3. маха̄паринибба̄насуттаван̣н̣ана̄

131. пӯджанӣйабха̄вато, буддхасампадан̃ча паха̄йа паваттата̄ махантан̃ча там̣ паринибба̄нан̃ча̄ти маха̄паринибба̄нам̣; сава̄санаппаха̄нато махантам̣ килесаккхайам̣ нисса̄йа паваттам̣ паринибба̄нантипи маха̄паринибба̄нам̣; махата̄ ка̄лена махата̄ ва̄ гун̣ара̄сина̄ са̄дхитам̣ паринибба̄нантипи маха̄паринибба̄нам̣; махантабха̄ва̄йа, дха̄тӯнам̣ бахубха̄ва̄йа паринибба̄нантипи маха̄паринибба̄нам̣; махато локато ниссат̣ам̣ паринибба̄нантипи маха̄паринибба̄нам̣; саббалока̄са̄дха̄ран̣атта̄ буддха̄нам̣ сӣла̄дигун̣ехи махато буддхасса бхагавато паринибба̄нантипи маха̄паринибба̄нам̣; махати са̄сане патит̣т̣хите паринибба̄нантипи маха̄паринибба̄нанти буддхасса бхагавато паринибба̄нам̣ вуччати, таппат̣исам̣йуттам̣ суттам̣ маха̄паринибба̄насуттам̣. гиджджха̄ еттха васантӣти гиджджхам̣, гиджджхам̣ кӯт̣ам̣ етасса̄ти гиджджхакӯт̣о, гиджджхам̣ вийа ва̄ гиджджхам̣, кӯт̣ам̣, там̣ етасса̄ти гиджджхакӯт̣о, паббато, тасмим̣ гиджджхакӯт̣е. тена̄ха ‘‘гиджджха̄’’тиа̄ди. абхийа̄тука̄моти еттха абхи-саддо абхибхаванаттхо, ‘‘абхивиджа̄на̄тӯ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.244; 3.85; ма. ни. 3.256) вийа̄ти а̄ха ‘‘абхибхаванаттха̄йа йа̄тука̄мо’’ти. ваджджира̄джа̄ноти ‘‘ваджджетабба̄ име’’тиа̄дито паваттам̣ вачанам̣ упа̄да̄йа ‘‘ваджджӣ’’ти ладдхана̄ма̄ ра̄джа̄но, ваджджӣрат̣т̣хасса ва̄ ра̄джа̄но ваджджира̄джа̄но. ваджджират̣т̣хасса пана ваджджисаман̃н̃а̄ таннива̄сира̄джакума̄равасена ведитабба̄. ра̄джиддхийа̄ти ра̄джабха̄ва̄нугатена сабха̄вена. со пана сабха̄во несам̣ ган̣ара̄джӯнам̣ митхо са̄маггийа̄ локе па̄кат̣о, чират̣т̣ха̄йӣ ча ахосӣти ‘‘самаггабха̄вам̣ катхесӣ’’ти вуттам̣. ану ану там̣саман̇гино бха̄вети вад̣д̣хетӣти анубха̄во, анубха̄во ева а̄нубха̄во, пата̄по, со пана несам̣ пата̄по хаттхиасса̄дива̄ханасампаттийа̄, таттха ча сусиккхитабха̄вена локе па̄кат̣о джа̄тоти ‘‘етена…пе… катхесӣ’’ти вуттам̣. та̄л̣аччхиггалена̄ти кун̃чика̄чхиддена. асананти сарам̣. атипа̄тайиссантӣти атикка̄менти. пон̇кха̄нупон̇кханти пон̇кхасса анупон̇кхам̣, пуримасарасса пон̇кхапада̄нугатапон̇кхам̣ итарам̣ сарам̣ катва̄ти аттхо. авира̄дхитанти авираджджхитам̣. уччхиндисса̄мӣти уммӯланавасена куласантатим̣ чхиндисса̄ми. айанам̣ вад̣д̣ханам̣ айо, таппат̣иккхепена анайоти а̄ха ‘‘авад̣д̣хийа̄ етам̣ на̄ма’’нти. виккхипатӣти видӯрато кхипати, апанетӣти аттхо.

ган̇га̄йанти ган̇га̄самӣпе. пат̣т̣анага̄манти сакат̣апат̣т̣анага̄мам̣. а̄н̣а̄ти а̄н̣а̄ ваттати. ад̣д̣хайоджананти ча тасмим̣ пат̣т̣ане ад̣д̣хайоджанат̣т̣ха̄нава̄сино сандха̄йа вуттам̣. татра̄ти тасмим̣ пат̣т̣ане. балава̄гха̄таджа̄тоти уппаннабалавакодхо.

мети майхам̣. гатена̄ти гаманена.

ра̄джаапариха̄нийадхаммаван̣н̣ана̄

134. сӣтам̣ ва̄ ун̣хам̣ ва̄ наттхи, та̄йам̣ вела̄йам̣ пун̃н̃а̄нубха̄вена буддха̄нам̣ саббака̄лам̣ самасӣтун̣ха̄ва уту хоти, там̣ сандха̄йа татха̄ вуттам̣. абхин̣хам̣ саннипа̄та̄ти ниччасаннипа̄та̄, там̣ пана ниччасаннипа̄татам̣ дассетум̣ ‘‘дивасасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. саннипа̄табахула̄ти пачурасаннипа̄та̄. воса̄нанти сан̇кочам̣. ‘‘йа̄вакӣва’’нти екамеветам̣ падам̣ анийамато парима̄н̣ава̄чӣ, ка̄ло четтха адхиппетоти а̄ха ‘‘йаттакам̣ ка̄ла’’нти. ‘‘вуддхийева̄’’тиа̄дина̄ вуттаматтхам̣ бйатирекамукхена дассетум̣ ‘‘абхин̣хам̣ асаннипатанта̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. а̄кула̄ти кхубхита̄, на пасанна̄. бхиджджитва̄ти ваггабандхато вибхаджджа висум̣ висум̣ хутва̄.

саннипа̄табхерийа̄ти саннипа̄та̄рочанабхерийа̄. ад̣д̣хабхутта̄ ва̄ти са̄мибхутта̄ ча. осӣдама̄нети ха̄йама̄не.

пуббе акатанти пуббе аниббаттам̣. сун̇канти бхан̣д̣ам̣ гахетва̄ гаччхантехи паббатакхан̣д̣а надӣтиттхага̄мадва̄ра̄дӣсу ра̄джапуриса̄нам̣ да̄таббабха̄гам̣. балинти ниппханнасасса̄дито чхабха̄гам̣, саттабха̄гантиа̄дина̄ ладдхакарам̣. дан̣д̣анти дасавӣсатикаха̄пан̣а̄дикам̣ апара̄дха̄нурӯпам̣ гахетаббадханадан̣д̣ам̣. ваджджидхамманти ваджджира̄джадхаммам̣. ида̄ни апан̃н̃аттапан̃н̃а̄пана̄дӣсу таппат̣иккхепа а̄дӣнава̄нисам̣се виттха̄рато дассетум̣ ‘‘тесам̣ апан̃н̃атта’’нтиа̄ди вуттам̣. па̄ричарийаккхама̄ти упат̣т̣ха̄наккхама̄.

кулабхогаиссарийа̄дивасена махатӣ матта̄ пама̄н̣ам̣ етесанти маха̄матта̄, нӣтисаттхавихите виниччхайе т̣хапита̄ маха̄матта̄ виниччхайамаха̄матта̄, тесам̣. дентӣти ниййа̄тенти. саче чороти евам̣сан̃н̃ино саче хонти. па̄пабхӣрута̄йа аттана̄ кин̃чи аватва̄. дан̣д̣анӣтисан̃н̃ите воха̄ре нийутта̄ти воха̄рика̄, йе ‘‘дхаммат̣т̣ха̄’’ти вуччанти. суттадхара̄ нӣтисуттадхара̄, ӣдисе воха̄равиниччхайе нийаметва̄ т̣хапита̄. парампара̄бхатесу ат̣т̣хасу кулесу джа̄та̄ агатигаманавирата̄ ат̣т̣хамахаллакапуриса̄ ат̣т̣хакулика̄.

сакка̄ранти упака̄рам̣. гарубха̄вам̣ паччупат̣т̣хапетва̄ти ‘‘име амха̄кам̣ гаруно’’ти таттха гарубха̄вам̣ пати пати упат̣т̣хапетва̄. ма̄нентӣти самма̄ненти, там̣ пана самма̄нанам̣ тесу несам̣ аттаманата̄пуббаканти а̄ха ‘‘манена пийа̄йантӣ’’ти. нипаччака̄ранти пан̣ипа̄там̣. дассентӣти ‘‘име амха̄кам̣ пита̄маха̄, ма̄та̄маха̄’’тиа̄дина̄ нӣчачитта̄ хутва̄ гаручитта̄ка̄рам̣ дассенти. сандха̄ретунти самбандхам̣ авиччхиннам̣ катва̄ гхат̣етум̣.

пасайха̄ка̄расса̄ти балакка̄расса. ка̄мам̣ вуддхийа̄ пӯджанӣйата̄йа ‘‘вуддхиха̄нийо’’ти вуттам̣, аттхо пана вутта̄нуккаменева йоджетаббо, па̄л̣ийам̣ ва̄ йасма̄ ‘‘вуддхийева па̄т̣икан̇кха̄, но париха̄нӣ’’ти вуттам̣, тасма̄ тадануккамена ‘‘вуддхиха̄нийо’’ти вуттам̣.

випаччитум̣ аладдхока̄се па̄пакамме, тасса каммасса випа̄ке ва̄ анавасарова деватопасагго, тасмим̣ пана ладдхока̄се сийа̄ деватопасаггасса авасароти а̄ха ‘‘ануппаннам̣…пе… вад̣д̣хентӣ’’ти. етенева ануппаннам̣ сукханти еттха̄пи аттхо ведитаббо. ‘‘балака̄йасса дигун̣атигун̣ата̄дассанам̣, пат̣ибхайабха̄вадассана’’нти евам̣ а̄дина̄ девата̄нам̣ сан̇га̄масӣсе саха̄йата̄ ведитабба̄.

