гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄
1. сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайавандана̄ сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса пабхаваниссайависуддхипат̣иведанаттхам̣, там̣ пана дхаммасам̣ван̣н̣ана̄су вин̃н̃ӯнам̣ бахума̄нуппа̄данаттхам̣, там̣ саммадева тесам̣ уггахадха̄ран̣а̄диккамаладдхабба̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ саббахитасукханиппха̄данаттхам̣. атха ва̄ ман̇галабха̄вато, саббакирийа̄су пуббакиччабха̄вато, пан̣д̣итехи сама̄чаритабха̄вато, а̄йатим̣ паресам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанато ча сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ ратанаттайапан̣а̄макирийа̄. атха ва̄ ратанаттайапан̣а̄макаран̣ам̣ пӯджанӣйапӯджа̄пун̃н̃ависесаниббаттанаттхам̣. там̣ аттано йатха̄ладдхасампаттинимиттакасса каммасса бала̄нуппада̄наттхам̣. антара̄ ча тасса асан̇кочанаттхам̣. тадубхайам̣ анантара̄йена ат̣т̣хакатха̄йа парисама̄панаттхам̣. идамева ча пайоджанам̣ а̄чарийена идха̄дхиппетам̣. татха̄ хи ваккхати ‘‘ити ме пасаннаматино…пе… тасса̄нубха̄вена̄’’ти. ваттхуттайапӯджа̄хи ниратисайапун̃н̃аккхеттасам̣буддхийа̄ апаримеййапабха̄во пун̃н̃а̄тисайоти бахувидхантара̄йепи локасаннива̄се антара̄йанибандханасакаласам̣килесавиддхам̣сана̄йа пахоти. бхайа̄диупаддаван̃ча нива̄рети. йатха̄ха –
‘‘пӯджа̄рахе пӯджайато. буддхе йади ва са̄ваке’’тиа̄ди (дха. па. 195; апа. 1.10.1), татха̄ –
‘‘йе, бхиккхаве, буддхе пасанна̄, агге те пасанна̄, агге кхо пана пасанна̄нам̣ агго випа̄ко хотӣ’’тиа̄ди (итиву. 90, 91),
‘‘буддхоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти;
варамева хи са̄ пӣти, касин̣енапи джамбудӣпасса.
дхаммоти киттайантасса…пе… касин̣енапи джамбудӣпасса;
сан̇гхоти киттайантасса…пе… касин̣енапи джамбудӣпасса̄’’ти. (итиву. ат̣т̣ха. 90),
татха̄ –
‘‘йасмим̣ маха̄на̄ма самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на доса…пе… на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хотӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11),
‘‘аран̃н̃е руккхамӯле ва̄…пе…
бхайам̣ ва̄ чхамбхитаттам̣ ва̄,
ломахам̣со на хессатӣ’’ти ча. (сам̣. ни. 2.249);
таттха йасса ваттхуттайасса ванданам̣ каттука̄мо, тасса гун̣а̄тисайайогасандассанаттхам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нтиа̄дина̄ га̄тха̄ттайама̄ха. гун̣а̄тисайайогена хи вандана̄рахабха̄во, вандана̄рахе ча ката̄ вандана̄ йатха̄дхиппетам̣ пайоджанам̣ са̄дхетӣти. таттха йасса̄ десана̄йа сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо. са̄ на винайадесана̄ вийа карун̣а̄ппадха̄на̄, на̄пи абхидхаммадесана̄ вийа пан̃н̃а̄ппадха̄на̄, атха кхо карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄на̄ти тадубхайаппадха̄намева та̄ва самма̄самбуддхасса тхоманам̣ ка̄тум̣ таммӯлакатта̄ сесаратана̄нам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха киратӣти карун̣а̄, парадуккхам̣ виккхипати апанетӣти аттхо. атха ва̄ кин̣а̄тӣти карун̣а̄, парадуккхе сати ка̄рун̣икам̣ хим̣сати виба̄дхатӣти аттхо. парадуккхе сати са̄дхӯнам̣ кампанам̣ хадайакхедам̣ каротӣти ва̄ карун̣а̄. атха ва̄ камити сукхам̣, там̣ рундхатӣти карун̣а̄. еса̄ хи парадуккха̄панайанака̄мата̄лаккхан̣а̄ аттасукханирапеккхата̄йа ка̄рун̣ика̄нам̣ сукхам̣ рундхати вибандхатӣти аттхо. карун̣а̄йа сӣталам̣ карун̣а̄сӣталам̣, карун̣а̄сӣталам̣ хадайам̣ асса̄ти карун̣а̄сӣталахадайо, там̣ карун̣а̄сӣталахадайам̣.
таттха кин̃ча̄пи паресам̣ хитопасам̣ха̄расукха̄диапариха̄ниччханасабха̄вата̄йа, бйа̄па̄да̄ратӣнам̣ уджувипаччанӣката̄йа ча парасаттасанта̄нагатасанта̄павиччхедана̄ка̄раппаваттийа̄ метта̄мудита̄нампи читтасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ упалаббхати, татха̄пи парадуккха̄панайана̄ка̄раппаваттийа̄ парӯпата̄па̄саханараса̄ авихим̣са̄бхӯта̄ карун̣а̄ва висесена бхагавато читтасса читтапассаддхи вийа сӣтибха̄ванимиттанти вуттам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти. карун̣а̄мукхена ва̄ метта̄мудита̄нампи хадайасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣ависесанибандханабхӯта̄ са̄тисайам̣ ниравасесан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ вийа сависайабйа̄пита̄йа маха̄карун̣а̄бха̄вам̣ упагата̄ карун̣а̄ва бхагавато атисайена хадайасӣталабха̄вахетӯти а̄ха ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти. атха ва̄ сатипи метта̄мудита̄нам̣ са̄тисайе хадайасӣтибха̄ванибандханатте сакалабуддхагун̣ависесака̄ран̣ата̄йа та̄сампи ка̄ран̣анти карун̣а̄ва бхагавато ‘‘хадайасӣталабха̄вака̄ран̣а’’нти вутта̄. карун̣а̄нида̄на̄ хи саббепи буддхагун̣а̄. карун̣а̄нубха̄ванибба̄пийама̄насам̣са̄радуккхасанта̄пасса хи бхагавато парадуккха̄панайанака̄мата̄йа анека̄нипи асан̇кхйеййа̄ни каппа̄нам̣ акилантарӯпассева ниравасесабуддхакарадхаммасамбхаран̣аниратасса самадхигатадхамма̄дхипатеййасса ча саннихитесупи саттасан̇кха̄расамупанӣтахадайӯпата̄панимиттесу на ӣсакампи читтасӣтибха̄васса ан̃н̃атхаттамахосӣти. етасмин̃ча аттхавикаппе тӣсупи аваттха̄су бхагавато карун̣а̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄, йатха̄сабха̄вам̣ пака̄рехи пат̣ивиджджхатӣти аттхо. пан̃н̃а̄ва н̃еййа̄варан̣аппаха̄нато пака̄рехи дхаммасабха̄ваджотанат̣т̣хена паджджототи пан̃н̃а̄паджджото. сава̄санаппаха̄нато висесена хатам̣ самуггха̄титам̣ вихатам̣, пан̃н̃а̄паджджотена вихатам̣ пан̃н̃а̄паджджотавихатам̣. муйханти тена, сайам̣ ва̄ муйхати, моханаматтамева ва̄ танти мохо, авиджджа̄, свева висайасабха̄вапат̣иччха̄данато андхака̄расариккхата̄йа тамо вийа̄ти тамо, пан̃н̃а̄паджджотавихато мохатамо етасса̄ти пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамо, там̣ пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣. саббесампи хи кхӣн̣а̄сава̄нам̣ сатипи пан̃н̃а̄паджджотена авиджджандхака̄расса вихатабха̄ве саддха̄вимуттехи вийа дит̣т̣хиппатта̄нам̣ са̄вакехи паччекасамбуддхехи ча сава̄санаппаха̄нена самма̄самбуддха̄нам̣ килесаппаха̄насса висесо виджджатӣти са̄тисайена авиджджа̄паха̄нена бхагавантам̣ тхоменто а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти.
