣. ‘‘мукхамива мукха’’нтиа̄дӣсу вийа идха̄пи падха̄напарийа̄йо мукхасаддоти дассенто ‘‘манусса̄нам̣ сет̣т̣хато ра̄джа̄ ‘мукха’нти вутто’’ти а̄ха. а̄дха̄ратоти ога̄хантӣнам̣ надӣнам̣ а̄дха̄рабха̄вато пат̣исаран̣ато гантаббат̣т̣ха̄набха̄вато. сан̃н̃а̄н̣атоти чандайогавасена аджджа асуканаккхаттанти пан̃н̃а̄йанато. а̄локакаран̣атоти наккхатта̄ни абхибхавитва̄ а̄локакаран̣ато. соммабха̄ватоти сӣтахимава̄сӣтава̄тӯпаккхарабха̄вато. тапанта̄нанти дӣпасикха̄ аггиджа̄ла̄ асанивичакканти евама̄дӣнам̣ виджджаланта̄нам̣. а̄йамукхам̣ аггадаккхин̣еййабха̄вена.

диббачаккху дхаммачаккху пан̃н̃а̄чаккху буддхачаккху самантачаккхӯти имехи пан̃чахи чаккхӯхи. те саран̣асса̄ти те саран̣асса ча, те саран̣абха̄вамӯлакатта̄ итарадвайасса ча, йатха̄вутта те-падена вуттаттхато парасса ча̄ти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘те туйхам̣, итарасса ча саран̣асса ахо а̄нубха̄во’’ти. а̄вуттивасена ва̄ те саран̣асса̄ти еттха аттхо вибха̄ветаббо – туйхам̣ саран̣абхӯтасса ча итарасаран̣асса ча а̄нубха̄воти. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

селасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

3. ассала̄йанасуттаван̣н̣ана̄

401. ан̃н̃аман̃н̃ависит̣т̣хатта̄ висадисам̣ раджджам̣ вираджджам̣, вираджджато а̄гата̄, таттха джа̄та̄ти ва̄ вераджджака̄, евам̣ джа̄та̄ кхо пана те, йасма̄ ваттха̄бхаран̣а̄дивибха̄гена на̄наппака̄ра̄ хонти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘на̄на̄вераджджака̄на’’нти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана вераджджассева васена на̄наппака̄рата̄ вутта̄. йан̃н̃упа̄сана̄дина̄ти йан̃н̃а̄нубхаванамантаджджхенадаккхин̣апарийесана̄дина̄. чатуван̣н̣аса̄дха̄ран̣анти кхаттийа̄дӣнам̣ чатуннам̣ ван̣н̣а̄нам̣ са̄дха̄ран̣ам̣ сам̣са̄расуддхипа̄патассанам̣. нха̄насуддхийа̄ти титтхасамуддакха̄тесу мантаджаппанапуббакам̣ са̄йам̣татийаудакорохана̄динха̄насуддхийа̄. бха̄вана̄суддхийа̄ти парамаджотибхӯта̄йа пурисабха̄вана̄сан̇кха̄та̄йа суддхийа̄. ва̄питасироти оропитакесо. тамева хи сиро ва̄питанти вуччати.

сабха̄вава̄дӣти йатха̄бхӯтава̄дӣ. паббаджанта̄ти бра̄хман̣апаббаджджам̣ упагаччханта̄, тасма̄ бра̄хман̣а̄нам̣ паббаджджа̄видха̄нам̣ сиккхантена бхота̄ ‘‘бра̄хман̣а̄ва суджджханти, но абра̄хман̣а̄’’ти айам̣ видхи сахетуко саупа̄да̄но саккаччам̣ уггахито, тасма̄ туйхам̣ пара̄джайо наттхи…пе… евама̄хам̣су.

402. ладдхибхинданаттханти ‘‘бра̄хман̣а̄ва брахмуно путта̄ ораса̄ мукхато джа̄та̄ брахмаджа̄’’ти евам̣ паватталаддхийа̄ винивет̣ханаттхам̣. путтапат̣ила̄бхаттха̄йа̄ти ‘‘евам̣ майам̣ петтикам̣ ин̣адха̄рам̣ содхеййа̄ма̄’’ти ладдхийам̣ т̣хатва̄ путтапат̣ила̄бхаттха̄йа. айан̃хеттха адхаммика̄нам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ аджджха̄сайо. несанти бра̄хман̣а̄нам̣. саччавачанам̣ сийа̄ти ‘‘брахмуно путта̄’’тиа̄дивачанам̣ саччам̣ йади сийа̄ бра̄хман̣ӣнам̣…пе… бхавеййа, на четам̣ аттхи. маха̄брахмуно мукхато джа̄тоти ва̄даччхедакава̄до мукхатоджа̄таччхекава̄до. ассала̄йановин̃н̃ӯ джа̄тико ‘‘нираккхепам̣ саман̣ена готамена вутта’’нти джа̄нантопи сахагата̄нам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ читта̄нураккхан̣аттхам̣ ‘‘кин̃ча̄пи бхавам̣ готамо’’тиа̄дима̄ха.

403. ида̄ни бра̄хман̣ова сет̣т̣хо ван̣н̣оти ва̄дам̣ бхиндитум̣ ‘‘сутам̣ те йонакакамбоджесӯ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. йади бра̄хман̣ова сет̣т̣хо ван̣н̣о, саббаттха бра̄хман̣ова сет̣т̣хо бхавеййа, атха касма̄ йонакакамбоджа̄диджанападесу бра̄хман̣а̄нам̣ сет̣т̣хабха̄во наттхи? еван̃хи таттха ван̣н̣а̄, тасма̄ ‘‘бра̄хман̣ова сет̣т̣хо’’ти ладдхиматтаметам̣. тесу хи джанападесу джана̄ екаджджхам̣ саннипатитва̄ саммантайитва̄ катикам̣ акам̣су, да̄сам̣ са̄микам̣ катва̄ итаре саббе там̣ пӯджетва̄ тасса васе ваттанти, йо тесам̣ аййо хоти итаре саббе тасса да̄са̄ хонти, те катипайасам̣ваччхара̄тиккамена тасса кин̃чи досам̣ дисва̄ там̣ тато т̣ха̄нато апанетва̄ ан̃н̃ам̣ т̣хапенти, ити со аййо хутва̄ да̄со хоти, итаро да̄со хутва̄ аййо хоти, евам̣ та̄ва кечи ‘‘аййо хутва̄ да̄со хоти, да̄со хутва̄ аййо хотӣ’’ти еттха аттхам̣ ваданти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана пуримавасенева таматтхам̣ дассетум̣ ‘‘бра̄хман̣о сабхарийо’’тиа̄ди вуттам̣. вайаппатте путте асатӣти идам̣ ваккхама̄насса да̄ракасса да̄йаджджаса̄микабха̄васса та̄ва дассанам̣. ма̄тито суддхоти еттха йо ма̄тито суддхатта̄ аййо, питито асуддхатта̄ да̄со хоти, со ева питито асуддхатта̄ да̄со хутва̄ ма̄тито аййо хотӣти джа̄тим̣ самбхедети. сова саббена саббам̣ хотӣти на сакка̄ ваттунти апаре. ко тха̄моти маханте локасаннива̄се анаматагге атӣте ка̄ле иттхӣнам̣ ва̄ читте анават̣т̣хите да̄са̄ да̄са̄ ева хонти, аййа̄ аййа̄ ева хонтӣти еттха ко екантико сахетуко авассайо, тасса са̄дхако сиддханто, ким̣ нидассананти аттхо.