аниччхитанти анит̣т̣хам̣. а̄варан̣атоти ниседханато. йасса дхаммато анапета̄ дхаммийа̄ти идха ‘‘дхаммика̄’’ти вутта̄. мигасӯкара̄дигха̄та̄йа сунакха̄дӣнам̣ кад̣д̣хитва̄ ваначаран̣ам̣ ва̄джо, мигава̄, таттха нийутта̄, те ва̄ ва̄дженти нентӣти ва̄джика̄, мигавадхача̄рино. читтаппаваттим̣ пуччхати. ка̄йикава̄часикапайогена хи са̄ локе па̄кат̣а̄ пака̄сабхӯта̄ти.

135. дева̄йатанабха̄вена читатта̄, локасса читтӣка̄рат̣т̣ха̄натта̄ ча четийам̣ ахоси.

ка̄мам̣ка̄равасена кин̃чипи на каран̣ӣйа̄ти акаран̣ӣйа̄. ка̄мам̣ка̄ро пана хаттхагатакаран̣авасена̄ти а̄ха ‘‘аггахетабба̄ти аттхо’’ти. абхимукхайуддхена̄ти абхимукхам̣ уджукамева сан̇га̄макаран̣ена. упала̄панам̣ са̄мам̣ да̄нан̃ча̄ти дассетум̣ ‘‘ала’’нтиа̄ди вуттам̣. бхедопи идха упа̄йо ева̄ти вуттам̣ ‘‘ан̃н̃атра митхубхеда̄йа̄’’ти. йуддхасса пана анупа̄йата̄ пагева пака̄сита̄. иданти ‘‘ан̃н̃атра упала̄пана̄йа, ан̃н̃атра митхубхеда̄’’ти ча идам̣ вачанам̣. катха̄йа найам̣ лабхитва̄ти ‘‘йа̄вакӣван̃ча…пе… но париха̄нӣ’’ти има̄йа бхагавато катха̄йа найам̣ упа̄йам̣ лабхитва̄.

анукампа̄йа̄ти ваджджира̄джесу ануггахена. асса̄ти бхагавато.

катханти ваджджӣхи саддхим̣ ка̄таббайуддхакатхам̣. уджум̣ карисса̄мӣти пат̣ира̄джа̄но а̄нетва̄ па̄ка̄рапарикха̄нам̣ ан̃н̃атха̄бха̄ва̄па̄данена уджубха̄вам̣ карисса̄ми.

патит̣т̣хитагун̣оти патит̣т̣хита̄чарийагун̣о. иссара̄ саннипатанту, майам̣ аниссара̄, таттха гантва̄ ким̣ карисса̄ма̄ти личчхавино на саннипатим̣сӯти йоджана̄. сӯра̄ саннипатантӯти еттха̄пи есева найо.

балабхеринти йуддха̄йа балака̄йасса ут̣т̣ха̄набхерим̣.

бхиккхуапариха̄нийадхаммаван̣н̣ана̄

136. апариха̄на̄йа хита̄ти апариха̄нийа̄, на париха̄йанти етехӣти ва̄ апариха̄нийа̄, те пана йасма̄ апариха̄нийа̄ ка̄рака̄ на̄ма хонти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘апариха̄никаре’’ти. йасма̄ пана те париха̄никара̄нам̣ уджупат̣ипаккхабхӯта̄, тасма̄ а̄ха ‘‘вуддхихетубхӯте’’ти. йасма̄ бхагавато десана̄ упарӯпари н̃а̄н̣а̄локам̣ паса̄дентӣ сатта̄нам̣ хадайандхака̄рам̣ видхамати, пака̄сетаббе ча аттхе хаттхатале а̄малакам̣ вийа сут̣т̣хутарам̣ па̄кат̣е катва̄ дассети, тасма̄ вуттам̣ ‘‘чандасахассам̣…пе… катхайисса̄мӣ’’ти.

йасма̄ бхагава̄ ‘‘тасса бра̄хман̣асса саммукха̄ ваджджӣнам̣ абхин̣хасаннипа̄та̄дипат̣ипаттим̣ катхентойева айам̣ апариха̄нийакатха̄ аниййа̄ника̄ ват̣т̣аниссита̄, майхам̣ пана са̄сане татха̄рӯпӣ катха̄ катхетабба̄, са̄ хоти ниййа̄ника̄ виват̣т̣аниссита̄, йа̄йа са̄санам̣ майхам̣ паринибба̄нато парампи аддханийам̣ асса чират̣т̣хитика’’нти чинтеси, тасма̄ бхиккхӯ саннипа̄та̄петва̄ тесам̣ апариха̄нийе дхамме десенто тенева нийа̄мена десеси. тена вуттам̣ ‘‘идам̣ ваджджисаттаке вуттасадисамева̄’’ти. евам̣ сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виттха̄рато дассенто ‘‘идха̄пи ча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘тато’’тиа̄ди диса̄су а̄гатаса̄сане вуттам̣ там̣ катханам̣. виха̄расӣма̄ а̄кула̄ йасма̄, тасма̄ упосатхапава̄ран̣а̄ т̣хита̄.

олӣйама̄накоти па̄л̣ито, аттхато ча винассама̄но. уккхипа̄пента̄ти пагун̣абха̄вакаран̣ена, аттхасам̣ван̣н̣анена ча пагган̣ханта̄.

са̄ваттхийам̣ бхиккхӯ вийа па̄читтийам̣ деса̄петабботи (па̄ра̄. 565 виттха̄раваттху). ваджджипуттака̄ вийа дасаваттхудӣпанена (чӯл̣ава. 446 виттха̄раваттху). ‘‘гихигата̄нӣти гихипат̣исам̣йутта̄нӣ’’ти ваданти. гихӣсу гата̄ни, техи н̃а̄та̄ни гихигата̄ни. дхӯмака̄ло етасса̄ти дхӯмака̄ликам̣ читакадхӯмавӯпасамато парам̣ аппаваттанато.

тхирабха̄ваппатта̄ти са̄сане тхирабха̄вам̣ аниваттитабха̄вам̣ упагата̄. тхерака̄ракехӣти тхерабха̄васа̄дхакехи сӣла̄дигун̣ехи асеккхадхаммехи. бахӯ раттийоти паббаджита̄ хутва̄ бахӯ раттийо джа̄нанти. сӣла̄дигун̣есу патит̣т̣ха̄панамева са̄сане парин̣а̄йаката̄ти а̄ха ‘‘тӣсу сиккха̄су паваттентӣ’’ти.

ова̄дам̣ на денти абха̄джанабха̄вато. павен̣ӣкатханти а̄чарийапарампара̄бхатам̣ самма̄пат̣ипаттидӣпанам̣ дхаммакатхам̣. са̄рабхӯтам̣ дхаммапарийа̄йанти саматхавипассана̄маггапхаласампа̄панена са̄рабхӯтам̣ боджджхан̇гакосаллаануттарасӣтӣбха̄ваадхичиттасутта̄дидхамматантим̣.

пунаббхавада̄нам̣ пунаббхаво уттарападалопена. итарети йе на паччайавасика̄ на а̄мисачаккхука̄, те на гаччханти тан̣ха̄йа васам̣.

а̄ран̃н̃акесӯти аран̃н̃абха̄гесу аран̃н̃апарийа̄паннесу. нану йаттха каттхачипи тан̣ха̄ са̄ваджджа̄ ева̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘га̄мантасена̄санесу хӣ’’тиа̄ди, тена ‘‘ануттаресу вимоккхесу пихам̣ упат̣т̣ха̄пайато’’ти еттха вуттасинеха̄дайо вийа а̄ран̃н̃акесу сена̄санесу са̄лайата̄ севитаббапаккхийа̄ ева̄ти дассети.

аттана̄ва̄ти сайамева, тена парехи анусса̄хита̄нам̣ сарасенева ана̄гата̄нам̣ песала̄нам̣ бхиккхӯнам̣ а̄гаманам̣, а̄гата̄нан̃ча пха̄сувиха̄рам̣ пачча̄сисантӣти дассети. имина̄ нӣха̄рена̄ти има̄йа пат̣ипаттийа̄. аггахитадхаммаггахан̣анти аггахитасса парийаттидхаммасса уггахан̣ам̣. гахитасаджджха̄йакаран̣анти уггахитасса сут̣т̣ху аттхачинтанам̣. чинтанаттхо хи саджджха̄йасаддо.

ентӣти упагаччханти. нисӣданти а̄санапан̃н̃а̄пана̄дина̄.

137. а̄рамитаббат̣т̣хена каммам̣ а̄ра̄мо. камме рата̄, на гантхадхуре, ва̄садхуре ва̄ти каммарата̄, ануйутта̄ти таппарабха̄вена пунаппунам̣ пасута̄. ити ка̄таббакамманти там̣ там̣ бхиккхӯнам̣ ка̄таббам̣ учча̄вачакаммам̣ чӣваравича̄ран̣а̄ди. тена̄ха ‘‘сеййатхида’’нтиа̄ди. упаттхамбхананти дупат̣т̣атипат̣т̣а̄дикаран̣ам̣. тан̃хи пат̣хамапат̣ала̄дӣнам̣ упаттхамбханака̄ран̣атта̄ татха̄ вуттам̣. йади евам̣ катхам̣ айам̣ каммара̄мата̄ пат̣иккхитта̄ти а̄ха ‘‘екаччо хӣ’’тиа̄ди.

каронто йева̄ти йатха̄вуттатираччха̄накатхам̣ катхентойева. атираччха̄накатха̄бха̄вепи тасса таттха таппарабха̄вадассанаттхам̣ авадха̄ран̣авачанам̣. парийантака̄рӣти сапарийантам̣ катва̄ ватта̄. ‘‘парийантаватим̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄’’ти (дӣ. ни. 1.9, 194) хи вуттам̣. аппабхассо ва̄ти паримитакатхойева екантена катхетаббассева катханато. сама̄паттисама̄паджджанам̣ арийо тун̣хӣбха̄во.