атха ва̄ антарена паропадесам̣ аттано санта̄не аччантам̣ авиджджандхака̄равигамасса ниббаттитатта̄, татха̄ саббан̃н̃ута̄йа балесу ча васӣбха̄васса самадхигататта̄, парасантатийан̃ча дхаммадесана̄тисайа̄нубха̄вена саммадева тасса паваттитатта̄ бхагава̄ва висесато мохатамавигамена тхометабботи а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти. имасмин̃ча аттхавикаппе ‘‘пан̃н̃а̄паджджото’’ти падена бхагавато пат̣иведхапан̃н̃а̄ вийа десана̄пан̃н̃а̄пи са̄ман̃н̃аниддесена, екасесанайена ва̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
атха ва̄ бхагавато н̃а̄н̣асса н̃еййапарийантикатта̄ сакалан̃еййадхаммасабха̄ва̄вабодханасаматтхена ана̄варан̣ан̃а̄н̣асан̇кха̄тена пан̃н̃а̄паджджотена саббан̃еййадхаммасабха̄ваччха̄дакасса мохандхака̄расса видхамитатта̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о бхагавато мохатамавина̄соти катва̄ вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти. еттха ча мохатамавидхамананте адхигататта̄ ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ка̄ран̣ӯпача̄рена сасанта̄не мохатамавидхамананти дат̣т̣хаббам̣. абхинӣха̄расампаттийа̄ сава̄санаппаха̄намева хи килеса̄нам̣ н̃еййа̄варан̣аппаха̄нанти, парасанта̄не пана мохатамавидхаманасса ка̄ран̣абха̄вато ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ‘‘мохатамавидхамана’’нти вуччатӣти.
ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ авиджджа̄самуггха̄тойевеко паха̄насампаттивасена бхагавато тхомана̄нимиттам̣ гайхати, на пана са̄тисайам̣ ниравасесакилесаппаха̄нанти? таппаха̄навачаненева тадекат̣т̣хата̄йа сакаласам̣килесаган̣асамуггха̄тасса джотитабха̄вато. на хи со та̄дисо килесо аттхи, йо ниравасесаавиджджа̄ппаха̄нена на пахӣйатӣти.
атха ва̄ виджджа̄ вийа сакалакусаладхаммасамуппаттийа̄ ниравасеса̄кусаладхамманиббаттийа̄ сам̣са̄раппаваттийа̄ ча авиджджа̄ падха̄нака̄ран̣анти таббигха̄тавачанена сакаласам̣килесаган̣асамуггха̄то вуттойева хотӣти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти.
нара̄ ча амара̄ ча нара̄мара̄, саха нара̄марехӣти санара̄маро, санара̄маро ча со локо ча̄ти санара̄маралоко. тасса гарӯти санара̄маралокагару, там̣ санара̄маралокагарум̣. етена деваманусса̄нам̣ вийа тадавасит̣т̣хасатта̄нампи йатха̄рахам̣ гун̣ависеса̄вахата̄йа бхагавато упака̄ритам̣ дассети. на четтха падха̄на̄ппадха̄набха̄во чодетаббо. ан̃н̃о хи саддаккамо, ан̃н̃о аттхаккамо. едисесу хи сама̄сападесу падха̄нампи аппадха̄нам̣ вийа ниддисӣйати йатха̄ ‘‘сара̄джика̄йа париса̄йа̄’’ти (чӯл̣ава. 336). ка̄ман̃четтха саттасан̇кха̄рока̄савасена тивидхо локо, гарубха̄васса пана адхиппетатта̄ гарукаран̣асаматтхассева йуджджанато сатталокасса васена аттхо гахетаббо. со хи локӣйанти еттха пун̃н̃апа̄па̄ни таббипа̄ко ча̄ти ‘‘локо’’ти вуччати. амараггахан̣ена четтха упапаттидева̄ адхиппета̄.
атха ва̄ самӯхаттхо локасаддо самуда̄йавасена локӣйати пан̃н̃а̄пӣйатӣти. саха нарехӣти санара̄, санара̄ ча те амара̄ ча̄ти санара̄мара̄, тесам̣ локоти санара̄маралокоти пуриманайенева йоджетаббам̣. амарасаддена четтха висуддхидева̄пи сан̇гайханти. те хи маран̣а̄бха̄вато параматтхато амара̄. нара̄мара̄нам̣йева ча гахан̣ам̣ уккат̣т̣ханиддесавасена йатха̄ ‘‘саттха̄ деваманусса̄на’’нти (дӣ. ни. 1.157). татха̄ хи сабба̄наттхапариха̄рапуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄ садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантӯпака̄рита̄йа апаримитанирупамаппабха̄вагун̣ависесасаман̇гита̄йа ча саббасаттуттамо бхагава̄ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ уттамага̄рават̣т̣ха̄нам̣. тена вуттам̣ ‘‘санара̄маралокагару’’нти.
собханам̣ гатам̣ гаманам̣ етасса̄ти сугато. бхагавато хи венеййаджанупасан̇каманам̣ екантена тесам̣ хитасукханиппха̄данато собханам̣, татха̄ лаккхан̣а̄нубйан̃джанапат̣иман̣д̣итарӯпака̄йата̄йа дутавиламбита-кхалита̄нукад̣д̣хана-ниппӣл̣ануккут̣ика-кут̣ила̄кулата̄ди-досарахита-мавахасита-ра̄джахам̣са- васабхава̄ран̣а-мигара̄джагаманам̣ ка̄йагаманам̣ н̃а̄н̣агаманан̃ча випуланиммалакарун̣а̄-сативӣрийа̄ди-гун̣ависесасахитамабхинӣха̄рато йа̄ва маха̄бодхим̣ анаваджджата̄йа собханамева̄ти. атха ва̄ сайамбхун̃а̄н̣ена сакаламапи локам̣ парин̃н̃а̄бхисамайавасена париджа̄нанто н̃а̄н̣ена самма̄ гато авагатоти сугато. татха̄ локасамудайам̣ паха̄на̄бхисамайавасена паджаханто ануппаттидхамматам̣ а̄па̄денто самма̄ гато атӣтоти сугато, локаниродхам̣ нибба̄нам̣ саччхикирийа̄бхисамайавасена самма̄ гато адхигатоти сугато, локаниродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ бха̄вана̄бхисамайавасена самма̄ гато пат̣ипанноти сугато. ‘‘сота̄паттимаггена йе килеса̄ пахӣна̄, те килесе на пунети на паччети на пачча̄гаччхатӣти сугато’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 38; чӯл̣ани. 27) найена айаматтхо вибха̄ветаббо. атха ва̄ сундарам̣ т̣ха̄нам̣ самма̄самбодхим̣, нибба̄намева ва̄ гато адхигатоти сугато. йасма̄ ва̄ бхӯтам̣ таччхам̣ аттхасам̣хитам̣ венеййа̄нам̣ йатха̄рахам̣ ка̄лайуттамева ча дхаммам̣ бха̄сати, тасма̄ самма̄ гадати вадатӣти сугато да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄. ити собханагаманата̄дӣхи сугато, там̣ сугатам̣.
пун̃н̃апа̄пакаммехи упападжджанавасена гантаббато гатийо, упапаттибхавависеса̄. та̄ пана нирайа̄дивасена пан̃чавидха̄. та̄хи сакалассапи бхавага̄микаммасса арийамагга̄дхигамена авипа̄ка̄рахабха̄вакаран̣ена ниваттитатта̄ бхагава̄ пан̃чахипи гатӣхи сут̣т̣ху мутто висам̣йуттоти а̄ха ‘‘гативимутта’’нти. етена бхагавато каттхачипи гатийа̄ апарийа̄паннатам̣ дассети, йато бхагава̄ ‘‘дева̄тидево’’ти вуччати. тенева̄ха –
‘‘йена девӯпапатйасса, гандхаббо ва̄ вихан̇гамо;
йаккхаттам̣ йена гаччхеййам̣, мануссаттан̃ча аббадже;
те майхам̣ а̄сава̄ кхӣн̣а̄, виддхаста̄ винал̣ӣката̄’’ти. (а. ни. 4.36);
там̣там̣гатисам̣ваттанака̄нан̃хи каммакилеса̄нам̣ аггамаггена бодхимӯлейева суппахӣнатта̄ наттхи бхагавато гатипарийа̄панната̄ти аччантамева бхагава̄ саббабхавайонигати-вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хити-сатта̄ва̄са-саттаника̄йехи паримутто, там̣ гативимуттам̣. вандети нама̄ми, тхомемӣти ва̄ аттхо.
атха ва̄ гативимуттанти анупа̄дисесанибба̄надха̄туппаттийа̄ бхагавантам̣ тхомети. еттха хи двӣхи а̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ аттахитасампаттито парахитапат̣ипаттито ча. тесу аттахитасампатти ана̄варан̣ан̃а̄н̣а̄дхигамато сава̄сана̄нам̣ саббесам̣ килеса̄нам̣ аччантаппаха̄нато анупа̄дисесанибба̄наппаттито ча ведитабба̄, парахитапат̣ипатти ла̄бхасакка̄ра̄динирапеккхачиттасса саббадуккханиййа̄никадхаммадесанато вируддхесупи ниччам̣ хитаджджха̄сайато н̃а̄н̣апарипа̄кака̄ла̄гаманато ча. са̄ панеттха а̄сайато пайогато ча дувидха̄ парахитапат̣ипатти, тивидха̄ ча аттахитасампатти пака̄сита̄ хоти. катхам̣? ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти етена а̄сайато парахитапат̣ипатти, самма̄гаданаттхена сугатасаддена пайогато парахитапат̣ипатти, ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣ гативимутта’’нти етехи чатусаччапат̣иведхаттхена ча сугатасаддена тивидха̄пи аттахитасампатти, авасит̣т̣хат̣т̣хена тена ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти етена ча̄пи сабба̄пи аттахитасампаттипарахитапат̣ипатти пака̄сита̄ хотӣти.