404. суккаччхедакава̄до на̄ма̄ти ‘‘бра̄хман̣ова сукко ван̣н̣о’’ти евам̣ вутто суккаччхедакава̄ро на̄ма.

408. саббасмим̣ аггикиччам̣ каронтети етена йатха̄ йато куточи ниссайато уппанно аггиупа̄да̄насампанно аггикиччам̣ кароти, евам̣ йасмим̣ касмин̃чи да̄сакуле джа̄то упаниссайасампанно самма̄пат̣ипаджджама̄но сам̣са̄рато суджджхати ева̄ти дассети.

409. па̄дасикаван̣н̣оти антара̄л̣аван̣н̣о. етесанти кхаттийакума̄рена бра̄хман̣акан̃н̃а̄йа уппаннапутто, бра̄хман̣акума̄рена кхаттийакан̃н̃а̄йа уппаннапуттоти етесам̣ двиннам̣ ма̄н̣авака̄нам̣. матакабхаттети мате уддисса катабхатте. тха̄липа̄кети катаман̇галабхатте.

410. тумхети джа̄тиса̄ман̃н̃ато ма̄н̣авам̣ бра̄хман̣ехи саддхим̣ екаджджхам̣ сан̇ган̣ханто а̄ха. ко ну кхоти авам̣сиро исива̄до, тесам̣ бра̄хман̣ӣсӣнам̣ аса̄маттхийадассанена джа̄тийа̄ аппама̄н̣атам̣ вибха̄ветум̣ га̄мада̄ракавесена упагаччхи. тена вуттам̣ ‘‘га̄ман̣д̣аларӯпо вийа̄’’ти. кон̣д̣адамакоти адантадамако.

411. джанетӣти джаника̄ джанетти. джанако пита̄ти еттха̄пи есева найо. гандхаббапан̃ханти гандхаббасса ма̄тукуччхийам̣ уппаджджанакасаттасса кхаттийабха̄ва̄дипуччхам̣. даббигахан̣асиппампи ека̄ виджджа̄ ведитабба̄. таттха кира кусало йам̣ кин̃чи а̄ха̄рӯпагапан̣н̣апуппхапхалабӣджам̣ антамасо ела̄лукампи гахетва̄ бхесаджджехи йоджетва̄ пачанто саппимадхупха̄н̣итехи сама̄нарасам̣ катва̄ сампа̄детум̣ саккоти, пун̣н̣опи та̄дисо, тена н̃а̄там̣ твам̣ даббигахан̣асиппаматтампи на джа̄на̄сӣти самбандхо. саддхоти каммапхаласаддха̄йа саддхо, потхуджджаникенева ратанаттайапаса̄дена пасанно. тенева̄ха – ‘‘упа̄сакам̣ мам̣ бхавам̣…пе… саран̣ам̣ гата’’нти.

ассала̄йанасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

4. гхот̣амукхасуттаван̣н̣ана̄

412. кхемийа̄ на̄ма ран̃н̃о девийа̄ ропитатта̄ там̣ амбаванам̣ кхемийамбавананти вуччатӣти ваданти. дхаммикоти дхаммайутто саббасова адхаммам̣ паха̄йа дхамме т̣хито. париббаджати паббаджати етена̄ти париббаджо, гхара̄ва̄сато никкхаманапуббакам̣ лин̇гаггахан̣авасена сӣласама̄да̄нам̣. еттха̄ти етасмим̣ париббадже. сабха̄воти там̣ парибба̄джанийам̣, техи техи парибба̄джакехи анут̣т̣ха̄таббо пат̣ипаттидхаммасан̇кха̄то сабха̄во. дхаммова пама̄н̣анти етена майам̣ ахиримана̄ читтасса йатха̄упат̣т̣хитам̣ катхема, тасма̄ там̣ аппама̄н̣ам̣, йо панеттха авитатхо дхаммо, тадева пама̄н̣ам̣. адхигатапат̣ипаттисан̇кха̄то сабха̄во аттхи, тасса тумхехи тумхехи бахуна̄ на̄на̄сандассана̄ди каммена идха бхавитаббам̣, бахудеветтха ваттаббанти адхиппа̄йо.

414. са̄раттаратта̄ти са̄раджджанавасена ратта̄, бахулара̄гавасена абхиратта̄ти аттхо. аттана̄ н̃а̄петаббаматтхам̣ ануггаха̄пети бодхетӣти ануггахо, н̃а̄питака̄ран̣ам̣, саха ануггахена̄ти са̄нуггаха̄. тена̄ха ‘‘сака̄ран̣а̄’’ти. ким̣ пана там̣ ка̄ран̣ам̣? имасса̄дхиппа̄йо ‘‘наттхи дхаммико париббаджо’’ти майа̄ вутто, аддха̄ пана̄йасма̄ удено йа̄тха̄вато дхаммикам̣ париббаджам̣ ме а̄чиккхатӣти. тена̄ха ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄ди.