нидда̄йатийева̄ти ниддоккамане ана̄дӣнавадассӣ нидда̄йатийева. ирийа̄патхапариваттана̄дина̄ на нам̣ винодети.

евам̣ сам̣сат̣т̣хо ва̄ти вуттанайена ган̣асан̇ган̣ика̄йа сам̣сат̣т̣хо ева вихарати.

дуссӣла̄ па̄пиччха̄ на̄ма̄ти сайам̣ ниссӣла̄ асантагун̣асамбха̄ваниччха̄йа саманна̄гататта̄ па̄па̄ ла̄мака̄ иччха̄ етесанти па̄пиччха̄.

па̄папуггалехи меттикаран̣ато па̄памитта̄. техи сада̄ саха паваттанена па̄пасаха̄йа̄. таттха нинната̄дина̄ тададхимуттата̄йа па̄пасампаван̇ка̄.

138. саддха̄ етесам̣ аттхӣти саддха̄ти а̄ха ‘‘саддха̄сампанна̄’’ти. а̄гаманӣйапат̣ипада̄йа а̄гатасаддха̄ а̄гаманӣйасаддха̄, са̄ са̄тисайа̄ маха̄бодхисатта̄нам̣ паропадесена вина̄ саддхеййаваттхум̣ авипарӣтато ога̄хетва̄ адхимуччанатоти а̄ха ‘‘саббан̃н̃убодхисатта̄нам̣ хотӣ’’ти. саччапат̣иведхато а̄гатасаддха̄ адхигамасаддха̄ сурабандха̄дӣнам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.118; дха. па. ат̣т̣ха. 1.суппабуддхакут̣т̣хиваттху; уда̄. ат̣т̣ха. 43) вийа. ‘‘самма̄самбуддхо бхагава̄’’тиа̄дина̄ буддха̄дӣсу уппаджджанакапаса̄до паса̄дасаддха̄ маха̄каппинара̄джа̄дӣнам̣ (а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.231; дха. па. ат̣т̣ха. 1.маха̄каппинаттхераваттху; тхерага̄. ат̣т̣ха. 2.маха̄каппинаттхерага̄тха̄ван̣н̣ана̄, виттха̄ро) вийа. ‘‘евамета’’нти оккантитва̄ паккхандитва̄ саддаханавасена каппанам̣ окаппанам̣. дувидха̄пӣти паса̄дасаддха̄пи окаппанасаддха̄пи. таттха паса̄дасаддха̄ апаранеййарӯпа̄ хоти саванаматтена пасӣданато. окаппанасаддха̄ саддхеййаваттхум̣ ога̄хетва̄ анупависитва̄ ‘‘евамета’’нти паччаккхам̣ каронтӣ вийа паваттати. тена̄ха ‘‘саддха̄дхимутто ваккалиттхерасадисо хотӣ’’ти. тасса хӣти окаппанасаддха̄йа саманна̄гатасса. хирӣ етасса аттхӣти хири, хири мано етесанти хиримана̄ти а̄ха ‘‘па̄па…пе… читта̄’’ти. па̄пато оттаппенти уббиджджанти бха̄йантӣти оттаппӣ.

баху сутам̣ суттагеййа̄ди етена̄ти бахуссуто, сутаггахан̣ам̣ четтха нидассанаматтам̣ дха̄ран̣апаричайапарипуччха̄нупеккханадит̣т̣хиниджджха̄на̄нам̣ петтха иччхитаббатта̄. саванамӯлакатта̄ ва̄ тесампи таггахан̣енева гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. аттхака̄мена парийа̄пун̣итаббато, дит̣т̣хадхаммика̄дипурисаттхасиддхийа̄ парийаттабха̄вато ча парийатти, тӣн̣и пит̣ака̄ни. саччаппат̣иведхо сачча̄нам̣ пат̣ивиджджханам̣. тадапи ба̄хусаччам̣ йатха̄вуттаба̄хусаччакиччаниппхаттито. парийатти адхиппета̄ саччапат̣иведха̄вахена ба̄хусаччена бахуссутабха̄васса идха иччхитатта̄. соти парийаттибахуссуто. чатуббидхо хоти пан̃чамасса пака̄расса абха̄вато. саббаттхакабахуссутоти ниссайамуччанакабахуссута̄дайо вийа падесико ахутва̄ пит̣акаттайе саббаттхакамева ба̄хусаччасаббха̄вато саббасса аттхасса ка̄йанато катханато саббаттхакабахуссуто. те идха адхиппета̄ пат̣ипаттипат̣иведхасаддхамма̄нам̣ мӯлабхӯте парийаттисаддхамме суппатит̣т̣хитабха̄вато.

а̄раддханти паггахитам̣. там̣ пана дувидхампи вӣрийа̄рамбхавибха̄гена дассетум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха екака̄ти ека̄кино, вӯпакат̣т̣хавиха̄риноти аттхо.

пуччхитва̄ти парато пуччхитва̄. сампат̣иччха̄петунти ‘‘твам̣ асукана̄мо’’ти ватва̄ техи ‘‘а̄ма̄’’ти пат̣иджа̄на̄петунти аттхо. евам̣ чираката̄диануссаран̣асаматтхасатинепакка̄нам̣ аппакасиренева сатисамбоджджхан̇габха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччхатӣти дассанаттхам̣ ‘‘еварӯпе бхиккхӯ сандха̄йа̄’’ти вуттам̣. тенева̄ха ‘‘апича̄’’тиа̄ди.

139. буджджхати ета̄йа̄ти ‘‘бодхӣ’’ти ладдхана̄ма̄йа самма̄дит̣т̣хиа̄дидхаммаса̄маггийа̄ ан̇готи боджджхан̇го, пасаттхо, сундаро ва̄ боджджхан̇го самбоджджхан̇го. упат̣т̣ха̄налаккхан̣оти ка̄йаведана̄читтадхамма̄нам̣ асубхадуккха̄ничча̄наттабха̄васаллаккхан̣асан̇кха̄там̣ а̄рамман̣е упат̣т̣ха̄нам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти упат̣т̣ха̄налаккхан̣о. чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ пӣл̣ана̄диппака̄рато вичайо упапариккха̄ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти павичайалаккхан̣о. ануппанна̄ кусала̄нуппа̄дана̄дивасена читтасса паггахо пагган̣ханам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти паггахалаккхан̣о. пхаран̣ам̣ виппха̄риката̄ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти пхаран̣алаккхан̣о. упасамо ка̄йачиттапарил̣а̄ха̄нам̣ вӯпасаманам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти упасамалаккхан̣о. авиккхепо виккхепавиддхам̣санам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти авиккхепалаккхан̣о. лӣнуддхаччарахите адхичитте паваттама̄не паггаханиггахасампахам̣санесу абйа̄ват̣атта̄ аджджхупеккханам̣ пат̣исан̇кха̄нам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти пат̣исан̇кха̄налаккхан̣о.

чатӯхи ка̄ран̣ехӣти сатисампаджан̃н̃ам̣, мут̣т̣хассатипуггалапариваджджана̄, упат̣т̣хитассатипуггаласевана̄, тададхимуттата̄ти имехи чатӯхи ка̄ран̣ехи. чхахи ка̄ран̣ехӣти парипуччхаката̄, ваттхувисадакирийа̄, индрийасаматтапат̣ипа̄дана̄, дуппан̃н̃апуггалапариваджджана̄, пан̃н̃авантапуггаласевана̄, тададхимуттата̄ти имехи чхахи ка̄ран̣ехи. маха̄сатипат̣т̣ха̄наван̣н̣ана̄йам̣ пана ‘‘саттахи ка̄ран̣ехӣ’’ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.385; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.118) ваккхати, там̣ гамбхӣран̃а̄н̣ачарийа̄паччавеккхан̣а̄ти имам̣ ка̄ран̣ам̣ паккхипитва̄ ведитаббам̣. навахи ка̄ран̣ехӣти апа̄йабхайапаччавеккхан̣а̄, гаманавӣтхипаччавеккхан̣а̄, пин̣д̣апа̄тасса апача̄йаната̄, да̄йаджджамахаттапаччавеккхан̣а̄, саттхумахаттапаччавеккхан̣а̄, сабрахмача̄рӣмахаттапаччавеккхан̣а̄, кусӣтапуггалапариваджджана̄, а̄раддхавӣрийапуггаласевана̄, тададхимуттата̄ти имехи навахи ка̄ран̣ехи. маха̄сатипат̣т̣ха̄наван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.385; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.118) пана а̄нисам̣садасса̄вита̄, джа̄тимахаттапаччавеккхан̣а̄ти имехи саддхим̣ ‘‘ека̄даса̄’’ти ваккхати. дасахи ка̄ран̣ехӣти буддха̄нуссати, дхамма̄нуссати, сан̇гхасӣлача̄гадевата̄упасама̄нуссати, лӯкхапуггалапариваджджана̄, синиддхапуггаласевана̄, тададхимуттата̄ти имехи дасахи. маха̄сатипат̣т̣ха̄наван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.385; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.118) пана паса̄данийасуттантапаччавеккхан̣а̄йа саддхим̣ ‘‘ека̄даса̄’’ти ваккхати. саттахи ка̄ран̣ехӣти пан̣ӣтабходжанасеваната̄, утусукхасеваната̄, ирийа̄патхасукхасеваната̄, маджджхаттапайогата̄, са̄раддхака̄йапуггалапариваджджаната̄, пассаддхака̄йапуггаласеваната̄, тададхимуттата̄ти имехи саттахи. дасахи ка̄ран̣ехӣти ваттхувисадакирийа̄, индрийасаматтапат̣ипа̄дана̄, нимиттакусалата̄, самайе читтасса паггахан̣ам̣, самайе читтасса ниггахан̣ам̣, самайе читтасса сампахам̣санам̣, самайе читтасса аджджхупеккханам̣, асама̄хитапуггалапариваджджанам̣, сама̄хитапуггаласеванам̣, тададхимуттата̄ти имехи дасахи ка̄ран̣ехи. маха̄сатипат̣т̣ха̄наван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.385; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.118) пана ‘‘джха̄навимоккхапаччавеккхан̣а̄’’ти имина̄ саддхим̣ ‘‘ека̄дасахӣ’’ти ваккхати. пан̃чахи ка̄ран̣ехӣти саттамаджджхаттата̄, сан̇кха̄рамаджджхаттата̄, саттасан̇кха̄ракела̄йанапуггалапариваджджана̄, саттасан̇кха̄рамаджджхаттапуггаласевана̄, тададхимуттата̄ти имехи пан̃чахи ка̄ран̣ехи. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ маха̄сатипат̣т̣ха̄наван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.385; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.118) а̄гамиссати. ка̄мам̣ бодхипаккхийадхамма̄ на̄ма ниппарийа̄йато арийамаггасампайутта̄ ева ниййа̄никабха̄вато. суттантадесана̄ на̄ма парийа̄йакатха̄ти ‘‘имина̄ випассана̄…пе… катхесӣ’’ти вуттам̣.