атха ва̄ тӣхи а̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ – хетуто пхалато упака̄рато ча. таттха хету маха̄карун̣а̄, са̄ пат̣хамападена дассита̄. пхалам̣ чатуббидхам̣ н̃а̄н̣асампада̄ паха̄насампада̄ а̄нубха̄васампада̄ рӯпака̄йасампада̄ ча̄ти. та̄су н̃а̄н̣апаха̄насампада̄ дутийападена саччапат̣иведхаттхена ча сугатасаддена пака̄сита̄ хонти, а̄нубха̄васампада̄ пана татийападена, рӯпака̄йасампада̄ йатха̄вуттака̄йагаманасобханаттхена сугатасаддена лаккхан̣а̄нубйан̃джанапа̄рипӯрийа̄ вина̄ тадабха̄вато. упака̄ро анантарам̣ аба̄хирам̣ каритва̄ тивидхайа̄намукхена вимуттидхаммадесана̄. со самма̄гаданаттхена сугатасаддена пака̄сито хотӣти ведитаббам̣.
таттха ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти етена самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣ дассети. маха̄карун̣а̄сан̃чодитама̄насо хи бхагава̄ сам̣са̄рапан̇като сатта̄нам̣ самуддхаран̣аттхам̣ ката̄бхинӣха̄ро анупуббена па̄рамийо пӯретва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ адхигатоти карун̣а̄ самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣. ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти етена самма̄самбодхим̣ дассети. ана̄варан̣ан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃хи магган̃а̄н̣ам̣, магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ‘‘самма̄самбодхӣ’’ти вуччатӣти. самма̄гаманаттхена сугатасаддена самма̄самбодхийа̄ пат̣ипаттим̣ дассети лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхалликаттакиламатха̄нуйогасассатуччхеда̄бхинивеса̄ди антадвайарахита̄йа карун̣а̄пан̃н̃а̄париггахита̄йа маджджхима̄йа пат̣ипаттийа̄ пака̄санато сугатасаддасса. итарехи самма̄самбодхийа̄ падха̄на̄ппадха̄набхедам̣ пайоджанам̣ дассети. сам̣са̄рамахогхато саттасанта̄ран̣ан̃хеттха падха̄нам̣ пайоджанам̣, тадан̃н̃амаппадха̄нам̣. тесу падха̄нена парахитапат̣ипаттим̣ дассети, итарена аттахитасампаттим̣, тадубхайена аттахита̄йа пат̣ипанна̄дӣсу чатӯсу пуггалесу бхагавато чатуттхапуггалабха̄вам̣ дассети. тена ча ануттарадаккхин̣еййабха̄вам̣ уттамаванданӣйабха̄вам̣ аттано ча ванданакирийа̄йа кхеттан̇гатабха̄вам̣ дассети.
еттха ча карун̣а̄гахан̣ена локийесу махаггатабха̄ваппатта̄са̄дха̄ран̣агун̣адӣпанато бхагавато саббалокийагун̣асампатти дассита̄ хоти, пан̃н̃а̄гахан̣ена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄намагган̃а̄н̣адӣпанато саббалокуттарагун̣асампатти. тадубхайаггахан̣асиддхо хи аттхо ‘‘санара̄маралокагару’’нтиа̄дина̄ випан̃чӣйатӣти. карун̣а̄гахан̣ена ча упагаманам̣ нирупаккилесам̣ дассети, пан̃н̃а̄гахан̣ена апагаманам̣. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена локасаман̃н̃а̄нурӯпам̣ бхагавато паваттим̣ дассети локавоха̄рависайатта̄ карун̣а̄йа, пан̃н̃а̄гахан̣ена саман̃н̃а̄йа анатидха̄ванам̣ сабха̄ва̄навабодхена хи дхамма̄нам̣ саман̃н̃ам̣ атидха̄витва̄ сатта̄дипара̄масанам̣ хотӣти. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттивиха̄рам̣ дассети, пан̃н̃а̄гахан̣ена тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣ чатусаччан̃а̄н̣ам̣ чатупат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣ чатувеса̄раджджан̃а̄н̣ам̣.
карун̣а̄гахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттин̃а̄н̣асса гахитатта̄ сеса̄са̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни, чха абхин̃н̃а̄, ат̣т̣хасу париса̄су акампанан̃а̄н̣а̄ни, даса бала̄ни, чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни, сол̣аса н̃а̄н̣ачарийа̄, ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄, чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни, саттасаттатин̃а̄н̣аваттхӯнӣти евама̄дӣнам̣ анекесам̣ пан̃н̃а̄пабхеда̄нам̣ васена н̃а̄н̣ача̄рам̣ дассети. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена чаран̣асампаттим̣, пан̃н̃а̄гахан̣ена виджджа̄сампаттим̣. карун̣а̄гахан̣ена атта̄дхипатита̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена дхамма̄дхипатита̄. карун̣а̄гахан̣ена локана̄тхабха̄во, пан̃н̃а̄гахан̣ена аттана̄тхабха̄во. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена пуббака̄рибха̄во, пан̃н̃а̄гахан̣ена катан̃н̃ута̄. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена апарантапата̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена анаттантапата̄. карун̣а̄гахан̣ена ва̄ буддхакарадхаммасиддхи, пан̃н̃а̄гахан̣ена буддхабха̄васиддхи. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена паресам̣ та̄ран̣ам̣, пан̃н̃а̄гахан̣ена сайам̣ таран̣ам̣. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена саббасаттесу ануггахачиттата̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена саббадхаммесу вираттачиттата̄ дассита̄ хоти.
саббесан̃ча буддхагун̣а̄нам̣ карун̣а̄ а̄ди таннида̄набха̄вато, пан̃н̃а̄ парийоса̄нам̣ тато уттари каран̣ӣйа̄бха̄вато. ити а̄дипарийоса̄надассанена саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена сӣлаккхандхапуббан̇гамо сама̄дхиккхандхо дассито хоти. карун̣а̄нида̄нан̃хи сӣлам̣ тато па̄н̣а̄типа̄та̄дивиратиппаваттито, са̄ ча джха̄наттайасампайогинӣти. пан̃н̃а̄вачанена пан̃н̃а̄ккхандхо. сӣлан̃ча саббабуддхагун̣а̄нам̣ а̄ди, сама̄дхи маджджхе, пан̃н̃а̄ парийоса̄нанти евампи а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣адассанена саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти найато дасситатта̄. есо ева хи ниравасесато буддхагун̣а̄нам̣ дассанупа̄йо, йадидам̣ найагга̄хан̣ам̣. ан̃н̃атха̄ ко на̄ма саматтхо бхагавато гун̣е анупадам̣ ниравасесато дассетум̣. тенева̄ха –
‘‘буддхопи буддхасса бхан̣еййа ван̣н̣ам̣;
каппампи че ан̃н̃амабха̄сама̄но.
кхӣйетха каппо чирадӣгхамантаре;
ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.305; 3.141; ма. ни. ат̣т̣ха. 2.425; уда̄. ат̣т̣ха. 53; апа. ат̣т̣ха. 2.7.20; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 4.4; чарийа̄. ат̣т̣ха. 3.122 пакин̣н̣акакатха̄);
тенева ча а̄йасмата̄ са̄рипуттаттхеренапи буддхагун̣апариччхеданам̣ пати ануйуттена ‘‘но хетам̣, бханте’’ти пат̣иккхипитва̄ ‘‘апича ме, бханте, дхамманвайо видито’’ти (дӣ. ни. 2.146) вуттам̣.
2. евам̣ сан̇кхепена сакаласаббан̃н̃угун̣ехи бхагавантам̣ абхиттхавитва̄ ида̄ни саддхаммам̣ тхометум̣ ‘‘буддхопӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха буддхоти каттуниддесо. буддхабха̄ванти камманиддесо. бха̄ветва̄ саччхикатва̄ти ча пуббака̄лакирийа̄ниддесо. йанти анийамато камманиддесо. упагатоти апарака̄лакирийа̄ниддесо. вандети кирийа̄ниддесо. танти нийаманам̣. дхамманти ванданакирийа̄йа камманиддесо. гатамалам̣ ануттаранти ча таббисесанам̣.