421. саббамидам̣ тха̄вараджан̇гамам̣ пурисакатам̣, тасма̄ йам̣ кин̃чи катва̄ атта̄ посетаббо раккхитабботи лока̄йатаниссито нӣтимагго гхот̣амукхаканто, тасма̄ а̄ха ‘‘етасса кира джа̄нанасиппе’’тиа̄ди. сагге ниббатто на̄ма наттхи акаттаббамева каран̣ато. девалокапарийа̄паннадханам̣ манусса̄нам̣ упакаппапун̃н̃а̄бха̄вато пуббе аттана̄ нихитадханам̣ ‘‘асуке ча̄’’ти а̄чиккхитва̄ гато. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

гхот̣амукхасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

5. чан̇кӣсуттаван̣н̣ана̄

422. тасминти са̄лаване. уттарена опа̄са̄данти опа̄са̄дага̄масса уттарадиса̄йам̣. уттарена̄ти ена-саддайогена хи опа̄са̄данти упайогавачанам̣. аджджха̄васатӣти еттха адхи-а̄-садда̄нам̣ анаттхантаратам̣ хадайе катва̄ а̄ха ‘‘васатӣ’’ти. ида̄ни тесам̣ аттхависесабха̄витам̣ дассенто ‘‘абхибхавитва̄ ва̄ а̄васатӣ’’тиа̄дима̄ха. еттха̄ти опа̄са̄дападе. саттуссадантиа̄дӣсу пана катханти а̄ха – ‘‘тасса ануппайогатта̄ва сесападесӯ’’ти. упа-ану-адхи-ити-евам̣-пуббаке васанакирийайа̄т̣т̣ха̄не упайогавачанамева па̄пун̣а̄тӣти саддавидӯ иччхантӣти а̄ха ‘‘лаккхан̣ам̣ саддасаттхато парийеситабба’’нти. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘упасаггавасена панеттха бхумматтхе упайогавачанам̣ ведитабба’’нти. уссадата̄ на̄меттха бахулата̄ти там̣ бахулатам̣ дассетум̣ ‘‘бахуджана’’нтиа̄ди вуттам̣. а̄ваджджитва̄ти париккхипитва̄.

ран̃н̃а̄ вийа бхун̃джитаббанти ва̄ ра̄джабхоггам̣. ран̃н̃о да̄йабхӯтанти кулапарампара̄йа бхоггабха̄вена ран̃н̃а̄ ладдхада̄йабхӯтам̣. тена̄ха ‘‘да̄йаджджанти аттхо’’ти. ра̄джанӣха̄рена парибхун̃джитаббато уддхам̣ парибхогала̄бхасса сет̣т̣хадеййата̄ на̄ма наттхӣти а̄ха – ‘‘чхаттам̣ усса̄петва̄ ра̄джасан̇кхепена парибхун̃джитабба’’нти. титтхапаббата̄дӣсӯти надӣтиттхапаббатапа̄дага̄мадва̄раат̣авӣмукха̄дӣсу. ниссат̣т̣хапариччаттанти муттача̄гавасена париччаттам̣ катва̄. етесам̣ бра̄хман̣агахапатика̄нам̣.

423. ти саннипатита̄. йо кочи вин̃н̃ӯнам̣ иччхито пан̃хо, тасса пуччхитасса йа̄тха̄вато катханасаматтхо пуччхитапан̃хабйа̄каран̣асаматтхо.кула̄падеса̄дина̄ махатӣ матта̄ етасса̄ти маха̄матто.

424. тети ‘‘на̄на̄вераджджака̄’’ти вуттабра̄хман̣а̄. ‘‘убхато суджа̄то’’ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.303; а. ни. т̣ӣ. 3.5.134) еттаке вутте йехи кехичи двӣхи бха̄гехи суджа̄тата̄ вин̃н̃а̄йеййа, суджа̄тасаддо ча ‘‘суджа̄то ча̄рудассано’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.399; су. ни. 553; тхерага̄. 818) а̄рохапарин̣а̄хасампаттипарийа̄йоти джа̄тивасенева суджа̄татам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘ма̄тито ча питито ча̄’’ти вуттам̣. анорасапуттавасенапи локе ма̄тупитусаман̃н̃а̄ диссати, идха панасса орасапуттавасенева иччхӣйатӣти дассетум̣ ‘‘сам̣суддхагахан̣ӣко’’ти вуттам̣. пита̄ ча ма̄та̄ ча питаро, питӯнам̣ питаро пита̄маха̄, тесам̣ йуго пита̄махайуго, тасма̄ йа̄ва саттама̄ пита̄махайуга̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. йугасаддо четтха екасесанайена дат̣т̣хаббо ‘‘йуго ча йуго ча йуга̄’’ти. еван̃хи таттха таттха двиннам̣ гахитамева хоти. тена̄ха – ‘‘тато уддхам̣ саббепи пуббапуриса̄ пита̄махаггахан̣енева гахита̄’’ти. пурисаггахан̣ан̃четтха уккат̣т̣ханиддесавасена катанти дат̣т̣хаббам̣. еван̃хи ‘‘ма̄тито’’ти па̄л̣ивачанам̣ саматтхитам̣ хоти. аккхиттоти аппаттакхепо. анаваккхиттоти саддхатха̄липа̄ка̄дӣсу на аваккхитто. джа̄тива̄дена̄ти хетумхи каран̣авачананти дассетум̣ ‘‘кена ка̄ран̣ена̄’’тиа̄ди вуттам̣. еттха ча убхато…пе… пита̄махайуга̄ти етена бра̄хман̣асса йонидоса̄бха̄во дассито сам̣суддхагахан̣икабха̄вакиттанато. аккхиттоти имина̄ кирийа̄пара̄дха̄бха̄во. кирийа̄пара̄дхена хи сатта̄ кхепам̣ па̄пун̣анти. анупакут̣т̣хоти имина̄ айуттасам̣сагга̄бха̄во. айуттасам̣саггампи хи пат̣ичча сатта̄ аккосам̣ лабханти.

иссароти адхипатеййасам̣ваттанийакаммапхалена ӣсанасӣло. са̄ панасса иссарата̄ вибхавасампаттипаччайа̄ па̄кат̣а̄ джа̄та̄ти ад̣д̣хата̄парийа̄йабха̄вена ваданто ‘‘ад̣д̣хоти иссаро’’ти а̄ха. махантам̣ дханамасса бхӯмигатан̃чева веха̄сат̣т̣хан̃ча̄ти махаддхано. тасса̄ти тасса тасса. ваданти ‘‘анвайато бйатирекато ча анупасан̇каманака̄ран̣ам̣ киттема̄’’ти.