140. тебхӯмаке сан̇кха̄ре ‘‘аничча̄’’ти анупассати ета̄йа̄ти аничча̄нупассана̄, татха̄ паватта̄ випассана̄, са̄ пана йасма̄ аттана̄ сахагатасан̃н̃а̄йа бха̄вита̄йа вибха̄вита̄ ева хотӣти вуттам̣ ‘‘аничча̄нупассана̄йа саддхим̣ уппаннасан̃н̃а̄’’ти. сан̃н̃а̄сӣсена ва̄йам̣ випассана̄йа ева ниддесо. анаттасан̃н̃а̄дӣсупи есева найо. локийавипассана̄пи хонти, йасма̄ ‘‘аничча’’нтиа̄дина̄ та̄ паваттантӣти. локийавипассана̄пӣти пи-саддена миссака̄петтха сантӣти аттхато а̄паннанти аттха̄паттисиддхаматтхам̣ ниддха̄ретва̄ сарӯпато дассетум̣ ‘‘вира̄го’’тиа̄ди вуттам̣. таттха а̄гатавасена̄ти татха̄ а̄гатапа̄л̣ивасена ‘‘вира̄го ниродхо’’ти хи таттха нибба̄нам̣ вуттанти идха ‘‘вира̄гасан̃н̃а̄, ниродхасан̃н̃а̄’’ти вуттасан̃н̃а̄ нибба̄на̄рамман̣а̄пи сийум̣. тена вуттам̣ ‘‘две локуттара̄пи хонтӣ’’ти.

141. метта̄ етасса аттхӣти меттам̣, читтам̣. там̣самут̣т̣ха̄нам̣ ка̄йакаммам̣ меттам̣ ка̄йакаммам̣. еса найо сесадвайепи. има̄нипи метта̄ка̄йакамма̄дӣни бхиккхӯнам̣ васена а̄гата̄ни тесам̣ сет̣т̣хапарисабха̄вато. йатха̄ пана бхиккхӯсупи лаббханти, евам̣ гихӣсупи лаббханти чатупарисаса̄дха̄ран̣атта̄ти там̣ дассенто ‘‘бхиккхӯнан̃хӣ’’тиа̄дима̄ха. ка̄мам̣ а̄дибрахмачарийакадхаммассаваненапи метта̄ка̄йакамма̄ни лаббханти, ниппарийа̄йато пана ча̄риттадхаммассаванена айаматтхо иччхитоти дассенто ‘‘а̄бхисама̄ча̄рикадхаммапӯран̣а’’нти а̄ха. тепит̣акампи буддхавачанам̣ парипуччханааттхакатханавасена паваттийама̄нам̣ хитаджджха̄сайена паваттитаббато.

а̄вӣти пака̄сам̣, пака̄сабха̄во четтха йам̣ уддисса там̣ ка̄йакаммам̣ карӣйати, тасса саммукхабха̄ватоти а̄ха ‘‘саммукха̄’’ти. рахоти аппака̄сам̣, аппака̄сата̄ ча йам̣ уддисса там̣ ка̄йакаммам̣ карӣйати, тасса паччаккха̄бха̄ватоти а̄ха ‘‘параммукха̄’’ти. саха̄йабха̄вагаманам̣ тесам̣ пурато. убхайехӣти навакехи, тхерехи ча.

паггайха̄ти пагган̣хитва̄ уччам̣ катва̄.

ка̄мам̣ метта̄синехасиниддха̄нам̣ найана̄нам̣ уммӣлана̄, пасаннена мукхена олоканан̃ча меттам̣ ка̄йакаммамева, йасса пана читтасса васена найана̄нам̣ метта̄синехасиниддхата̄, мукхасса ча пасанната̄, там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘меттам̣ манокаммам̣ на̄ма̄’’ти.

ла̄бхасаддо каммаса̄дхано ‘‘ла̄бха̄вата, ла̄бхо ладдхо’’тиа̄дӣсу вийа, со четтха ‘‘дхаммаладдха̄’’ти вачанато атӣтака̄ликоти а̄ха ‘‘чӣвара̄дайо ладдхапаччайа̄’’ти. дхаммато а̄гата̄ти дхаммика̄. тена̄ха ‘‘дхаммаладдха̄’’ти. имамева хи аттхам̣ дассетум̣ ‘‘кухана̄дӣ’’тиа̄ди вуттам̣. читтена вибхаджанапуббакам̣ ка̄йена вибхаджананти мӯламева дассетум̣ ‘‘евам̣ читтена вибхаджана’’нти вуттам̣, тена читтуппа̄даматтенапи пат̣ивибха̄го на ка̄табботи дассети. аппат̣ивибхаттанти бха̄ванапум̣саканиддесо, аппат̣ивибхаттам̣ ва̄ ла̄бхам̣ бхун̃джатӣти камманиддесо ева.

там̣ там̣ нева гихӣнам̣ дети аттано а̄джӣвасодханаттхам̣. на аттана̄ бхун̃джатӣти аттана̄ва на парибхун̃джати ‘‘майхам̣ аса̄дха̄ран̣абхогита̄ ма̄ хотӯ’’ти. ‘‘пат̣игган̣ханто ча…пе… пассатӣ’’ти имина̄ тасса ла̄бхасса тӣсупи ка̄лесу са̄дха̄ран̣ато т̣хапанам̣ дасситам̣. ‘‘пат̣игган̣ханто ча сан̇гхена са̄дха̄ран̣ам̣ хотӯ’’ти имина̄ пат̣иггахан̣ака̄ло дассито, ‘‘гахетва̄…пе… пассатӣ’’ти имина̄ пат̣иггахитака̄ло, тадубхайам̣ пана та̄дисена пубба̄бхогена вина̄ на хотӣти аттхасиддхо пуримака̄ло. тайидам̣ пат̣иггахан̣ато пуббе васса хоти ‘‘сан̇гхена са̄дха̄ран̣ам̣ хотӯти пат̣иггахесса̄мӣ’’ти. пат̣игган̣хантасса хоти ‘‘сан̇гхена са̄дха̄ран̣ам̣ хотӯти пат̣игган̣ха̄мӣ’’ти. пат̣иггахетва̄ хоти ‘‘сан̇гхена са̄дха̄ран̣ам̣ хотӯти пат̣иггахитам̣ майа̄’’ти евам̣ тилаккхан̣асампаннам̣ катва̄ ладдхала̄бхам̣ оса̄налаккхан̣ам̣ авикопетва̄ парибхун̃джанто са̄дха̄ран̣абхогӣ, аппат̣ивибхаттабхогӣ ча хоти.

имам̣ пана са̄ран̣ӣйадхамманти имам̣ чатуттхам̣ саритаббайуттадхаммам̣. на хи…пе… ган̣ханти, тасма̄ са̄дха̄ран̣абхогита̄ ева дуссӣласса наттхӣти а̄рамбхопи та̄ва на самбхавати, куто пӯран̣анти адхиппа̄йо. ‘‘парисуддхасӣло’’ти имина̄ ла̄бхасса дхаммикабха̄вам̣ дассети. ‘‘ваттам̣ акхан̣д̣енто’’ти имина̄ аппат̣ивибхаттабхогитам̣, са̄дха̄ран̣абхогитан̃ча дассети. сати пана тадубхайе са̄ран̣ӣйадхаммо пӯрито ева хотӣти а̄ха ‘‘пӯретӣ’’ти. ‘‘одиссакам̣ катва̄’’ти етена анодиссакам̣ катва̄ питуно, а̄чарийупаджджха̄йа̄дӣнам̣ ва̄ тхера̄санато пат̣т̣ха̄йа дентасса са̄ран̣ӣйадхаммойева хотӣти. са̄ран̣ӣйадхаммо панасса на хотӣти пат̣иджагганат̣т̣ха̄не одиссакам̣ катва̄ диннатта̄. тена̄ха ‘‘палибодхаджагганам̣ на̄ма хотӣ’’тиа̄ди. йади евам̣ саббена саббам̣ са̄ран̣ӣйадхаммапӯракасса одиссакада̄нам̣ на ват̣т̣атӣти? но на ват̣т̣ати йуттат̣т̣ха̄нети дассенто ‘‘тена пана̄’’тиа̄дима̄ха. гила̄на̄дӣнам̣ одиссакам̣ катва̄ да̄нам̣ аппат̣ивибха̄гапаккхикам̣ ‘‘асукасса на дасса̄мӣ’’ти пат̣иккхепасса абха̄вато. бйатирекаппадха̄но хи пат̣ивибха̄го. тена̄ха ‘‘авасеса’’нтиа̄ди. ада̄тумпӣти пи-саддена да̄тумпи ват̣т̣атӣти дассети, тан̃ча кхо карун̣а̄йанавасена, на ваттапӯран̣авасена.