таттха буддхасаддасса та̄ва ‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо, бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо’’тиа̄дина̄ ниддесанайена (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. 97) аттхо ведитаббо. атха ва̄ сава̄сана̄йа ан̃н̃а̄н̣анидда̄йа аччантавигамато, буддхийа̄ ва̄ викаситабха̄вато буддхава̄ти буддхо джа̄гаран̣авикасанаттхавасена. атха ва̄ кассачипи н̃еййадхаммасса анавабуддхасса абха̄вена н̃еййависесасса каммабха̄вена аггахан̣ато каммавачаниччха̄йа абха̄вена авагаманаттхавасенева каттуниддесо лаббхатӣти буддхава̄ти буддхо йатха̄ ‘‘диккхито на дада̄тӣ’’ти. аттхато пана па̄рамита̄парибха̄вито сайамбхун̃а̄н̣ена саха ва̄сана̄йа вихатавиддхастаниравасесакилесо маха̄карун̣а̄саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄диапаримеййагун̣аган̣а̄дха̄ро кхандхасанта̄но буддхо. йатха̄ха –
‘‘буддхоти йо со бхагава̄ сайамбхӯ. ана̄чарийако пуббе анануссутесу дхаммесу са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхи, таттха ча саббан̃н̃утам̣ патто балесу ча васӣбха̄ва’’нти (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. 97; пат̣и. ма. 3.161).
апи-саддо самбха̄ване. тена ‘‘евам̣ гун̣ависесайутто сопи на̄ма бхагава̄’’ти ваккхама̄нагун̣е дхамме самбха̄ванам̣ дӣпети. буддхабха̄ванти самма̄самбодхим̣. бха̄ветва̄ти уппа̄детва̄ вад̣д̣хетва̄ ча. саччхикатва̄ти паччаккхам̣ катва̄. упагатоти патто, адхигатоти аттхо. етасса ‘‘буддхабха̄ва’’нти етена самбандхо. гатамаланти вигатамалам̣, ниддосанти аттхо. вандети пан̣ама̄ми, тхомеми ва̄. ануттаранти уттарарахитам̣, локуттаранти аттхо. дхамманти йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не апа̄йато ча сам̣са̄рато ча апатама̄не катва̄ дха̄ретӣти дхаммо. айан̃хеттха сан̇кхепаттхо – евам̣ вивидхагун̣аган̣асаманна̄гато буддхопи бхагава̄ йам̣ арийамаггасан̇кха̄там̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄, пхаланибба̄насан̇кха̄там̣ пана саччхикатва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ адхигато, таметам̣ буддха̄нампи буддхабха̄вахетубхӯтам̣ саббадосамаларахитам̣ аттано уттаритара̄бха̄вена ануттарам̣ пат̣иведхасаддхаммам̣ нама̄мӣти. парийаттисаддхаммасса̄пи таппака̄санатта̄ идха сан̇гахо дат̣т̣хаббо.
атха ва̄ ‘‘абхидхамманайасамуддам̣ адхигаччхи, тӣн̣и пит̣ака̄ни саммасӣ’’ти ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ парийаттидхаммассапи саччхикирийа̄саммасанапарийа̄йо лаббхатӣти сопи идха вутто ева̄ти дат̣т̣хаббам̣. татха̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ саччикатва̄’’ти ча вуттатта̄ буддхакарадхаммабхӯта̄хи па̄рамита̄хи саха пуббабха̄ге адхисӣласиккха̄дайопи идха дхаммасаддена сан̇гахита̄ти ведитаббам̣. та̄пи хи малапат̣ипаккхата̄йа гатамала̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттара̄ ча̄ти. татха̄ хи сатта̄нам̣ сакалават̣т̣адуккханиссаран̣аттха̄йа катамаха̄бхинӣха̄ро маха̄карун̣а̄дхива̄сапесаладжджха̄сайо пан̃н̃а̄висесапаридхотаниммала̄нам̣ да̄надамасам̣йама̄дӣнам̣ уттамадхамма̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни каппа̄нам̣ чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни саккаччам̣ нирантарам̣ ниравасеса̄нам̣ бха̄вана̄паччаккхакаран̣ехи камма̄дӣсу адхигатавасӣбха̄во аччхарийа̄чинтеййамаха̄нубха̄во адхисӣла̄дхичитта̄нам̣ парамуккам̣сапа̄рамиппатто бхагава̄ паччайа̄ка̄ре чатувӣсатикот̣исатасахассамукхена маха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣ песетва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхоти.
еттха ча ‘‘бха̄ветва̄’’ти етена виджджа̄сампада̄йа дхаммам̣ тхомети, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена вимуттисампада̄йа. татха̄ пат̣хамена джха̄насампада̄йа, дутийена вимоккхасампада̄йа. пат̣хамена ва̄ сама̄дхисампада̄йа, дутийена сама̄паттисампада̄йа. атха ва̄ пат̣хамена кхайен̃а̄н̣абха̄вена, дутийена ануппа̄ден̃а̄н̣абха̄вена. пуримена ва̄ виджджӯпамата̄йа, дутийена ваджирӯпамата̄йа. пуримена ва̄ вира̄гасампаттийа̄, дутийена ниродхасампаттийа̄. татха̄ пат̣хамена ниййа̄набха̄вена, дутийена нисссаран̣абха̄вена. пат̣хамена ва̄ хетубха̄вена, дутийена асан̇кхатабха̄вена. пат̣хамена ва̄ дассанабха̄вена, дутийена вивекабха̄вена. пат̣хамена ва̄ адхипатибха̄вена, дутийена аматабха̄вена дхаммам̣ тхомети. атха ва̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ буддхабха̄вам̣ упагато’’ти етена сва̄ккха̄тата̄йа дхаммам̣ тхомети. ‘‘саччхикатва̄’’ти етена сандит̣т̣хиката̄йа. татха̄ пуримена ака̄ликата̄йа, паччхимена ехипассиката̄йа. пуримена ва̄ опанеййиката̄йа, паччхимена паччаттам̣ ведитаббата̄йа дхаммам̣ тхомети. ‘‘гатамала’’нти имина̄ сам̣килеса̄бха̄вадӣпанена дхаммасса парисуддхатам̣ дассети, ‘‘ануттара’’нти етена ан̃н̃асса висит̣т̣хасса абха̄вадӣпанена випулапарипун̣н̣атам̣. пат̣хамена ва̄ паха̄насампадам̣ дхаммасса дассети, дутийена сабха̄васампадам̣. бха̄ветаббата̄йа ва̄ дхаммасса гатамалабха̄во йоджетаббо. бха̄вана̄гун̣ена хи со доса̄нам̣ самуггха̄тако хотӣти. саччхика̄таббабха̄вена ануттарабха̄во йоджетаббо. саччхикирийа̄ниббаттито хи тадуттарикаран̣ӣйа̄бха̄вато анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттароти. татха̄ ‘‘бха̄ветва̄’’ти етена саха пуббабха̄гасӣла̄дӣхи секкха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄ дассита̄ хонти, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена саха асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ асеккха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄ дассита̄ хонтӣти.
3. евам̣ сан̇кхепенева саббадхаммагун̣ехи саддхаммам̣ абхиттхавитва̄ ида̄ни арийасан̇гхам̣ тхометум̣ ‘‘сугатасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сугатасса̄ти самбандханиддесо, тасса ‘‘путта̄на’’нти етена самбандхо. ораса̄нанти путтависесанам̣. ма̄расенаматхана̄нанти орасапуттабха̄ве ка̄ран̣аниддесо. тена килесаппаха̄намева бхагавато орасапуттабха̄ве ка̄ран̣ам̣ ануджа̄на̄тӣти дассети. ат̣т̣ханнанти ган̣анапариччхеданиддесо. тена сатипи тесам̣ саттависесабха̄вена анекасахассасан̇кха̄бха̄ве имам̣ ган̣анапариччхедам̣ на̄тиваттантӣти дассети маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄ва̄на̄тиваттанато. самӯханти самуда̄йаниддесо. арийасан̇гханти гун̣ависит̣т̣хасан̇гха̄т̣абха̄ваниддесо. тена асабхипи арийапуггала̄нам̣ ка̄йаса̄маггийам̣ арийасан̇гхабха̄вам̣ дассети дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хатабха̄вато.
таттха ураси бхава̄ джа̄та̄ сам̣ваддха̄ ча ораса̄. йатха̄ хи сатта̄нам̣ орасапутта̄ аттаджа̄тата̄йа питу сантакасса да̄йаджджасса висесена бха̄гино хонти, евамева тепи арийапуггала̄ самма̄самбуддхасса дхаммассавананте арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄тата̄йа бхагавато сантакасса вимуттисукхасса арийадхаммаратанасса ча екантабха̄гиноти ораса̄ вийа ораса̄. атха ва̄ бхагавато дхаммадесана̄нубха̄вена арийабхӯмим̣ оккамама̄на̄ окканта̄ ча арийаса̄вака̄ бхагавато урена ва̄йа̄маджанита̄бхиджа̄тита̄йа ниппарийа̄йена ‘‘орасапутта̄’’ти ваттаббатам̣ араханти. са̄вакехи паваттийама̄на̄пи хи дхаммадесана̄ ‘‘бхагавато дхаммадесана̄’’иччева вуччати там̣мӯликатта̄ лаккхан̣а̄дивисеса̄бха̄вато ча.