адхикарӯпоти висит̣т̣харӯпо уттамасарӣро. дассанам̣ арахатӣти дассанӣйо. тена̄ха ‘‘дассанайогго’’ти. паса̄дам̣ а̄вахатӣти па̄са̄дико. тена̄ха ‘‘читтапаса̄даджананато’’ти. ван̣н̣асса̄ти ван̣н̣адха̄туйа̄. сарӣранти саннивесависит̣т̣хо карачаран̣агӣва̄сӣса̄ди авайавасамуда̄йо, со ча сан̣т̣ха̄намукхена гайхатӣти ‘‘парама̄йа ван̣н̣апоккхарата̄йа̄ти парама̄йа…пе… сампаттийа̄ ча̄’’ти вуттам̣. саббаван̣н̣есу суван̣н̣аван̣н̣ова уттамоти вуттам̣ ‘‘сет̣т̣хена суван̣н̣аван̣н̣ена саманна̄гато’’ти. татха̄ хи буддха̄ чаккаваттино ча суван̣н̣аван̣н̣а̄ва хонти. брахмаваччхасӣти уттамасарӣра̄бхо суван̣н̣а̄бхоти аттхо. имамева хи аттхам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘маха̄брахмуно сарӣрасадисена сарӣрена саманна̄гато’’ти. на брахмуджугаттатам̣. акхудда̄вака̄со дассана̄йа̄ти а̄рохапарин̣а̄хасампаттийа̄ авайавапа̄рипӯрийа̄ ча дассана̄йа ока̄со на кхуддако. тена̄ха ‘‘сабба̄нева̄’’тиа̄ди.

йаманийамалаккхан̣ам̣ сӣламасса аттхӣти сӣлава̄, там̣ панасса раттан̃н̃ута̄йа вуддхам̣ вад̣д̣хитам̣ сӣлам̣ асса аттхӣти вуддхасӣлӣ, тена ча саббада̄ сама̄йогато вуд̣д̣хасӣлена саманна̄гато. пан̃часӣламаттамева сандха̄йа ваданти тато парам̣ сӣласса таттха абха̄вато тесан̃ча аджа̄нанато.

т̣ха̄накаран̣асампаттийа̄ сиккха̄сампаттийа̄ ча каттхачипи анӯната̄йа париман̣д̣алапада̄ни бйан̃джана̄ни аккхара̄ни етисса̄ти париман̣д̣алападабйан̃джана̄. атха ва̄ паджджати аттхо етена̄ти падам̣, на̄ма̄ди, йатха̄дхиппетаматтхам̣ бйан̃джетӣти бйан̃джанам̣ ва̄кйам̣, тесам̣ парипун̣н̣ата̄йа париман̣д̣алападабйан̃джана̄. аттхан̃а̄панаса̄дханата̄йа ва̄ча̄ва каран̣анти ва̄ккаран̣ам̣, уда̄харан̣агхосо. гун̣апарипун̣н̣абха̄вена тасса бра̄хман̣асса, тена ва̄ бха̄ситаббааттхасса. пӯре пун̣н̣абха̄ве. пӯрети ча пуримасмим̣ аттхе а̄дха̄ре бхуммам̣, дутийасмим̣ висайе. сукхума̄латтанена̄ти имина̄ тасса̄ ва̄ча̄йа мудусан̣хабха̄вама̄ха. апалибуддха̄йа питтасемха̄дӣхи. сандит̣т̣хам̣ саббам̣ дассетва̄ вийа екадесакатханам̣. виламбитам̣ сан̣икам̣ чира̄йитва̄ катханам̣. ‘‘сандиддхавиламбита̄дӣ’’ти ва̄ па̄т̣хо. таттха сандиддхам̣ сандехаджанакам̣. а̄ди-саддена кхалита̄нукад̣д̣хита̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. а̄димаджджхапарийоса̄нам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ти имина̄ часса ва̄ча̄йа аттхапа̄рипӯрим̣ ваданти.

425. садиса̄ти екадесена садиса̄. на хи буддха̄нам̣ гун̣ехи саббатха̄ садиса̄ кечипи гун̣а̄ ан̃н̃есу лаббханти. итарети аттано гун̣ехи асадисагун̣е. иданти идам̣ аттхаджа̄там̣. гопадаканти га̄вийа̄ паде т̣хитаудакам̣. кулапарийа̄йена̄ти кула̄нуккамена.

таттха̄ти ман̃чаке. сӣхасеййам̣ каппесӣти йатха̄ ра̄ху асуриндо а̄йа̄мато виттха̄рато уббедхато ча бхагавато рӯпака̄йасса париччхедам̣ гахетум̣ на саккоти, татха̄рӯпам̣ иддха̄бхисан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхаронто сӣхасеййам̣ каппеси.

парисуддхат̣т̣хена арийанти а̄ха ‘‘арийам̣ уттамам̣ парисуддха’’нти. анаваджджат̣т̣хена кусалам̣, на сукхавипа̄кат̣т̣хена. каттхачи чатура̄сӣти па̄н̣асахасса̄ни каттхачи апарима̄н̣а̄пи деваманусса̄ йасма̄ чатувӣсатийа̄ т̣ха̄несу асан̇кхйеййа̄ апаримеййа̄ маггапхала̄матам̣ пиванти. кот̣исатасахасса̄дипарима̄н̣енапи бахӯ ева. тасма̄ ануттара̄ча̄расиккха̄панавасенева бхагава̄ бахӯнам̣ а̄чарийо. тети ка̄мара̄гато ан̃н̃е бхагавата̄ пахӣнакилесе.

апа̄папуреккха̄роти апа̄пехи пураккхарӣйати, на ва̄ па̄пам̣ пурато каротӣтипи апа̄папуреккха̄роти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘апа̄пе нава локуттарадхамме’’тиа̄ди вуттам̣. таттха апа̄пети па̄папапат̣ипаккхе па̄парахите ча. брахмани бхава̄, брахмуно ва̄ хита̄ гарукаран̣а̄дина̄, брахма̄нам̣ ва̄ маггам̣ джа̄на̄тӣти брахман̃н̃а̄, тасса̄ брахман̃н̃а̄йа паджа̄йа.

тирорат̣т̣ха̄ тироджанапада̄ти еттха раджджам̣ рат̣т̣хам̣ ра̄джанти ра̄джа̄но етена̄ти катва̄. тадекадесабхӯта̄ падеса̄ пана джанападо джана̄ паджджанти еттха сукхаджӣвикам̣ па̄пун̣антӣти катва̄. пуччха̄йа досам̣ саллаккхетва̄ти самбандхо. бхагава̄ виссаджджети тесам̣ упаниссайасампаттим̣ чинтетва̄ти адхиппа̄йо. навака̄ти а̄гантукабха̄вена амха̄кам̣ абхинава̄.