сусиккхита̄йа̄ти са̄ран̣ӣйадхаммапӯран̣авидхимхи сут̣т̣ху сиккхита̄йа, сукусала̄йа̄ти аттхо. ида̄ни тасса̄ косаллам̣ дассетум̣ ‘‘сусиккхита̄йа хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘два̄дасахи вассехи пӯрати, на тато ора’’нти имина̄ тасса дуппӯран̣ам̣ дассети. татха̄ хи со махаппхало маха̄нисам̣со, дит̣т̣хадхаммикехипи та̄ва гарутарехи пхала̄нисам̣сехи ча анугато. там̣саман̇гӣ ча пуггало висесала̄бхӣ арийапуггало вийа локе аччхарийаббхутадхаммасаманна̄гато хоти. татха̄ хи со дуппаджахам̣ да̄намайасса, сӣламайасса ча пун̃н̃асса пат̣ипаккхадхаммам̣ судӯре виккхамбхитам̣ катва̄ сувисуддхена четаса̄ локе па̄кат̣о пан̃н̃а̄то хутва̄ вихарати, тассимаматтхам̣ бйатирекато, анвайато ча вибха̄ветум̣ ‘‘саче хӣ’’тиа̄ди вуттам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева.

ида̄ни йе сампара̄йике, дит̣т̣хадхаммике ча а̄нисам̣се дассетум̣ ‘‘ева’’нтиа̄ди вуттам̣. нева исса̄, на маччхарийам̣ хоти чирака̄лабха̄вана̄йа видхутабха̄вато. манусса̄нам̣ пийо хоти паричча̄гасӣлата̄йа висуддхатта̄. тена̄ха ‘‘дадам̣ пийо хоти бхаджанти нам̣ бахӯ’’тиа̄ди (а. ни. 5.34). сулабхапаччайо хоти да̄навасена ул̣а̄раджджха̄сайа̄нам̣ паччайала̄бхасса идха̄нисам̣сабха̄вато да̄насса. паттагатам̣ асса диййама̄нам̣на кхӣйати паттагатавасена два̄дасавассикасса маха̄паттасса авиччхедена пӯритатта̄. аггабхан̣д̣ам̣ лабхати девасикам̣ даккхин̣еййа̄нам̣ аггато пат̣т̣ха̄йа да̄насса диннатта̄. бхайева̄…пе… а̄паджджанти деййапат̣игга̄хакавикаппам̣ акатва̄ аттани нирапеккхачиттена чирака̄лам̣ да̄напӯрата̄йа паса̄дитачиттатта̄.

татра̄ти тесу а̄нисам̣сесу вибха̄ветаббесу. има̄ни там̣ дӣпана̄ни ваттхӯни ка̄ран̣а̄ни. алабханта̄пӣти амаха̄пун̃н̃ата̄йа на ла̄бхино сама̄на̄пи. бхиккха̄ча̄рамаггасабха̄ганти сабха̄гам̣ таббха̄гийам̣ бхиккха̄ча̄рамаггам̣ джа̄нанти.

ануттаримануссадхамматта̄, тхера̄нам̣ сам̣сайавиноданаттхан̃ча ‘‘са̄ран̣ӣйадхаммо ме бханте пӯрито’’ти а̄ха. татха̄ хи дутийаваттхусмимпи тхерена атта̄ пака̄сито. манусса̄нам̣ пийата̄йа, сулабхапаччайата̄йапи идам̣ ваттхумева. паттагата̄кхӣйанасса пана висесам̣ вибха̄ванато ‘‘идам̣ та̄ва…пе… еттха ваттху’’нти вуттам̣.

гирибхан̣д̣амаха̄пӯджа̄йа̄ти четийагиримхи сакалалан̇ка̄дӣпе, йоджанаппама̄н̣е самудде ча на̄ва̄сан̇гха̄т̣а̄дике т̣хапетва̄ дӣпапуппхагандха̄дӣхи карийама̄намаха̄пӯджа̄йам̣. парийа̄йенапӣти лесенапи. ануччхавиканти са̄ран̣ӣйадхаммапӯран̣атопи идам̣ йатха̄бхӯтаппаведанам̣ тумха̄кам̣ ануччхавиканти аттхо.

ана̄рочетва̄ва пала̄йим̣су чорабхайена. ‘‘аттано дуджджӣвика̄йа̄’’ти ча ваданти.

ват̣т̣иссатӣти капписсати. тхерӣ са̄ран̣ӣйадхаммапӯрика̄ ахоси, тхерасса пана сӣлатедженева девата̄ уссуккам̣ а̄паджджи.

наттхи етесам̣ кхан̣д̣анти акхан̣д̣а̄ни. там̣ пана несам̣ кхан̣д̣ам̣ дассетум̣ ‘‘йасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха упасампаннасӣла̄нам̣ уддесаккамена а̄ди анта̄ ведитабба̄. тена̄ха ‘‘саттасӯ’’тиа̄ди. анупасампаннасӣла̄нам̣ пана сама̄да̄наккаменапи а̄ди анта̄ лаббханти. парийанте чхиннаса̄т̣ако вийа̄ти ваттханте, дасанте ва̄ чхиннаваттхам̣ вийа, висадисӯда̄харан̣ам̣ четам̣ ‘‘акхан̣д̣а̄нӣ’’ти имасса адхигататта̄. евам̣ сеса̄нипи уда̄харан̣а̄ни. кхан̣д̣итабхинната̄ кхан̣д̣ам̣, там̣ етасса аттхӣти кхан̣д̣ам̣, сӣлам̣. ‘‘чхидда’’нтиа̄дӣсупи есева найо. вемаджджхе бхиннам̣ винивиджджханавасена висабха̄гаван̣н̣ена га̄вӣ вийа̄ти самбандхо. сабаларахита̄ни асабала̄ни. татха̄ акамма̄са̄ни. сӣласса тан̣ха̄да̄сабйато мочанам̣ виват̣т̣ӯпаниссайабха̄ва̄па̄данам̣. йасма̄ ча там̣саман̇гӣпуггало серӣ сайам̣васӣ бхуджиссо на̄ма хоти, тасма̄пи бхуджисса̄ни. тенева̄ха ‘‘бхуджиссабха̄вака̄ран̣ато бхуджисса̄нӣ’’ти. супарисуддхабха̄вена па̄сам̣сатта̄ вин̃н̃упасаттха̄ни. имина̄хам̣ сӣлена дево ва̄ бхавеййам̣, деван̃н̃атаро ва̄, таттха ‘‘ниччо дхуво сассато’’ти, ‘‘сӣлена суддхӣ’’ти ча евам̣ а̄дина̄ тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи апара̄мат̣т̣хатта̄. ‘‘айам̣ те сӣлесу досо’’ти чатӯсупи випаттӣсу йа̄йа ка̄йачи випаттийа̄ дассанена пара̄мат̣т̣хум̣ ануддхам̣сетум̣. сама̄дхисам̣ваттанаппайоджана̄ни сама̄дхисам̣ваттаника̄ни.

сама̄набха̄вӯпагатасӣла̄ти сӣласампаттийа̄ сама̄набха̄вам̣ упагатасӣла̄ сабха̄гавуттика̄. ка̄мам̣ путхуджджана̄нан̃ча чатупа̄рисуддхисӣле на̄наттам̣ на сийа̄, там̣ пана на екантикам̣, идам̣ екантикам̣ нийатабха̄ватоти а̄ха ‘‘наттхи маггасӣле на̄натта’’нти. там̣ сандха̄йетам̣ вуттанти маггасӣлам̣ сандха̄йа етам̣ ‘‘йа̄ни та̄ни сӣла̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣.

йа̄йанти йа̄ айам̣ майхан̃чева тумха̄кан̃ча паччаккхабхӯта̄. дит̣т̣хӣти маггасамма̄дит̣т̣хи. ниддоса̄ти нидхутадоса̄, самуччхиннара̄га̄дипа̄падхамма̄ти аттхо. ниййа̄тӣти ват̣т̣адуккхато ниссарати нигаччхати. сайам̣ ниййантассева хи ‘‘там̣саман̇гӣпуггалам̣ ват̣т̣адуккхато ниййа̄петӣ’’ти вуччати. йа̄ саттху анусит̣т̣хи, там̣ каротӣти таккаро, тасса, йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджанакасса̄ти аттхо. сама̄надит̣т̣хибха̄ванти садисадит̣т̣хибха̄вам̣ саччасампат̣иведхена абхиннадит̣т̣хибха̄вам̣. вуддхийева̄ти арийавинайе гун̣ехи вуд̣д̣хийева, но париха̄нӣти айам̣ апариха̄нийадхаммадесана̄ аттанопи са̄санасса аддханийатам̣ а̄кан̇кхантена бхагавата̄ идха десита̄.