йадипи арийаса̄вака̄нам̣ арийамагга̄дхигамасамайе бхагавато вийа тадантара̄йа каран̣аттхам̣ девапуттама̄ро, ма̄рава̄хинӣ ва̄ на екантена апаса̄дети, техи пана апаса̄детаббата̄йа ка̄ран̣е виматхите тепи виматхита̄ ева на̄ма хонтӣти а̄ха – ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти. имасмим̣ панаттхе ‘‘ма̄рама̄расенаматхана̄на’’нти ваттаббе ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти екадесасарӯпекасесо катоти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ кхандха̄бхисан̇кха̄рама̄ра̄нам̣ вийа девапуттама̄рассапи гун̣ама̄ран̣е саха̄йабха̄вӯпагаманато килесабалака̄йо ‘‘сена̄’’ти вуччати. йатха̄ха ‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄’’тиа̄ди (су. ни. 438; маха̄ни. 28, 68, 149). са̄ ча техи дийад̣д̣хасахассабхеда̄ анантабхеда̄ ва̄ килесава̄хинӣ сатидхаммавичайавӣрийасаматха̄дигун̣апахаран̣ехи одхисо виматхита̄ вихата̄ виддхаста̄ ча̄ти ма̄расенаматхана̄, арийаса̄вака̄. етена тесам̣ бхагавато ануджа̄тапуттатам̣ дассети.
а̄ракатта̄ килесехи, анайе на ирийанато, айе ча ирийанато арийа̄ нируттинайена. атха ва̄ садевакена локена ‘‘саран̣а’’нти аран̣ӣйато упагантаббато упагата̄нан̃ча тадаттхасиддхито арийа̄, арийа̄нам̣ сан̇гхоти арийасан̇гхо, арийо ча со сан̇гхо ча̄ти ва̄ арийасан̇гхо, там̣ арийасан̇гхам̣. бхагавато апарабха̄ге буддхадхаммаратана̄нампи самадхигамо сан̇гхаратана̄дхӣноти арийасан̇гхасса бахӯпака̄ратам̣ дассетум̣ идхева ‘‘сираса̄ ванде’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
еттха ча ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти етена арийасан̇гхасса пабхавасампадам̣ дассети, ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти етена паха̄насампадам̣ сакаласам̣килесаппаха̄надӣпанато. ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена н̃а̄н̣асампадам̣ маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄вадӣпанато. ‘‘арийасан̇гха’’нти етена пабха̄васампадам̣ дассети саббасан̇гха̄нам̣ аггабха̄вадӣпанато. атха ва̄ ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти арийасан̇гхасса висуддханиссайабха̄вадӣпанам̣, ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти самма̄уджун̃а̄йаса̄мӣчиппат̣ипаннабха̄вадӣпанам̣, ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти а̄хунеййа̄дибха̄вадӣпанам̣, ‘‘арийасан̇гха’’нти ануттарапун̃н̃аккхеттабха̄вадӣпанам̣. татха̄ ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти етена арийасан̇гхасса локуттарасаран̣агаманасаббха̄вам̣ дӣпети. локуттарасаран̣агаманена хи те бхагавато орасапутта̄ джа̄та̄. ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти етена абхинӣха̄расампада̄сиддхам̣ пуббабха̄ге самма̄пат̣ипаттим̣ дассети. ката̄бхинӣха̄ра̄ хи самма̄пат̣ипанна̄ ма̄рам̣ ма̄рапарисам̣ ва̄ абхивиджинанти. ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена пат̣ивиддхаставипаккхе секкха̄секкхадхамме дассети пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена маггапхаладхамма̄нам̣ пака̄ситатта̄. ‘‘арийасан̇гха’’нти аггадаккхин̣еййабха̄вам̣ дассети. саран̣агаманан̃ча са̄вака̄нам̣ саббагун̣а̄нам̣ а̄ди, сапуббабха̄гапат̣ипада̄ секкха̄ сӣлаккхандха̄дайо маджджхе, асеккха̄ сӣлаккхандха̄дайо парийоса̄нанти а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ сан̇кхепато саббе арийасан̇гхагун̣а̄ пака̄сита̄ хонти.
4. евам̣ га̄тха̄ттайена сан̇кхепато сакалагун̣асам̣киттанамукхена ратанаттайасса пан̣а̄мам̣ катва̄ ида̄ни там̣нипаччака̄рам̣ йатха̄дхиппете пайоджане парин̣а̄менто ‘‘ити ме’’тиа̄дима̄ха. таттха ратиджананат̣т̣хена ратанам̣, буддхадхаммасан̇гха̄. тесан̃хи ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дина̄ йатха̄бхӯтагун̣е а̄ваджджентасса амата̄дхигамахетубхӯтам̣ анаппакам̣ пӣтипа̄моджджам̣ уппаджджати. йатха̄ха –
‘‘йасмим̣ маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на доса…пе… на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти…пе… уджугатачитто кхо маха̄на̄ма, арийаса̄вако лабхати аттхаведам̣, лабхати дхаммаведам̣, лабхати дхаммӯпасам̣хитам̣ па̄моджджам̣, памудитасса пӣти джа̄йатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11).
читтӣката̄дибха̄во ва̄ ратанат̣т̣хо. вуттан̃хетам̣ –
‘‘читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;
аномасаттапарибхогам̣, ратанам̣ тена вуччатӣ’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.5.223; кху. па̄. ат̣т̣ха. 6.3; су. ни. ат̣т̣ха. 1.226; маха̄ни. ат̣т̣ха. 50);
читтикатабха̄ва̄дайо ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ буддха̄дӣсу ева лаббхантӣти.
вандана̄ва вандана̄майам̣ йатха̄ ‘‘да̄намайам̣ сӣламайа’’нти (дӣ. ни. 3.305; итиву. 60). вандана̄ четтха ка̄йава̄ча̄читтехи тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ гун̣анинната̄, тхомана̄ ва̄. пуджджабхавапхаланиббаттанато пун̃н̃ам̣, аттано санта̄нам̣ пуна̄тӣти ва̄. сувихатантара̄йоти сут̣т̣ху вихатантара̄йо. етена аттано паса̄дасампаттийа̄ ратанаттайасса ча кхеттабха̄васампаттийа̄ там̣ пун̃н̃ам̣ аттхаппака̄санасса упагха̄такаупаддава̄нам̣ виханане саматтханти дассети. хутва̄ти пуббака̄лакирийа̄. тасса ‘‘аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти етена самбандхо. тасса̄ти йам̣ ратанаттайавандана̄майам̣ пун̃н̃ам̣, тасса. а̄нубха̄вена̄ти балена.
5. евам̣ ратанаттайасса нипаччака̄ре пайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни йасса̄ дхаммадесана̄йа аттхам̣ сам̣ван̣н̣етука̄мо, тасса̄ та̄ва гун̣а̄бхиттхаванавасена упан̃н̃а̄панаттхам̣ ‘‘маджджхимапама̄н̣асуттан̇китасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха маджджхимапама̄н̣асуттан̇китасса̄ти на̄тидӣгхана̄тикхуддакапама̄н̣ехи суттантехи лаккхитасса. йатха̄ хи дӣгха̄гаме дӣгхапама̄н̣а̄ни сутта̄ни, йатха̄ ча сам̣йуттан̇гуттара̄гамесу двӣсу кхуддакапама̄н̣а̄ни, на евам̣ идха. идха пана пама̄н̣ато маджджхима̄ни сутта̄ни. тена вуттам̣ ‘‘маджджхимапама̄н̣асуттан̇китасса̄ти на̄тидӣгхана̄тикхуддакапама̄н̣ехи суттантехи лаккхитассати аттхо’’ти. етена ‘‘маджджхимо’’ти айам̣ имасса аттха̄нугатасаман̃н̃а̄ти дассети. нану ча сутта̄ни ева а̄гамо, касса пана суттехи ан̇кананти? саччаметам̣ параматтхато, сутта̄ни пана упа̄да̄йа пан̃н̃атто а̄гамо. йатхева хи аттхабйан̃джанасамуда̄йе ‘‘сутта’’нти воха̄ро, евам̣ суттасамуда̄йе айам̣ ‘‘а̄гамо’’ти воха̄ро. идха̄ти имасмим̣ са̄сане. а̄гамиссанти еттха, етена етасма̄ ва̄ аттаттхапараттха̄дайоти а̄гамо, а̄дикалйа̄н̣а̄дигун̣асампаттийа̄ уттамат̣т̣хена там̣там̣абхипаттхитасамиддхихетута̄йа пан̣д̣итехи варитаббато варо, а̄гамо ча со варо ча̄ти а̄гамаваро. а̄гамасамматехи ва̄ вароти а̄гамаваро, маджджхимо ча со а̄гамаваро ча̄ти маджджхима̄гамаваро, тасса.