426. опа̄тети ниппа̄тетӣти аттхо. татха̄бхӯто ча таттха песита̄ хотӣти вуттам̣ ‘‘павесетӣ’’ти. сам̣пураккхаронтӣти саккаччам̣ пуббан̇гамам̣ каронти. тена̄ха ‘‘пурато катва̄ вичарантӣ’’ти.

427. судде бахи катва̄ рахо са̄ситаббат̣т̣хена манта̄ ева там̣там̣аттхапат̣ипаттихетута̄йа паданти мантападам̣ ведам̣. тена̄ха ‘‘ведо’’ти. евам̣ кира̄ти парампарабха̄вена а̄бхатанти а̄чарийапарампара̄йа а̄бхатам̣. па̄вачанасан̇кха̄тасампаттийа̄ти памукхавачанамхи удатта̄дисампаттийа̄. са̄виттиа̄дӣхи чхандабандхехи ваггабандхехи ча̄ти га̄йаттӣа̄дӣхи аджджха̄йа̄нува̄ка̄дӣхи чхандабандхехи ча ваггабандхехи ча. сампа̄детва̄ти падасампаттим̣ аха̄петва̄. паватта̄роти ва̄ па̄вачанавасена ватта̄ро. саджджха̄йитанти га̄йанавасена саджджха̄йитам̣, там̣ пана паденева иччхитанти а̄ха ‘‘падасампаттивасена̄’’ти. ан̃н̃есам̣ вуттанти па̄вачанавасена ан̃н̃есам̣ вуттам̣. ра̄сикатанти ируведайаджуведаса̄маведа̄дивасена, таттха̄пи паччекам̣ мантабрахма̄дивасена аджджха̄йа̄нува̄ка̄дивасена ра̄сикатам̣. диббена чаккхуна̄ олокетва̄ти диббачаккхупарибхан̣д̣ена йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣ена сатта̄нам̣ каммассакатам̣, паччаккхато дассанат̣т̣хена диббачаккхусадисена пуббенива̄сан̃а̄н̣ена атӣтакаппе бра̄хман̣а̄нам̣ мантаджджхенавидхин̃ча олокетва̄. па̄вачанена саха сам̣сандетва̄ти кассапасамма̄самбуддхасса йам̣ вачанам̣ ват̣т̣асаннисситам̣, тена саха авируддхам̣ катва̄. на хи тесам̣ виват̣т̣асанниссито аттхо паччаккхо хоти. апара̄парети ат̣т̣хака̄дӣхи апара̄паре, паччхима̄ окка̄кара̄джака̄ла̄дӣсу уппанна̄. паккхипитва̄ти ат̣т̣хака̄дӣхи гантхитамантападесу килесасаннисситапада̄нам̣ таттха таттха паде паккхипанам̣ катва̄. вируддхе акам̣сӯти бра̄хман̣адхаммикасутта̄дӣсу (кху. ни. бра̄хман̣адхаммикасуттам̣) а̄гатанайенева сам̣килесикаттхадӣпанато паччанӣкабхӯте акам̣су.

428. пат̣ипа̄т̣ийа̄ гхат̣ита̄ти пат̣ипа̄т̣ийа̄ самбаддха̄. парампарасам̣сатта̄ти а̄да̄нийа̄йа йат̣т̣хийа̄ сам̣сатта̄. тена̄ха ‘‘йат̣т̣хигга̄хакена чаккхумата̄’’ти. пуримасса̄ти ман̣д̣ала̄ка̄рена т̣хита̄йа андхавен̣ийа̄ саббапуримасса хаттхена саббапаччхимасса каччхам̣ ган̣ха̄петва̄. дивасампӣти анекадивасампи. чаккхусса ана̄гатабхавам̣ н̃атва̄ йатха̄аккантат̣т̣ха̄нейева анупатитва̄ аккаманам̣ва саллаккхетва̄ ‘‘кахам̣ чаккхума̄ кахам̣ магго’’ти париведитва̄.

па̄л̣иа̄гатесу двӣсӯти саддха̄ ануссавоти имесу двӣсу. еварӯпети йатха̄ саддха̄нуссава̄, еварӯпе ева паччаккхага̄хиноти аттхо. тайоти ручиа̄ка̄рапаривитаккадит̣т̣хиниджджха̄наккхантийо. бхӯтавипа̄ка̄ти бхӯтаттханит̣т̣ха̄йака̄ адхиппетаттхаса̄дхака̄, вуттавипарийа̄йена абхӯтаттхавипа̄ка̄ ведитабба̄. еттха̄ти етесу саддха̄йита̄диваттхӯсу. екам̣сенева нит̣т̣хам̣ гантум̣ на̄лам̣ анекантикатта̄ саддха̄дигга̄хасса. упари пуччха̄йа маггам̣ виваритва̄ т̣хапеси сачча̄нураккха̄йа н̃а̄тука̄мата̄йа уппа̄дитатта̄. пассати хи бхагава̄ – майа̄ ‘‘саччаманураккхата̄…пе… нит̣т̣хам̣ ганту’’нти вутте сачча̄нураккхан̣ам̣ н̃а̄тука̄мо ма̄н̣аво ‘‘китта̄вата̄’’тиа̄дина̄ пуччхиссати, тасса там̣ виссаджджетва̄ сачча̄нубодхе пуччха̄йа авасарам̣ датва̄ тасса упаниссайе упака̄радхамме катхесса̄мӣти. тена вуттам̣ – ‘‘упари пуччха̄йа маггам̣ виваритва̄ т̣хапесӣ’’ти.

430. атта̄нан̃н̃ева сандха̄йа вадати, йато вуттам̣ па̄л̣ийам̣ – ‘‘йам̣ кхо пана̄йама̄йасма̄ дхаммам̣ десети, гамбхӣро со дхаммо дуддасо дуранубодхо’’тиа̄ди. луббхантӣти лобханӣйа̄ йатха̄ ‘‘апа̄йагаманӣйа̄’’ти а̄ха ‘‘лобханӣйесу дхаммесӯти лобхадхаммесӯ’’ти. йатха̄ ва̄ рӯпа̄дидхамма̄ лобханӣйа̄, евам̣ лобхоти а̄ха ‘‘лобханӣйесу дхаммесӯти лобхадхаммесӯ’’ти. тенева̄ха – ‘‘йам̣ локе пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣, еттхеса̄ тан̣ха̄ уппаджджама̄на̄ уппаджджати, еттха нивисама̄на̄ нивисатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.400; ма. ни. 1.133; вибха. 203). есе найо сесапададвайепи.