142. а̄саннапаринибба̄натта̄ти катипайама̄са̄дхикена сам̣ваччхараматтена паринибба̄нам̣ бхависсатӣти катва̄ вуттам̣. етам̣йева̄ти ‘‘ити сӣла’’нтиа̄дикам̣йева ити сӣланти еттха ити-саддо пака̄раттхо, парима̄н̣аттхо ча екаджджхам̣ катва̄ гахитоти а̄ха ‘‘евам̣ сӣлам̣ еттакам̣ сӣла’’нти. евам̣ сӣланти евам̣ пабхедам̣ сӣлам̣. еттаканти етам̣ парамам̣, на ито бхиййо. чатупа̄рисуддхисӣланти маггасса самбха̄рабхӯтам̣ локийачатупа̄рисуддхисӣлам̣. читтекаггата̄ сама̄дхӣти еттха̄пи есева найо. йасмим̣ сӣле т̣хатва̄ти йасмим̣ локуттаракусаласса падат̣т̣ха̄набхӯте ‘‘пуббева кхо панасса ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ а̄джӣво супарисуддхо хотӣ’’ти (ма. ни. 3.431; катха̄. 874) евам̣ вуттасӣле патит̣т̣ха̄йа. есоти маггапхаласама̄дхи. парибха̄витоти тена сӣлена саббасо бха̄вито самбха̄вито. махаппхало хоти маха̄нисам̣соти маггасама̄дхи та̄ва са̄ман̃н̃апхалехи махаппхало, ват̣т̣адуккхавӯпасамена маха̄нисам̣со. итаро пат̣иппассаддхиппаха̄нена махаппхало, ниббутисукхуппаттийа̄ маха̄нисам̣со. йамхи сама̄дхимхи т̣хатва̄ти йасмим̣ локуттаракусаласса падат̣т̣ха̄набхӯте па̄дакаджджха̄насама̄дхимхи чева вут̣т̣ха̄нага̄минисама̄дхимхи ча т̣хатва̄. са̄ти маггапхалапан̃н̃а̄. тена парибха̄вита̄ти тена йатха̄вуттасама̄дхина̄ саббасо бха̄вита̄ парибха̄вита̄. махаппхаламаха̄нисам̣сата̄ сама̄дхимхи вуттанайена ведитабба̄. апи ча те боджджхан̇гамагган̇гаджха̄нан̇гаппабхедахетута̄йа махаппхала̄ саттадаккхин̣еййапуггалавибха̄гахетута̄йа маха̄нисам̣са̄ти ведитабба̄. йа̄йа пан̃н̃а̄йа т̣хатва̄ти йа̄йам̣ випассана̄пан̃н̃а̄йам̣, сама̄дхивипассана̄пан̃н̃а̄йам̣ ва̄ т̣хатва̄. саматхайа̄никасса хи сама̄дхисахагата̄пи пан̃н̃а̄ магга̄дхигама̄йа висесапаччайо хотийева. саммадева̄ти сут̣т̣хуйева йатха̄ а̄сава̄нам̣ лесопи на̄васиссати, евам̣ саббасо а̄савехи вимуччати. аггамаггаккхан̣ан̃хи сандха̄йетам̣ вуттам̣.

143. локийаттхасадда̄нам̣ вийа абхиранта-саддасса сиддхи дат̣т̣хабба̄. абхирантам̣ абхиратам̣ абхиратӣти хи аттхато екам̣. абхиранта-саддо ча̄йам̣ абхиручипарийа̄йо, на асса̄дапарийа̄йо. асса̄давасена хи каттхачи васантасса асса̄даваттхувигамена сийа̄ тасса таттха анабхирати, йадидам̣ кхӣн̣а̄сава̄нам̣ наттхи, пагева буддха̄нанти а̄ха ‘‘буддха̄нам̣…пе… наттхӣ’’ти. абхиративасена каттхачи васитва̄ тадабха̄вато ан̃н̃аттха гаманам̣ на̄ма буддха̄нам̣ наттхи. венеййавинайанаттхам̣ пана каттхачи васитва̄ тасмим̣ сиддхе венеййавинайанаттхамева тато ан̃н̃аттха гаччханти, айаметтха йатха̄ручи. а̄йа̄ма̄ти еттха а̄-саддо ‘‘а̄гаччха̄’’ти имина̄ сама̄наттхоти а̄ха ‘‘ехи йа̄ма̄’’ти. айа̄ма̄ти пана па̄т̣хе а-ка̄ро нипа̄таматтам̣. сантика̄вачаратта̄ тхерам̣ а̄лапати, на пана тада̄ саттху сантике васанта̄нам̣ бхиккхӯнам̣ абха̄вато. апариччхиннаган̣ано хи тада̄ бхагавато сантике бхиккхусан̇гхо. тена̄ха ‘‘махата̄ бхиккхусан̇гхена саддхи’’нти. амбалат̣т̣хика̄гамананти амбалат̣т̣хика̄гаманапат̣исам̣йуттапа̄т̣хама̄ха. па̄т̣алигаманети еттха̄пи есева найо. утта̄намева анантарам̣, хет̣т̣ха̄ ча сам̣ван̣н̣итарӯпатта̄.

са̄рипуттасӣхана̄даван̣н̣ана̄

145. ‘‘а̄йасма̄ са̄рипутто’’тиа̄ди па̄т̣хаджа̄там̣. сампаса̄данӣйети сампаса̄данӣйасутте (дӣ. ни. 3.141) виттха̄ритам̣ пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄йам̣, тасма̄ майампи таттхева нам̣ аттхато виттха̄райисса̄ма̄ти адхиппа̄йо.

дуссӣлаа̄дӣнававан̣н̣ана̄

148. а̄гантва̄ васанти еттха а̄гантука̄ти а̄васатхо, тадева ага̄ранти а̄ха ‘‘а̄васатха̄га̄ранти а̄гантука̄нам̣ а̄васатхагеха’’нти. двиннам̣ ра̄джӯнанти личчхавира̄джамагадхара̄джӯнам̣. саха̄йака̄ти севака̄. кула̄нӣти кут̣умбике. сантхатанти сантхари, саббам̣ сантхари саббасантхари, там̣ саббасантхарим̣. бха̄ванапум̣саканиддесо ча̄йам̣. тена̄ха ‘‘йатха̄ саббам̣ сантхатам̣ хоти, ева’’нти.

149. дуссӣлоти еттха ду-саддо абха̄ваттхо ‘‘дуппан̃н̃о’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.449; а. ни. 5.10) вийа, на гарахаттхоти а̄ха ‘‘асӣло ниссӣло’’ти. бхиннасам̣вароти еттха йо сама̄диннасӣло кеначи ка̄ран̣ена сӣлабхедам̣ патто, со та̄ва бхиннасам̣варо хоти. йо пана саббена саббам̣ асама̄диннасӣло а̄ча̄рахӣно, со катхам̣ бхиннасам̣варо на̄ма хотӣти? сопи са̄дхусама̄ча̄расса париха̄нийасса бхедитатта̄ бхиннасам̣варо ева на̄ма. виссат̣т̣хасам̣варо сам̣варарахитоти хи вуттам̣ хоти.

там̣ там̣ сиппат̣т̣ха̄нам̣. ма̄гха̄така̄лети ‘‘ма̄ гха̄тетха па̄н̣ино’’ти евам̣ ма̄гха̄та̄ти гхосанам̣ гхоситадивасе.

аббхуггаччхати па̄пако киттисаддо.

аджджха̄сайена ман̇ку хотийева виппат̣иса̄рибха̄вато.

тасса̄ти дуссӣласса. сама̄да̄йа паваттит̣т̣ха̄нанти ут̣т̣ха̄йа самут̣т̣ха̄йа катака̄ран̣ам̣. а̄па̄тхам̣ а̄гаччхатӣти там̣ манасо упат̣т̣ха̄ти. уммӣлетва̄ идхалоканти уммӣланака̄ле аттано путтада̄ра̄дидассанавасена идха локам̣ пассати. нимӣлетва̄ паралоканти нимӣланака̄ле гатинимиттупат̣т̣ха̄навасена паралокам̣ пассати. тена̄ха ‘‘чатта̄ро апа̄йа̄’’тиа̄ди. пан̃чамападанти ‘‘ка̄йасса бхеда̄’’тиа̄дина̄ вутто пан̃чамо а̄дӣнавакот̣т̣ха̄со.

сӣлавантаа̄нисам̣саван̣н̣ана̄

150. вуттавипарийа̄йена̄ти вутта̄йа а̄дӣнавакатха̄йа випарийа̄йена. ‘‘аппаматто там̣ там̣ касива̄н̣иджджа̄дим̣ йатха̄ка̄лам̣ сампа̄детум̣ саккотӣ’’тиа̄дина̄ ‘‘па̄сам̣сам̣ сӣламасса аттхӣти сӣлава̄. сӣласампанноти сӣлена саманна̄гато. сампаннасӣло’’ти евама̄дикам̣ пана аттхавачанам̣ сукаранти ана̄мат̣т̣хам̣.

151. па̄л̣имуттака̄йа̄ти сан̇гӣтиана̄рул̣ха̄йа дхаммикатха̄йа. таттхева̄ти а̄васатха̄га̄ре ева.

па̄т̣алипуттанагарама̄панаван̣н̣ана̄

152. иссарийаматта̄йа̄ти иссарийаппама̄н̣ена, иссарийена чева виттӯпакаран̣ена ча̄ти евам̣ ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо. упабхогӯпакаран̣а̄нипи хи локе ‘‘матта̄’’ти вуччанти. па̄т̣алига̄мам̣ нагарам̣ катва̄ти пуббе ‘‘па̄т̣алига̄мо’’ти ладдхана̄мам̣ т̣ха̄нам̣ ида̄ни нагарам̣ катва̄. ма̄пентӣти патит̣т̣ха̄пенти. а̄йамукхапаччхинданаттханти а̄йадва̄ра̄нам̣ упаччхедана̄йа. ‘‘сахассасева̄’’ти ва̄ па̄т̣хо, сахассасо ева. тена̄ха ‘‘екекаваггавасена сахассам̣ сахассам̣ хутва̄’’ти. гхараваттхӯнӣти гхарапатит̣т̣ха̄панат̣т̣ха̄на̄ни. читта̄ни намантӣти там̣там̣девата̄нубха̄вена таттха таттхева читта̄ни наманти ваттхувиджджа̄па̄т̣хака̄нам̣, йаттха йаттха та̄хи ваттхӯни париггахита̄ни. сиппа̄нубха̄вена̄ти сиппа̄нугатавиджджа̄нубха̄вена. на̄гагга̄хоти на̄га̄нам̣ нива̄саппариггахо. сесадвайесупи есева найо. па̄са̄н̣оти аппалаккхан̣апа̄са̄н̣о. кха̄н̣укоти йо кочи кха̄н̣уко. сиппам̣ джаппитва̄ та̄дисам̣ са̄рамбхат̣т̣ха̄нам̣ парихаритва̄ ана̄рамбхе т̣ха̄не та̄хи ваттхупаригга̄хика̄хи девата̄хи саддхим̣ мантайама̄на̄вийа там̣там̣геха̄ни ма̄пенти упадесада̄навасена. несанти ваттхувиджджа̄па̄т̣хака̄нам̣, сабба̄сам̣ девата̄нам̣. ман̇галам̣ вад̣д̣ха̄пессантӣти ман̇галам̣ брӯхессанти. пан̣д̣итадассана̄дӣни хи уттамаман̇гала̄ни. тена̄ха ‘‘атха майа’’нтиа̄ди.