буддха̄нам̣ анубуддха̄нам̣ буддха̄нубуддха̄, буддха̄нам̣ саччапат̣иведхам̣ анугамма пат̣ивиддхасачча̄ аггаса̄вака̄дайо арийа̄. техи аттхасам̣ван̣н̣ана̄гун̣асам̣ван̣н̣ана̄нам̣ васена сам̣ван̣н̣итасса. атха ва̄ буддха̄ ча анубуддха̄ ча буддха̄нубуддха̄ти йоджетаббам̣. самма̄самбуддхенева хи винайасутта̄бхидхамма̄нам̣ пакин̣н̣акадесана̄дивасена йо пат̣хамам̣ аттхо вибхатто, со ева паччха̄ тасса тасса сам̣ван̣н̣ана̄васена сан̇гӣтика̄рехи сан̇гахам̣ а̄ропитоти. парава̄даматханасса̄ти ан̃н̃атиттхийа̄нам̣ ва̄данимматханасса, тесам̣ дит̣т̣хигатабхан̃джанасса̄ти аттхо. айан̃хи а̄гамо мӯлапарийа̄йасуттасабба̄савасутта̄дӣсу дит̣т̣хигатика̄нам̣ дит̣т̣хигатадосавибха̄ванато саччакасуттам̣ (ма. ни. 1.353) упа̄лисутта̄дӣсу (ма. ни. 2.56) саччака̄дӣнам̣ миччха̄ва̄данимматханадӣпанато висесато ‘‘парава̄даматхано’’ти тхомитоти. сам̣ван̣н̣ана̄су ча̄йам̣ а̄чарийасса пакати, йа̄ там̣там̣сам̣ван̣н̣ана̄су а̄дито тасса тасса сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса висесагун̣акиттанена тхомана̄. татха̄ хи суман̇галавила̄синӣса̄раттхапака̄синӣманоратхапӯран̣ӣсу ат̣т̣хаса̄линӣа̄дӣсу ча йатха̄ккамам̣ ‘‘саддха̄вахагун̣асса, н̃а̄н̣аппабхедаджананасса, дхаммакатхикапун̇гава̄нам̣ вичиттапат̣ибха̄наджананасса, тасса гамбхӣран̃а̄н̣ехи ога̄л̣хасса абхин̣хасо на̄на̄найавичиттасса абхидхаммасса̄’’тиа̄дина̄ тхомана̄ ката̄.
6. аттхо катхӣйати ета̄йа̄ти аттхакатха̄, са̄ ева ат̣т̣хакатха̄ ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄ йатха̄ ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо’’ти (пат̣и. ма. 1.17; 2.8) а̄дитотиа̄димхи пат̣хамасан̇гӣтийам̣. чхал̣абхин̃н̃ата̄йа парамена читтиссарийабха̄вена саманна̄гататта̄ джха̄на̄дӣсу пан̃чавидхавасита̄саббха̄вато ча васино, тхера̄ маха̄кассапа̄дайо. тесам̣ сатехи пан̃чахи. йа̄ти йа̄ ат̣т̣хакатха̄. сан̇гӣта̄ти аттхам̣ пака̄сетум̣ йуттат̣т̣ха̄не ‘‘айам̣ етасса аттхо, айам̣ етасса аттхо’’ти сан̇гахетва̄ вутта̄. анусан̇гӣта̄ ча йасаттхера̄дӣхи паччха̄пи дутийататийасан̇гӣтӣсу. имина̄ аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа а̄гаманасуддхим̣ дассети.
7. сӣхасса ла̄нато гахан̣ато сӣхал̣о, сӣхакума̄ро. там̣вам̣саджа̄тата̄йа тамбапан̣н̣идӣпе кхаттийа̄нам̣, тесам̣ нива̄сата̄йа тамбапан̣н̣идӣпасса ча сӣхал̣абха̄во ведитаббо. а̄бхата̄ти джамбудӣпато а̄нӣта̄. атха̄ти паччха̄. апарабха̄ге хи ника̄йантараладдхӣхи асан̇караттхам̣ сӣхал̣абха̄са̄йа ат̣т̣хакатха̄ т̣хапита̄ти. тена мӯлат̣т̣хакатха̄ саббаса̄дха̄ран̣а̄ на хотӣти идам̣ аттхаппака̄санам̣ екантена каран̣ӣйанти дассети. тенева̄ха ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа̄’’ти. таттха дӣпава̄сӣнанти джамбудӣпава̄сӣнам̣, сӣхал̣адӣпава̄сӣнам̣ ва̄ аттха̄йа сӣхал̣абха̄са̄йа т̣хапита̄ти йоджана̄.
8. апанетва̄на̄ти кан̃чукасадисам̣ сӣхал̣абха̄сам̣ апанетва̄. татоти ат̣т̣хакатха̄то. аханти атта̄нам̣ ниддисати, манорамам̣ бха̄санти ма̄гадхабха̄сам̣. са̄ хи сабха̄ванируттибхӯта̄ пан̣д̣ита̄нам̣ манам̣ рамайатӣти. тенева̄ха ‘‘тантинайа̄нуччхавика’’нти, па̄л̣игатийа̄ ануломикам̣ па̄л̣ибха̄са̄йа̄нувидха̄йининти аттхо. вигатадосанти асабха̄ванируттибха̄сантарарахитам̣.
9. самайам̣ авиломентоти сиддхантам̣ авиродхенто. етена аттхадоса̄бха̄вама̄ха. авируддхатта̄ ева хи тхерава̄да̄пи идха пака̄сӣйиссанти. тхеравам̣садӣпа̄нанти тхирехи сӣлаккхандха̄дӣхи саманна̄гататта̄ тхера̄, маха̄кассапа̄дайо. техи а̄гата̄ а̄чарийапарампара̄ тхеравам̣со, таппарийа̄панна̄ хутва̄ а̄гама̄дхигамасампаннатта̄ пан̃н̃а̄паджджотена тасса самуджджаланато тхеравам̣садӣпа̄, маха̄виха̄рава̄сино, тесам̣. вивидхехи а̄ка̄рехи ниччхӣйатӣти виниччхайо, ган̣т̣хит̣т̣ха̄несу кхӣламаддана̄ка̄рена паватта̄ виматиччхеданӣ катха̄. сут̣т̣ху нипун̣о сан̣хо виниччхайо етесанти сунипун̣авиниччхайа̄. атха ва̄ виниччхинотӣти виниччхайо, йатха̄вуттаттхависайам̣ н̃а̄н̣ам̣. сут̣т̣ху нипун̣о чхеко виниччхайо етесанти йоджетаббам̣. етена маха̄кассапа̄дитхерапарампара̄бхато, тато ева ча авипарӣто сан̣хо сукхумо маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ виниччхайоти тасса пама̄н̣абхӯтатам̣ дассети.
10. суджанасса ча̄ти ча-саддо сампин̣д̣анаттхо. тена ‘‘на кевалам̣ джамбудӣпава̄сӣнамева аттха̄йа, атха кхо са̄дхуджанатосанаттхан̃ча̄’’ти дассети. тена ча ‘‘тамбапан̣н̣идӣпава̄сӣнампи аттха̄йа̄’’ти айаматтхо сиддхо хоти уггахан̣а̄дисукарата̄йа тесампи бахука̄ратта̄. чират̣т̣хитаттханти чират̣т̣хитиаттхам̣, чирака̄лат̣т̣хитийа̄ти аттхо. идан̃хи аттхаппака̄санам̣ авипарӣтападабйан̃джанасуниккхепасса аттхасунайасса ча упа̄йабха̄вато саддхаммасса чират̣т̣хитийа̄ сам̣ваттати. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ ‘‘двеме, бхиккхаве, дхамма̄ саддхаммасса т̣хитийа̄ асаммоса̄йа анантарадха̄на̄йа сам̣ваттанти. катаме две? сунниккхиттан̃ча падабйан̃джанам̣ аттхо ча сунӣто’’ти (а. ни. 2.20).
11. йам̣ аттхаван̣н̣анам̣ каттука̄мо, тасса̄ махаттам̣ парихаритум̣ ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄ди вуттам̣. тенева̄ха ‘‘на там̣ идха вича̄райисса̄мӣ’’ти. атха ва̄ йам̣ ат̣т̣хакатхам̣ каттука̄мо, тадекадесабха̄вена висуддхимагго гахетабботи катхика̄нам̣ упадесам̣ каронто таттха вича̄ритадхамме уддесавасена дассети ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄дина̄. таттха сӣлакатха̄ти ча̄риттава̄ритта̄дивасена сӣласса виттха̄ракатха̄. дхутадхамма̄ти пин̣д̣апа̄тикан̇га̄дайо тераса килесадхунанакадхамма̄. каммат̣т̣ха̄на̄ни сабба̄нӣти па̄л̣ийам̣ а̄гата̄ни ат̣т̣хатим̣са, ат̣т̣хакатха̄йам̣ двети ниравасеса̄ни йогакаммасса бха̄вана̄йа паваттит̣т̣ха̄на̄ни. чарийа̄видха̄насахитоти ра̄гачарита̄дӣнам̣ сабха̄ва̄дивидха̄нена сахито. джха̄на̄ни чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни, сама̄паттийо чатассо арӯпасама̄паттийо. ат̣т̣хапи ва̄ пат̣иладдхаматта̄ни джха̄на̄ни, сама̄паджджанавасӣбха̄ваппаттийа̄ сама̄паттийо. джха̄на̄ни ва̄ рӯпа̄рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни, сама̄паттийо пхаласама̄паттиниродхасама̄паттийо.