432. нивесетӣти т̣хапети пат̣т̣хапети. пайирупа̄сатӣти упат̣т̣ха̄навасена упагантва̄ нисӣдати. суййати етена̄ти сотанти а̄ха ‘‘паса̄дасота’’нти. тан̃хи савана̄йа одахитаббанти. дха̄рети сандха̄рети таттхева манам̣ т̣хапети. аттхатоти йатха̄вуттасса дхаммасса аттхато. ка̄ран̣атоти йуттито хетуда̄харан̣ехи упапаттито. олокананти еваметанти йатха̄сабха̄вато пан̃н̃а̄чаккхуна̄ дат̣т̣хаббатам̣ кхаманти, тан̃ча махантасса ман̣ино паджджалантасса вийа а̄викатва̄ аттхасса читте упат̣т̣ха̄нанти а̄ха ‘‘идха̄’’тиа̄ди. каттукамйата̄чхандоти каттука̄мата̄сан̇кха̄то кусалаччхандо. ва̄йаматӣтиа̄дито чатуннампи вӣрийа̄нам̣ васена ва̄йа̄мам̣ параккамам̣ кароти. маггападха̄нам̣ падахатӣти магга̄вахам̣ маггапарийа̄паннан̃ча саммаппадха̄нам̣ падахати, падаханавасена там̣ парипӯрети. парамасаччанти амогхадхамматта̄ параматтхасаччам̣. сахаджа̄тана̄мака̄йена̄ти маггапан̃н̃а̄сахаджа̄тана̄мака̄йена. тадева̄ти тадева парамасаччам̣ нибба̄нам̣. тенева̄ха – ‘‘саччхикирийа̄бхисамайена вибхӯтам̣ па̄кат̣ам̣ каронто пассатӣ’’ти.

433-4. магга̄нубодхоти маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ бодхо буджджханам̣, йесам̣ килеса̄нам̣ самуччхинданавасена маггаппат̣иведхо, тесам̣ пат̣ипассамбханавасена паваттама̄нам̣ са̄ман̃н̃апхалам̣, маггена пат̣ивиддха̄ни сачча̄ни, параматтхасаччамева ва̄ анурӯпабуджджхананти адхиппа̄йо. ‘‘сачча̄нуппаттӣти пхаласаччхикирийа̄’’ти вуттам̣. еван̃хи сати хет̣т̣ха̄ вутта̄ саддха̄пат̣ила̄бха̄дайо два̄даса дхамма̄ сачча̄нуппаттийа̄ упака̄ра̄ хонти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘тесам̣йева̄ти хет̣т̣ха̄ вутта̄нам̣ два̄дасанна’’нти. на̄йам̣ ‘‘тесам̣йева̄’’ти падасса аттхо. сатипи кусалавипа̄ка̄дибха̄вена на̄натте ваттха̄рамман̣абхӯмикичча̄дивасена пана садиса̄ти упа̄йатова маггадхамма̄ а̄севита̄ бахулӣката̄ пхалабхӯта̄ти ваттаббатам̣ арахатӣти там̣садисе таббоха̄рам̣ катва̄ ‘‘тесам̣ маггасампайуттадхамма̄на’’нти вуттам̣. еван̃хи а̄севана̄гахан̣ам̣ саматтхитам̣, на ан̃н̃атха̄. на хи екачиттаккхан̣ика̄нам̣ маггадхамма̄нам̣ а̄севана̄, бахулӣкаммам̣ ва̄ аттхӣти. тулана̄ти випассана̄. са̄ хи вут̣т̣ха̄нага̄минибхӯта̄ маггаппадха̄насса бахука̄ра̄ тасса абха̄ве маггаппадха̄нассева абха̄вато, евам̣ усса̄хо тулана̄йа чхандо усса̄хасса бахука̄ротиа̄дина̄ хет̣т̣химасса упаримӯпака̄ратам̣ сувин̃н̃еййамева̄ти а̄ха – ‘‘имина̄ найена саббападесу аттхо ведитаббо’’ти. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

чан̇кӣсуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

6. есука̄рӣсуттаван̣н̣ана̄

437. кот̣т̣ха̄санти мам̣сабха̄гам̣. лагга̄пеййунти нха̄руна̄ ва̄ ва̄кена ва̄ бандхитва̄ пурисасса хаттхе ва̄ васанагехе ва̄ оламбанавасена бандхеййум̣. саттхадхамманти саттхикесу саттхава̄хена пан̣етаббам̣ а̄н̣а̄дхаммам̣. тасса никкхаманаттханти там̣ мӯлам̣ саттхикехи ниттхаран̣аттхам̣. па̄пам̣ асса̄ти паричарантасса па̄ричарийа̄йа ахитам̣ва асса. тена̄ха ‘‘на сеййо’’ти. уччакулӣна̄дайо дутийава̄ра̄дӣхи вуччанти, идха упадхивипаттисампаттийо па̄пийа̄дипадехи вутта̄ти адхиппа̄йо. тена̄ха – ‘‘па̄пийоти па̄пако ла̄мако аттабха̄во асса̄’’ти. сеййам̣соти хитакот̣т̣ха̄со, хитасабха̄воти аттхо. уччакулӣната̄ти каран̣аттхе паччаттавачананти а̄ха ‘‘учча̄кулӣнаттена̄’’ти. ‘‘ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.305; 3.141; ма. ни. ат̣т̣ха. 2.425; уда̄. 53; апа. ат̣т̣ха. 2.7.20; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 4.4; чарийа̄. ат̣т̣ха. 1.нида̄накатха̄; 2.пакин̣н̣акакатха̄; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.2.1; а. ни. т̣ӣ. 1.1.1; ваджира. т̣ӣ. гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄; са̄раттха. т̣ӣ. 1.гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄; нетти. т̣ӣ. гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄; ма. ни. т̣ӣ. 1.1) вийа ван̣н̣асаддо идха пасам̣са̄парийа̄йоти а̄ха ‘‘вессопи хи ул̣а̄раван̣н̣о хотӣ’’ти.

440. ‘‘нираво падасаддо сол̣а̄раготтасса акин̣н̣аматтика̄патто тит̣т̣хеййа асан̇гача̄рӣ’’ти вуттатта̄ бхиккха̄ чаритабба̄ва, айам̣ тесам̣ куладхаммоти адхиппа̄йо. харитва̄ти апанетва̄. саттаджӣво саттава̄н̣иджако. гопети раккхатӣти гопо, а̄раккха̄дхика̄ре нийутто. асанти лӯнанти тена̄ти аситам̣, лавиттам̣. вивидхам̣ бха̄рам̣ а̄бхан̃джанти оламбанти еттха̄ти бйа̄бхан̇гӣ, ка̄джам̣.