саддо аббхуггаччхати авайавадхаммена самуда̄йасса ападиситаббато йатха̄ ‘‘алан̇като девадатто’’ти.

арийакаманусса̄нанти арийадесава̄симанусса̄нам̣. ра̄сивасенева̄ти ‘‘сахассам̣ сатасахасса’’нтиа̄дина̄ ра̄сивасенева, аппакасса пана бхан̣д̣асса кайавиккайо ан̃н̃аттха̄пи лаббхатева̄ти ‘‘ра̄сивасенева̄’’ти вуттам̣. ва̄н̣иджа̄йа патхо паваттит̣т̣ха̄нанти ван̣иппатхоти пуримавикаппе аттхо дутийавикаппе пана ва̄н̣иджа̄нам̣ патхо паваттит̣т̣ха̄нанти, ван̣иппатхоти имаматтхам̣ дассенто ‘‘ва̄н̣иджа̄нам̣ васанат̣т̣ха̄на’’нти а̄ха. бхан̣д̣апут̣е бхинданти моченти еттха̄ти пут̣абхедананти айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘бхан̣д̣апут̣е…пе… вуттам̣ хотӣ’’ти.

ча-ка̄раттхо самуччайаттхо ва̄-саддо.

153. ка̄л̣акан̣н̣ӣ сатта̄ти аттана̄ кан̣хадхаммабахулата̄йа паресан̃ча кан̣хавипа̄ка̄наттханиббаттинимиттата̄йа ‘‘ка̄л̣акан̣н̣ӣ’’ти ладдхана̄ма̄ парӯпаддавакара̄ аппесаккхасатта̄. танти бхагавантам̣. пуббан̣хасамайанти пуббан̣хе екам̣ самайам̣. га̄маппависананӣха̄рена̄ти га̄маппавесана нивасана̄ка̄рена. ка̄йапат̣ибаддхам̣ катва̄ти чӣварам̣ па̄рупитва̄, паттам̣ хаттхена гахетва̄ти аттхо.

еттха̄ти етасмим̣ ва̄ сакаппитаппадесе. сан̃н̃атети саммадева сан̃н̃ате сусам̣вутака̄йава̄ча̄читте.

паттим̣ дадеййа̄ти аттана̄ пасутам̣ пун̃н̃ам̣ та̄сам̣ девата̄нам̣ ануппададжджеййа. ‘‘пӯджита̄’’тиа̄дӣсу тадева паттида̄нам̣ пӯджа̄, ана̄гате ева упаддаве а̄раккхасам̣видха̄нам̣ пат̣ипӯджа̄. ‘‘йебхуййена н̃а̄тиманусса̄ н̃а̄типета̄нам̣ паттида̄на̄дина̄ пӯджанама̄нана̄дӣни каронти име пана ан̃н̃а̄така̄пи сама̄на̄ татха̄ каронти, тасма̄ несам̣ саккаччам̣ а̄раккха̄ сам̣видха̄табба̄’’ти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сампава̄ретва̄ девата̄ таттха уссуккам̣ а̄паджджантӣти дассенто ‘‘име’’тиа̄дима̄ха. баликаммакаран̣ам̣ ма̄нанам̣, сампати уппаннапариссайахаран̣ам̣ пат̣има̄нанти дассетум̣ ‘‘ете’’тиа̄ди вуттам̣.

сундара̄ни пассатӣти сундара̄ни ит̣т̣ха̄ни ева пассати, на анит̣т̣ха̄ни.

154. а̄н̣ийо кот̣т̣етва̄ти лахуке да̄рудан̣д̣е гахетва̄ кава̄т̣апхалаке вийа ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самбандхе ка̄тум̣ а̄н̣ийо кот̣т̣етва̄. на̄ва̄сан̇кхепена катам̣ ул̣умпам̣, вел̣унал̣а̄дике сан̇гхаритва̄ валлиа̄дӣхи кала̄павасена бандхитва̄ каттаббам̣ куллам̣.

удакат̣т̣ха̄нассетам̣ адхивачананти йатха̄вуттасса йасса кассачи удакат̣т̣ха̄насса етам̣ ‘‘ан̣н̣ава’’нти адхивачанам̣, самуддассева̄ти адхиппа̄йо. саранти идха надӣ адхиппета̄ сарати сандатӣти катва̄. гамбхӣравиттхатанти ага̄дхат̣т̣хена гамбхӣрам̣, сакалалокаттайабйа̄пита̄йа виттхатам̣. висаджджа̄ти ана̄саджджа аппатва̄. паллала̄ни тесам̣ атаран̣ато. вина̄йева куллена̄ти ӣдисам̣ удакам̣ куллена ӣдисена вина̄ ева тин̣н̣а̄ медха̄вино джана̄, тан̣ха̄сарам̣ пана арийамаггасан̇кха̄там̣ сетум̣ катва̄ ниттин̣н̣а̄ти йоджана̄.

пат̣хамабха̄н̣ава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

арийасаччакатха̄ван̣н̣ана̄

155. маха̄пана̄дасса ран̃н̃о. па̄са̄дакот̣ийам̣катага̄моти па̄са̄дасса патитатхупика̄йа патит̣т̣хитат̣т̣ха̄не нивит̣т̣хага̄мо. арийабха̄вакара̄нанти йе пат̣ивиджджханти, тесам̣ арийабха̄вакара̄нам̣ нимиттасса каттубха̄вӯпача̄равасенева вуттам̣. таччха̄випалла̄сабхӯтабха̄вена сачча̄нам̣. анубодхо пуббабха̄гийам̣ н̃а̄н̣ам̣, пат̣иведхо магган̃а̄н̣ена абхисамайо, таттха йасма̄ анубодхапуббако пат̣иведхо анубодхена вина̄ на хоти, анубодхопи екаччо пат̣иведхена самбандхо, тадубхайа̄бха̄вахетукан̃ча ват̣т̣ева сам̣саран̣ам̣, тасма̄ вуттам̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘ананубодха̄…пе… тумха̄кан̃ча̄’’ти. пат̣исандхиггахан̣авасена бхавато бхавантарӯпагаманам̣ сандха̄ванам̣, апара̄парам̣ чаванупападжджанавасена сан̃чаран̣ам̣ сам̣саран̣анти а̄ха ‘‘бхавато’’тиа̄ди. сандха̄витасам̣саритапада̄нам̣ каммаса̄дханатам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘майа̄ ча тумхехи ча̄’’ти пат̣хамавикаппе. дутийавикаппе пана бха̄васа̄дханатам̣ хадайе катва̄ ‘‘маман̃чева тумха̄кан̃ча̄’’ти йатха̄рутавасенева вуттам̣. найанасаматтха̄ти па̄панасаматтха̄, дӣгхараджджуна̄ баддхасакун̣ам̣ вийа раджджухаттхо пурисо десантарам̣ тан̣ха̄раджджуна̄ баддхам̣ саттасанта̄нам̣ абхисан̇кха̄ро бхавантарам̣ нети ета̄йа̄ти бхаванетти, тан̣ха̄, са̄ арийамаггасаттхена сут̣т̣ху хата̄ чхинна̄ти бхаванеттисамӯхата̄.

ана̄ваттидхаммасамбодхипара̄йан̣аван̣н̣ана̄

156. две га̄ма̄ ‘‘на̄тика̄’’ти евам̣ ладдхана̄мо, н̃а-ка̄расса ча̄йам̣ на-ка̄ра̄десена ниддесо ‘‘анимитта̄ на на̄йаре’’тиа̄дӣсу (висуддхи. 1.174; джа̄. ат̣т̣ха. 2.2.34) вийа. тена̄ха ‘‘н̃а̄тига̄маке’’ти. гин̃джака̄ вуччанти ит̣т̣хака̄, гин̃джака̄хи ева като а̄васатхоти гин̃джака̄васатхо. со кира а̄ва̄со йатха̄ судха̄парикаммена сампайоджанам̣ наттхи, евам̣ ит̣т̣хака̄хи ева чинитва̄ чха̄детва̄ като. тена вуттам̣ ‘‘ит̣т̣хака̄майе а̄васатхе’’ти. тула̄дан̣д̣акава̄т̣апхалака̄ни пана да̄румайа̄нева.