12. локийалокуттарабхеда̄ чха абхин̃н̃а̄йо сабба̄ абхин̃н̃а̄йо. н̃а̄н̣авибхан̇га̄дӣсу (вибха. 751) а̄гатанайена екавидха̄дина̄ пан̃н̃а̄йа сам̣калетва̄ сампин̣д̣етва̄ ниччхайо пан̃н̃а̄сан̇калананиччхайо.
13. паччайадхамма̄нам̣ хета̄дӣнам̣ паччайуппаннадхамма̄нам̣ хетупаччайа̄дибха̄во паччайа̄ка̄ро, тасса десана̄ паччайа̄ка̄радесана̄, пат̣иччасамуппа̄дакатха̄ти аттхо. са̄ пана ника̄йантараладдхисан̇карарахитата̄йа сут̣т̣ху парисуддха̄, гханавиниббхогасса судуккарата̄йа нипун̣а̄ сан̣хасукхума̄, екаттанайа̄дисахита̄ ча таттха вича̄рита̄ти а̄ха ‘‘супарисуддханипун̣анайа̄’’ти. пат̣исамбхида̄дӣсу а̄гатанайам̣ ависсаджджетва̄ва вича̄ритатта̄ авимуттатантимагга̄.
14. ити пана саббанти ити-саддо парисама̄пане, пана-саддо вачана̄лан̇ка̄ре, етам̣ саббанти аттхо. идха̄ти имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа. на там̣ вича̄райисса̄ми пунаруттибха̄ватоти адхиппа̄йо.
15. ида̄ни тассева авича̄ран̣асса екантака̄ран̣ам̣ ниддха̄ренто ‘‘маджджхе висуддхимагго’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘маджджхе т̣хатва̄’’ти етена маджджхат̣т̣хабха̄вадӣпанена висесато чатуннам̣ а̄гама̄нам̣ са̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ висуддхимагго, на суман̇галавила̄синӣа̄дайо вийа аса̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ти дассети. ‘‘висесато’’ти ча идам̣ винайа̄бхидхамма̄нампи висуддхимагго йатха̄рахам̣ аттхаван̣н̣ана̄ хоти ева̄ти катва̄ вуттам̣.
16. иччева̄ти ити ева. тампӣти висуддхимаггампи. ета̄йа̄ти папан̃часӯданийа̄. еттха ча ‘‘сӣхал̣адӣпам̣ а̄бхата̄’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄каран̣асса нимиттам̣ дассети, ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа, суджанасса ча тут̣т̣хаттхам̣, чират̣т̣хитаттхан̃ча дхаммасса̄’’ти етена пайоджанам̣, ‘‘маджджхима̄гамаварасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти етена пин̣д̣аттхам̣, ‘‘апанетва̄на татохам̣ сӣхал̣абха̄са’’нтиа̄дина̄, ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄дина̄ ча каран̣аппака̄рам̣. сӣлакатха̄дӣнам̣ авича̄ран̣ампи хи идха каран̣аппака̄ро ева̄ти.
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄
1. вибха̄гаванта̄нам̣ сабха̄вавибха̄ванам̣ вибха̄гадассанамукхенева хотӣти пат̣хамам̣ та̄ва пан̣н̣а̄саваггасутта̄дивасена маджджхима̄гамасса вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘таттха маджджхимасан̇гӣти на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти йам̣ вуттам̣ ‘‘маджджхима̄гамаварасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти, тасмим̣ вачане. йа̄ маджджхима̄гамапарийа̄йена маджджхимасан̇гӣти вутта̄, са̄ пан̣н̣а̄са̄дито едиса̄ти дассети ‘‘маджджхимасан̇гӣти на̄ма̄’’тиа̄дина̄. таттха̄ти ва̄ ‘‘ета̄йа ат̣т̣хакатха̄йа виджа̄на̄тха маджджхимасан̇гӣтийа̄ аттха’’нти еттха йасса̄ маджджхимасан̇гӣтийа̄ аттхам̣ виджа̄на̄тха̄ти вуттам̣, са̄ маджджхимасан̇гӣти на̄ма пан̣н̣а̄са̄дито едиса̄ти дассети. пан̃ча дасака̄ пан̣н̣а̄са̄, мӯле а̄димхи пан̣н̣а̄са̄, мӯлабхӯта̄ ва̄ пан̣н̣а̄са̄ мӯлапан̣н̣а̄са̄. маджджхе бхава̄ маджджхима̄, маджджхима̄ ча са̄ пан̣н̣а̄са̄ ча̄ти маджджхимапан̣н̣а̄са̄. упари уддхам̣ пан̣н̣а̄са̄ упарипан̣н̣а̄са̄. пан̣н̣а̄саттайасан̇гаха̄ти пан̣н̣а̄саттайапариган̣ана̄.
айам̣ сан̇гахо на̄ма джа̄тисан̃джа̄тикирийа̄ган̣анавасена чатуббидхо. таттха ‘‘йа̄ ча̄вусо виса̄кха, самма̄ва̄ча̄, йо ча самма̄камманто, йо ча самма̄а̄джӣво, име дхамма̄ сӣлаккхандхе сан̇гахита̄’’ти (ма. ни. 1.462) айам̣ джа̄тисан̇гахо. ‘‘йо ча̄вусо виса̄кха, самма̄ва̄йа̄мо. йа̄ ча самма̄сати, йо ча самма̄сама̄дхи, име дхамма̄ сама̄дхиккхандхе сан̇гахита̄’’ти айам̣ сан̃джа̄тисан̇гахо. ‘‘йа̄ ча̄вусо виса̄кха, самма̄дит̣т̣хи, йо ча самма̄сан̇каппо, име дхамма̄ пан̃н̃а̄ккхандхе сан̇гахита̄’’ти айам̣ кирийа̄сан̇гахо. ‘‘хан̃чи чаккха̄йатанам̣ рӯпаккхандхаган̣анам̣ гаччхати, тена вата ре ваттаббе чаккха̄йатанам̣ рӯпаккхандхена сан̇гахита’’нти (катха̄. 471) айам̣ ган̣анасан̇гахо. айамева ча идха̄дхиппето. тена вуттам̣ ‘‘пан̣н̣а̄саттайасан̇гаха̄ти пан̣н̣а̄саттайапариган̣ана̄’’ти.
ваггатоти самӯхато, со панеттха дасакавасена ведитаббо. йебхуййена хи са̄сане дасаке ваггавоха̄ро. тенева̄ха ‘‘екека̄йа пан̣н̣а̄са̄йа пан̃ча пан̃ча вагге катва̄’’ти. паннарасаваггасама̄йога̄ти паннарасаваггасам̣йога̄ти аттхо. кечи пана сама̄йогасаддам̣ самуда̄йаттхам̣ ваданти. падатоти еттха ат̣т̣хаккхаро га̄тха̄па̄до ‘‘пада’’нти адхиппето, тасма̄ ‘‘аккхарато чха аккхарасатасахасса̄ни чатура̄сӣтуттарасата̄дхика̄ни чатучатта̄лӣса сахасса̄ни ча аккхара̄нӣ’’ти па̄т̣хена бхавитаббанти ваданти. йасма̄ пана наваккхаро йа̄ва два̄дасаккхаро ча га̄тха̄па̄до сам̣виджджати, тасма̄ та̄диса̄нампи га̄тха̄нам̣ васена ад̣д̣хатеййага̄тха̄сатам̣ бха̄н̣ава̄ро хотӣти катва̄ ‘‘аккхарато сатта аккхарасатасахасса̄ни чатта̄лӣсан̃ча сахасса̄ни тепан̃н̃а̄сан̃ча аккхара̄нӣ’’ти вуттам̣. еван̃хи падабха̄н̣ава̄раган̣ана̄хи аккхараган̣ана̄ сам̣сандати, нетаратха̄. бха̄н̣ава̄роти ча дваттим̣саккхара̄нам̣ га̄тха̄нам̣ васена ад̣д̣хатеййага̄тха̄сатам̣, айан̃ча аккхараган̣ана̄ бха̄н̣ава̄раган̣ана̄ ча падаган̣ана̄нуса̄рена ладдха̄ти ведитабба̄. имамева хи аттхам̣ н̃а̄петум̣ суттаган̣ана̄нантарам̣ бха̄н̣ава̄ре аган̣етва̄ пада̄ни ган̣ита̄ни. татридам̣ вуччати –
‘‘бха̄н̣ава̄ра̄ йатха̄пи хи, маджджхимасса пака̄сита̄;
упад̣д̣хабха̄н̣ава̄ро ча, тевӣсатипада̄дхико.