441. ануссаратоти ануссаран̣ахету кулавам̣са̄нуссаран̣аккхан̣е кхаттийотиа̄дина̄ сан̇кхйам̣ гаччхати. тена̄ха ‘‘пора̄н̣е…пе… ануссарийама̄не’’ти. уччанӣчаттаджа̄нанаттхан̃ча кулававаттха̄нам̣ катам̣ хотӣти кхаттийа̄дикулакаммуна̄ тесам̣ чатуннам̣ ван̣н̣а̄нам̣ сандханам̣ джӣвикам̣ пан̃н̃апенти бра̄хман̣а̄, татха̄гато пана локуттарадхаммамева пурисасса сандханам̣ пан̃н̃апети тена саттасса локаггабха̄васиддхито. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

есука̄рӣсуттаван̣н̣ана̄ лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

7. дханан̃джа̄нисуттаван̣н̣ана̄

445. ра̄джагахам̣ париккхипитва̄ т̣хитапаббатасса̄ти пан̣д̣авапаббатам̣ сандха̄йа̄ха. ра̄джагаханагарасса даккхин̣адиса̄бха̄ге паббатасса самӣпе т̣хито джанападо даккхин̣а̄гири. тан̣д̣улапут̣ака̄нам̣ па̄ли еттха̄ти тан̣д̣улапа̄ли. тасса кира два̄расамӣпе тан̣д̣улава̄н̣иджа̄ тан̣д̣улапасиббаке виваритва̄ пат̣ипа̄т̣ийа̄ т̣хапетва̄ нисӣданти, тенасса ‘‘тан̣д̣улапа̄лидва̄ра’’нти саман̃н̃а̄ ахоси. саббамева сассам̣ ган̣ха̄тӣти далиддакассака̄нам̣ дивасапариббайаматтамева виссаджджетва̄ саббамева а̄йато ниппханнам̣ дхан̃н̃ам̣ ган̣ха̄ти. мандасасса̄нӣти манданиппхаттика̄ни сасса̄ни.

446. имина̄ найена̄ти да̄сакаммакарасса нива̄санабхаттаветтана̄нуппада̄нена ман̇галадивасесу дханаваттха̄лан̇ка̄ра̄нуппада̄на̄дина̄ ча посетаббо. митта̄мачча̄нам̣ пийавачанааттхачарийа̄сама̄наттата̄ди митта̄маччакаран̣ӣйам̣ каттаббам̣, татха̄ н̃а̄тиса̄лохита̄нам̣. таттха а̄ва̄хавива̄хасамбаддхена ‘‘амха̄кам̣ име’’ти н̃а̄йантӣти н̃а̄тӣ, ма̄та̄пита̄дисамбаддхата̄йа сама̄налохита̄ти са̄лохита̄. самма̄ дадантесупи асаджджанато наттхи етесам̣ титхӣти атитхи, тесам̣ аттана̄ сама̄напарибхогавасена атитхикаран̣ӣйам̣ ка̄таббам̣, атитхибалӣти аттхо. н̃а̄такабхӯтапубба̄ петтивисайам̣ упагата̄ пуббапета̄, даккхин̣еййесу ка̄лена ка̄лам̣ да̄нам̣ датва̄ тесам̣ уддисанам̣ пуббапетакаран̣ӣйам̣, петабалӣти аттхо. гандхапуппхавилепанаджа̄ла̄бхаттехи ка̄лена ка̄лам̣ девата̄нам̣ пӯджа̄ девата̄каран̣ӣйам̣, девата̄балӣти аттхо, ра̄джакиччакаран̣ам̣ упат̣т̣ха̄нам̣ ра̄джакаран̣ӣйам̣. айампи ка̄йоти аттано ка̄йам̣ сандха̄йа вадати. имаматтхам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘имина̄ найена аттхо ведитаббо’’ти.

447. пан̃ча дуссӣлйакамма̄нӣти ниччасӣлапат̣ипаккхадхамма̄. даса акусалакаммапатхадхамма̄ даса дуссӣлйакамма̄ни. адхаммача̄рӣ ева висамача̄рӣ ка̄йависама̄дичаран̣атоти висамача̄рӣпадасса аттхо висум̣ на вутто.

448-453. осаранти апасакканти, кхӣйантӣти аттхо. тена̄ха ‘‘париха̄йантӣ’’ти. абхисарантӣти абхивад̣д̣ханавасена паваттанти. тена̄ха ‘‘вад̣д̣хантӣ’’ти. татра̄ти брахмалоке. асса̄ти брахмалоке уппаннасса дханан̃джа̄нисса. тато пат̣т̣ха̄йа̄ти йада̄ бхагавата̄ ‘‘есо, бхиккхаве, са̄рипутто’’тиа̄ди вуттам̣, тато пат̣т̣ха̄йа. чатусаччавинимуттанти ниддха̄ретва̄ вибхаджитва̄ вуччама̄нехи саччехи вимуттам̣. аттхато пана тато пуббепи саччавимуттам̣ катхам̣ на катхесийева саччавимуттасса ниййа̄насса абха̄вато.

дханан̃джа̄нисуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.

8. ва̄сет̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄

454. джа̄тим̣ содхетука̄ма̄ хонтӣти сахава̄сӣнам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ кирийа̄ пара̄дхена ва̄ аса̄руппаттена ва̄ джа̄тийа̄ упаккилесам̣ а̄сан̇ка̄йа там̣ содхетука̄ма̄ хонти. манте содхетука̄ма̄ хонтӣти мантавачане а̄чарийаматичодана̄йа ан̃н̃ена ва̄кйена кеначи ка̄ран̣ена сам̣сайе уппанне там̣ содхетука̄ма̄ хонти. антара̄ти вемаджджхе, ан̃н̃аттхева̄ антара̄саддоти тасса ан̃н̃а̄ катха̄ти вачанам̣ авагантаббам̣. кхантӣметта̄нуддайа̄дигун̣асампанно ева ‘‘сӣлава̄ти гун̣ава̄’’тиа̄ха. техи сӣласса виссаджджанака̄лепи ‘‘сӣлава̄’’ти вуччати. сампаннасӣлатта̄ ва̄ техи саманна̄гато ева хотӣти а̄ха ‘‘сӣлава̄ти гун̣ава̄’’ти. а̄ча̄расампанноти са̄дху а̄ча̄раватто.