сатта сатасахасса̄ни, аккхара̄нам̣ вибха̄вайе;
чатта̄лӣса сахасса̄ни, тепан̃н̃а̄сан̃ча аккхара’’нти.
анусандхитоти десана̄нусандхито. екасмим̣ ева хи сутте пуримапаччхима̄нам̣ десана̄бха̄га̄нам̣ самбандхо анусандха̄нато анусандхи. еттха ча аттаджджха̄сайа̄нусандхи параджджха̄сайа̄нусандхӣти дувидхо аджджха̄сайа̄нусандхи. со пана каттхачи десана̄йа виппаката̄йа дхаммам̣ сун̣анта̄нам̣ пуччха̄васена, каттхачи десентасса саттху са̄вакасса дхаммапат̣игга̄хака̄нан̃ча аджджха̄сайавасена, каттхачи десетаббасса дхаммасса васена хотӣти сама̄сато типпака̄ро. тена вуттам̣ ‘‘пуччха̄нусандхиаджджха̄сайа̄нусандхийатха̄нусандхивасена сан̇кхепато тивидхо анусандхӣ’’ти. сан̇кхепенева ча чатуббидхо анусандхи ведитаббо. таттха ‘‘евам̣ вутте ан̃н̃атаро бхиккху бхагавантам̣ етадавоча ‘ким̣ ну кхо, бханте, оримам̣ тӣрам̣, ким̣ па̄римам̣ тӣрам̣, ко маджджхе сам̣сӣдо, ко тхале усса̄до, ко мануссагга̄хо, ко амануссагга̄хо, ко а̄ваттагга̄хо, ко антопӯтибха̄во’ти’’ (сам̣. ни. 4.241)? евам̣ пуччханта̄нам̣ виссаджджентена бхагавата̄ паваттитадесана̄васена пуччха̄нусандхӣ ведитаббо. ‘‘атха кхо ан̃н̃атарасса бхиккхуно евам̣ четасо паривитакко удапа̄ди ‘ити кира бхо рӯпам̣ анатта̄… ведана̄… сан̃н̃а̄… сан̇кха̄ра̄… вин̃н̃а̄н̣ам̣ анатта̄, анаттаката̄ни камма̄ни каматта̄нам̣ пхусиссантӣ’ти. атха кхо бхагава̄ тасса бхиккхуно четаса̄ четопаривитаккаман̃н̃а̄йа бхиккхӯ а̄мантеси т̣ха̄нам̣ кхо панетам̣, бхиккхаве, виджджати, йам̣ идхекаччо могхапурисо авидва̄ авиджджа̄гато тан̣ха̄дхипатеййена четаса̄ саттхуса̄санам̣ атидха̄витаббам̣ ман̃н̃еййа ‘ити кира бхо рӯпам̣ анатта̄…пе… пхусиссантӣ’ти. там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, рӯпам̣ ниччам̣ ва̄ аниччам̣ ва̄’’ти (ма. ни. 3.90) евам̣ паресам̣ аджджха̄сайам̣ видитва̄ бхагавата̄ паваттитадесана̄васена параджджха̄сайа̄нусандхи ведитаббо.
‘‘тасса майхам̣ бра̄хман̣а етадахоси ‘йам̣нӯна̄хам̣ йа̄ та̄ раттийо абхин̃н̃а̄та̄ абхилаккхита̄ ча̄туддасӣ пан̃чадасӣ ат̣т̣хамӣ ча паккхасса, татха̄рӯпа̄су раттӣсу йа̄ни та̄ни а̄ра̄мачетийа̄ни ваначетийа̄ни руккхачетийа̄ни бхим̣санака̄ни саломахам̣са̄ни, татха̄рӯпесу сена̄санесу вихареййам̣ аппева на̄ма̄хам̣ бхайабхеравам̣ пассеййа’нти’’ (ма. ни. 1.49) евам̣ бхагавата̄, ‘‘татра̄вусо лобхо ча па̄пако досо ча па̄пако лобхасса ча паха̄на̄йа досасса ча паха̄на̄йа аттхи маджджхима̄ пат̣ипада̄, чаккхукаран̣ӣ н̃а̄н̣акаран̣ӣ упасама̄йа абхин̃н̃а̄йа самбодха̄йа нибба̄на̄йа сам̣ваттатӣ’’ти (ма. ни. 1.33) евам̣ дхаммасена̄патина̄ ча аттано аджджха̄сайенева паваттитадесана̄васена аттаджджха̄сайа̄нусандхи ведитаббо. йена пана дхаммена а̄димхи десана̄ ут̣т̣хита̄, тасса анурӯпадхаммавасена ва̄ пат̣ипаккхадхаммавасена ва̄ йесу суттесу упари десана̄ а̄гаччхати, тесам̣ васена йатха̄нусандхи ведитаббо. сеййатхидам̣ а̄кан̇кхеййасутте (ма. ни. 1.65) хет̣т̣ха̄ сӣлена десана̄ ут̣т̣хита̄, упари абхин̃н̃а̄ а̄гата̄. ваттхусутте (ма. ни. 1.70) хет̣т̣ха̄ килесена десана̄ ут̣т̣хита̄, упари брахмавиха̄ра̄ а̄гата̄. косамбакасутте (ма. ни. 1.491) хет̣т̣ха̄ бхан̣д̣анена десана̄ ут̣т̣хита̄, упари са̄ран̣ӣйадхамма̄ а̄гата̄. какачӯпаме (ма. ни. 1.222) хет̣т̣ха̄ аккхантийа̄ васена десана̄ ут̣т̣хита̄, упари какачӯпама̄ а̄гата̄ти.
виттха̄рато панеттха̄ти евам̣ сан̇кхепато тивидхо чатуббидхо ча анусандхи еттха етасмим̣ маджджхиманика̄йе тасмим̣ тасмим̣ сутте йатха̄рахам̣ виттха̄рато вибхаджитва̄ вин̃н̃а̄йама̄на̄ навасата̄дхика̄ни тӣн̣и анусандхисахасса̄ни хонти. йатха̄ четам̣ пан̣н̣а̄са̄дивибха̄гавачанам̣ маджджхимасан̇гӣтийа̄ сарӯпадассанаттхам̣ хоти, евам̣ паккхепадосапарихаран̣аттхан̃ча хоти. еван̃хи пан̣н̣а̄са̄дӣсу ваваттхитесу таббинимуттам̣ кин̃чи суттам̣ йа̄ва екам̣ падампи а̄нетва̄ имам̣ маджджхимасан̇гӣтийа̄ти кассачи ваттум̣ ока̄со на сийа̄ти.
евам̣ пан̣н̣а̄саваггасуттабха̄н̣ава̄ра̄нусандхибйан̃джанато маджджхимасан̇гӣтим̣ ваваттхапетва̄ ида̄ни нам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сам̣ван̣н̣етука̄мо аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа тасса̄ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийам̣ никкхитта̄нуккаменева паваттабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘таттха пан̣н̣а̄са̄су мӯлапан̣н̣а̄са̄ а̄дӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха йатха̄паччайам̣ таттха таттха деситатта̄ пан̃н̃аттатта̄ ча виппакин̣н̣а̄нам̣ дхаммавинайа̄нам̣ сан̇гахетва̄ га̄йанам̣ катханам̣ сан̇гӣти, маха̄висайатта̄ пӯджанӣйатта̄ ча махатӣ сан̇гӣтӣти маха̄сан̇гӣти, пат̣хама̄ маха̄сан̇гӣти пат̣хамамаха̄сан̇гӣти, тасса̄ паваттитака̄ло пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ло, тасмим̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле. нидада̄ти десанам̣ десака̄ла̄дивасена авидитам̣ видитам̣ катва̄ нидассетӣти нида̄нам̣, йо локийехи ‘‘упоггха̄то’’ти вуччати, сва̄йаметтха ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дико гантхо ведитаббо, на пана ‘‘санида̄на̄хам̣, бхиккхаве, дхаммам̣ десемӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.126) вийа аджджха̄сайа̄дидесануппаттихету. тенева̄ха ‘‘евам̣ ме сутантиа̄дикам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттам̣ нида̄нама̄дӣ’’ти. ка̄ман̃четтха йассам̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийам̣ никкхитта̄нуккамена сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо, са̄ виттха̄рато ваттабба̄. суман̇галавила̄синийам̣ (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄) пана аттана̄ виттха̄ритатта̄ таттхева гахетабба̄ти имисса̄ сам̣ван̣н̣ана̄йа махантатам̣ парихаранто ‘‘са̄ панеса̄’’тиа̄дима̄ха.
нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.