455. сиккхита̄ти тевиджджа̄нам̣ сиккхита̄ тумхе, на да̄ни тумхехи кин̃чи каттаббам̣ аттхӣти аттхо. пат̣ин̃н̃а̄та̄ти пат̣иджа̄нитва̄ т̣хита̄.

ведаттайасан̇кха̄та̄ тиссо виджджа̄ аджджхайантӣти тевиджджа̄. тена̄ха ‘‘тиведа̄на’’нти. тайо веде ан̣анти аджджхайантӣти бра̄хман̣а̄, тесам̣. йам̣ екам̣ падампи аккха̄там̣, там̣ аттхато бйан̃джанато ча кевалино адхийино аппапайогена. нит̣т̣ха̄гатамха̄ти ниппхаттим̣ гата̄ амха̄ тевиджджа̄йа сакасамайасса катхане.

манокаммато хи ваттасампада̄тика̄ран̣ӯпача̄рена̄йаматтхо вуттоти а̄ха – ‘‘тена саманна̄гато хи а̄ча̄расампанно хотӣ’’ти.

кхайа̄тӣтанти вад̣д̣хипаккхе т̣хитанти аттхо. суккапаккхапа̄т̣ипадато пат̣т̣ха̄йа хи чандо вад̣д̣хатӣти вуччати, на кхӣйатӣти. вандама̄на̄ джана̄ намакка̄рам̣ каронти.

аттхадассанена̄ти виваран̣ена дассанапарин̣а̄йакат̣т̣хена локасса чаккху хутва̄ самуппаннам̣.

456. тит̣т̣хату та̄ва бра̄хман̣ачинта̄ти – ‘‘ким̣ джа̄тийа̄ бра̄хман̣о хоти уда̄ху бхавати каммуна̄’’ти айам̣ бра̄хман̣авича̄ро та̄ва тит̣т̣хату. джа̄тидассанаттхам̣ тин̣аруккхакӣт̣апат̣ан̇гато пат̣т̣ха̄йа локе джа̄тивибхан̇гам̣ виттха̄рато катхесса̄мӣти тесам̣ читтасампахам̣санаттхам̣ десетаббаматтхам̣ пат̣иджа̄на̄ти. таттха ан̃н̃аман̃н̃а̄ хи джа̄тийоти идам̣ ка̄ран̣авачанам̣, йасма̄ има̄ джа̄тийо на̄ма ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висит̣т̣ха̄, тасма̄ джа̄тивибхан̇гам̣ бйа̄карисса̄мӣти.

йасма̄ идха упа̄диннакаджа̄ти бйа̄ка̄таббабха̄вена а̄гата̄, тасса̄ пана нидассанабха̄вена итара̄, тасма̄ ‘‘джа̄тивибхан̇гам̣ па̄н̣а̄на’’нти па̄л̣ийам̣ вуттам̣. тесам̣ тесам̣ па̄н̣а̄нам̣ джа̄тийоти аттхо. еванти нидассанам̣ катхетва̄ нидасситаббе катхийама̄не. тасса̄ти ва̄сет̣т̣хасса. ка̄мам̣ ‘‘тесам̣ вохам̣ бйаккхисса’’нти убхопи ма̄н̣аве нисса̄йа десана̄ а̄гата̄, татха̄пи таттха таттха ‘‘евам̣, ва̄сет̣т̣ха, джа̄на̄хӣ’’тиа̄дина̄ ва̄сет̣т̣хамева а̄лапанто бхагава̄ тамева имина̄ нийа̄мена памукхам̣ ака̄си. тена вуттам̣ ‘‘тасса̄ти ва̄сет̣т̣хасса̄’’ти. джа̄тибхедо джа̄тивисесо, джа̄тийа̄ бхедо па̄кат̣о бхависсати нидассанена вибхӯтабха̄вам̣ а̄па̄дитена пат̣ин̃н̃а̄тасса аттхасса вибхӯтабха̄ва̄паттито. а̄ма на ват̣т̣атӣти каммана̄ната̄йа ева упа̄диннана̄ната̄йа пат̣иккхепападаметам̣, на бӣджана̄ната̄йа анупа̄диннана̄ната̄йа пат̣иккхепападанти дассетум̣ ‘‘каммам̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тассаттхо – там̣там̣йоникхипанаматтам̣ каммасса са̄маттхийам̣, там̣там̣йонинийата̄ пана йе ван̣н̣ависеса̄, те там̣там̣йонисиддхийа̄ва сиддха̄ хонтӣти там̣ пана йоникхипанакаммам̣ там̣там̣йонивисит̣т̣ха-висеса̄бхибхӯта̄йа пайоганиппхаттийа̄, асам̣муччхита̄йа ева ва̄ паччайабхӯта̄йа бхавапаттхана̄йа абхисан̇кхатамева̄ти вин̃н̃а̄таббапаччайависесена вина̄ пхалависеса̄бха̄вато етам̣ самӣхитакаммам̣ паттхана̄дӣхи ча бхиннасаттитам̣ висит̣т̣хаса̄маттхийам̣ ва̄ а̄паджджитва̄ чаккхундрийа̄дивисит̣т̣хапхаланиббаттакам̣ джа̄йати, евам̣ йоникхипанатам̣йонинийатависеса̄вахата̄ хотӣти. тхерена хи бӣджана̄ната̄ вийа каммана̄ната̄пи упа̄диннакана̄ната̄йа сийа̄ ну кхо паччайоти чоданам̣ пат̣иккхипитва̄ паччайависесависит̣т̣ха̄ каммана̄ната̄ пана паччайоти ниччхитанти дат̣т̣хаббам̣.

на̄на̄ван̣н̣а̄ти на̄наппака̄раван̣н̣а̄. та̄лана̄л̣икера̄дӣнам̣ локе абхин̃н̃а̄татин̣аджа̄тибха̄вато висесена гайхати абхин̃н̃а̄тасотанайена. джа̄тийа̄ бра̄хман̣ова̄ти ат̣т̣ха̄напайутто ева-саддо, джа̄тийа̄ва бра̄хман̣о бхавеййа̄ти йоджана̄. на ча гайхатӣти тин̣аруккха̄дӣсу вийа бра̄хман̣есу джа̄тинийатасса лин̇гасса анупалаббханато, пиванабхун̃джанакатханахасана̄дикирийа̄йа бра̄хман̣абха̄вена екантикалин̇ганийата̄йа мантаджджхена̄дим̣ вина̄ анупалаббханато ча. вачӣбхеденева̄ти а̄хаччавачаненева.