157. орам̣ вуччати ка̄мадха̄ту, паччайабха̄вена там̣ орам̣ бхаджантӣти орамбха̄гийа̄ни, орамбха̄гасса ва̄ хита̄ни орамбха̄гийа̄ни. тена̄ха ‘‘хет̣т̣ха̄бха̄гийа̄на’’нтиа̄ди. тӣхи маггехӣти хет̣т̣химехи тӣхи маггехи. техи паха̄таббата̄йа хи несам̣ сам̣йоджана̄нам̣ орамбха̄гийата̄. орамбхан̃джийа̄ни ва̄ орамбха̄гийа̄ни вутта̄ни нируттинайена. ида̄ни бйатирекамукхена несам̣ орамбха̄гийабха̄вам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. виккхамбхита̄ни саматтхата̄вигха̄тена путхуджджана̄нам̣, самуччхинна̄ни саббасо абха̄вена арийа̄нам̣ рӯпа̄рӯпабхавӯпапаттийа̄ вибандха̄йа на хонтӣти вуттам̣ ‘‘авиккхамбхита̄ни асамуччхинна̄нӣ’’ти. ниббаттавасена̄ти пат̣исандхиггахан̣авасена. гантум̣ на денти махаггатага̄микамма̄йӯханасса винибандханато. сакка̄йадит̣т̣хиа̄дӣни тӣн̣и сам̣йоджана̄ни ка̄маччхандабйа̄па̄да̄ вийа махаггатӯпапаттийа̄ авинибандхабхӯта̄нипи ка̄мабхавӯпапаттийа̄ висесапаччайатта̄ таттха махаггатабхаве ниббаттампи танниббаттихетукаммапариккхайе ка̄мабхавӯпапаттипаччайата̄йа махаггатабхавато а̄нетва̄ пуна идхева ка̄мабхаве ева ниббатта̄пенти, тасма̄ сабба̄нипи пан̃чапи сам̣йоджана̄ни орамбха̄гийа̄ни ева. пат̣исандхивасена ана̄гаманасабха̄ва̄ти пат̣исандхиггахан̣авасена тасма̄ лока̄ идха на а̄гаманасабха̄ва̄. буддхадассанатхерадассанадхаммассавана̄нам̣ панаттха̄йасса а̄гаманам̣ анива̄ритам̣.

када̄чи карахачи уппаттийа̄ савирал̣а̄ка̄рата̄ парийут̣т̣ха̄намандата̄йа абахалата̄ти дведха̄пи танубха̄во. абхин̣ханти бахусо. бахалабахала̄ти тиббатибба̄. йаттха уппаджджанти, там̣ санта̄нам̣ мадданта̄, пхаранта̄, са̄дхента̄, андхака̄рам̣ каронта̄ уппаджджанти, двӣхи пана маггехи пахӣнатта̄ танукатанука̄ мандаманда̄ уппаджджанти. ‘‘путтадхӣтаро хонтӣ’’ти идам̣ ака̄ран̣ам̣. татха̄ хи ан̇гапаччан̇гапара̄масанаматтенапи те хонти. иданти ‘‘ра̄гадосамоха̄нам̣ танутта̄’’ти идам̣ вачанам̣. бхаватанукавасена̄ти аппакабхававасена. танти маха̄сиваттхерасса вачанам̣ пат̣иккхиттанти самбандхо. йе бхава̄ арийа̄нам̣ лаббханти, те парипун̣н̣алаккхан̣абхава̄ ева. йе на лаббханти, таттха кӣдисам̣ там̣ бхаватанукам̣, тасма̄ убхайатха̄пи бхаватанукасса асамбхаво ева̄ти дассетум̣ ‘‘сота̄паннасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. ат̣т̣хаме бхаве бхаватанукам̣ наттхи ат̣т̣хамассева бхавасса саббассева абха̄вато. сесесупи есева найо.

ка̄ма̄вачаралокам̣ сандха̄йа вуттам̣ итарасса локасса васена татха̄ ваттум̣ асаккун̣еййатта̄. йо хи сакада̄га̄мӣ девамануссалокесу вомиссакавасена ниббаттати, сопи ка̄мабхававасенева париччхиндитаббо. бхагавата̄ ча ка̄малоке т̣хатва̄ ‘‘сакидева имам̣ локам̣ а̄гантва̄’’ти вуттам̣, ‘‘имам̣ локам̣ а̄гантва̄’’ти ча имина̄ пан̃часу сакада̄га̄мӣсу чатта̄ро ваджджетва̄ екова гахито. екаччо хи идха сакада̄га̄мипхалам̣ патва̄ идхева паринибба̄йати, екаччо идха патва̄ девалоке паринибба̄йати, екаччо девалоке патва̄ таттхева паринибба̄йати, екаччо девалоке патва̄ идхӯпападжджитва̄ паринибба̄йати, име чатта̄ро идха на лаббханти. йо пана идха патва̄ девалоке йа̄вата̄йукам̣ васитва̄ пуна идхӯпападжджитва̄ паринибба̄йати, айам̣ идха адхиппето. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана имам̣ локанти ка̄мабхаво адхиппетоти имаматтхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘саче хӣ’’тиа̄дина̄ ан̃н̃ам̣йева чатуккам̣ дасситам̣.

чатӯсу …пе… сабха̄воти аттхо апа̄йагаманӣйа̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ саббасо пахӣнатта̄. дхамманийа̄мена̄ти маггадхамманийа̄мена. нийато упаримагга̄дхигамасса авассам̣бха̄вибха̄вато. тена̄ха ‘‘самбодхипара̄йан̣о’’ти.

дхамма̄да̄садхаммапарийа̄йаван̣н̣ана̄

158. тесам̣ тесам̣ н̃а̄н̣агатинти тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ ‘‘асуко сота̄панно, асуко сакада̄га̄мӣ’’тиа̄дина̄ там̣там̣н̃а̄н̣а̄дхигаманам̣. н̃а̄н̣ӯпапаттим̣ н̃а̄н̣а̄бхисампара̄йанти тато парампи ‘‘нийато самбодхипара̄йан̣о, сакидева имам̣ локам̣ а̄гантва̄ дуккхассантам̣ кариссатӣ’’тиа̄дина̄ ча н̃а̄н̣асахитам̣ уппаттипаччайабха̄вам̣. олокентасса н̃а̄н̣ачаккхуна̄ пеккхантасса ка̄йакиламатхова, на тена ка̄чи венеййа̄нам̣ аттхасиддхӣти адхиппа̄йо. читтавихеса̄ти читтакхедо, са̄ килесӯпасам̣хитатта̄ буддха̄нам̣ наттхи. а̄дӣйати а̄локӣйати атта̄ етена̄ти а̄да̄сам̣, дхаммабхӯтам̣ а̄да̄сам̣ дхамма̄да̄сам̣, арийамагган̃а̄н̣ассетам̣ адхивачанам̣, тена арийаса̄вака̄ чатӯсу арийасаччесу виддхастасаммохатта̄ атта̄нампи йа̄тха̄вато н̃атва̄ йа̄тха̄вато бйа̄кареййа, таппака̄санато пана дхаммапарийа̄йасса суттасса дхамма̄да̄сата̄ ведитабба̄. йена дхамма̄да̄сена̄ти идха пана маггадхаммамева вадати.

авечча йа̄тха̄вато джа̄нитва̄ таннимиттауппаннапаса̄до авеччапаса̄до, магга̄дхигамена уппаннапаса̄до, со пана йасма̄ па̄са̄н̣апаббато вийа ниччало, на ча кеначи ка̄ран̣ена вигаччхати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ачалена аччутена̄’’ти.

‘‘пан̃часӣла̄нӣ’’ти гахат̣т̣хавасенетам̣ вуттам̣ техи екантапарихаран̣ӣйато. арийа̄нам̣ пана сабба̄ни сӣла̄ни канта̄нева. тена̄ха ‘‘саббопи панеттха сам̣варо лаббхатийева̄’’ти.

саббесанти саббесам̣ арийа̄нам̣. сиккха̄пада̄виродхена̄ти йатха̄ бхӯтарочана̄патти на хоти, евам̣. йуттат̣т̣ха̄нети ка̄тум̣ йуттат̣т̣ха̄не.

амбапа̄лӣган̣ика̄ваттхуван̣н̣ана̄

161. тада̄ кира веса̄лӣ иддха̄ пхӣта̄ саббан̇гасампанна̄ ахоси вепуллаппатта̄, там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘кхандхаке вуттанайена веса̄лийа̄ сампаннабха̄во ведитаббо’’ти. тасмим̣ кира бхиккхусан̇гхе пан̃часатаматта̄ бхиккхӯ нава̄ ачирапаббаджита̄ ахесум̣ осаннавӣрийа̄ ча. татха̄ хи ваккхати ‘‘таттха кира екачче бхиккхӯ осаннавӣрийа̄’’тиа̄ди (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.165). сатипаччупат̣т̣ха̄наттханти тесам̣ сатипаччупат̣т̣ха̄панаттхам̣. саратӣти ка̄йа̄дике йатха̄сабха̄вато н̃а̄н̣асампайутта̄йа сатийа̄ ануссарати упадха̄рети. сампаджа̄на̄тӣти самам̣ пака̄рехи джа̄на̄ти авабуджджхати. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана парато сатипат̣т̣ха̄наван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.373; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.106) а̄гамиссати.

саббасан̇га̄хаканти сарӣрагатасса чева ваттха̄лан̇ка̄рагатасса ча̄ти саббасса нӣлабха̄васса сан̇га̄хакам̣ вачанам̣. тассева̄ти нӣла̄ти саббасан̇га̄хакавасена вуттааттхассева. вибха̄гадассананти пабхедадассанам̣. йатха̄ те личчхавира̄джа̄но апӣта̄диван̣н̣а̄ ева кечи вилепанавасена пӣта̄диван̣н̣а̄ кха̄йим̣су, евам̣ анӣла̄диван̣н̣а̄ ева кечи вилепанавасена нӣла̄диван̣н̣а̄ кха̄йим̣сӯти вуттам̣ ‘‘на тесам̣ пакативан̣н̣о нӣло’’тиа̄ди. нӣло ман̣и етесӯти нӣламан̣и, инданӣламаха̄нӣла̄динӣларатанавинаддха̄ алан̇ка̄ра̄. те кира суван̣н̣авирачите хи ман̣иобха̄сехи еканӣла̄ вийа кха̄йанти. нӣламан̣икхачита̄ти нӣларатанапариккхитта̄. нӣлаваттхапариккхитта̄ти нӣлаваттханӣлакампалапариккхепа̄. нӣлаваммикехӣти нӣлакагхат̣апариккхиттехи. саббападесӯти ‘‘пӣта̄ хонтӣ’’тиа̄дисаббападесу. париват̣т̣есӣти пат̣игхат̣т̣еси. а̄харанти имасма̄ ра̄джапуриса̄ балинти а̄ха̄ро, таппаттаджанападоти а̄ха ‘‘са̄ха̄ранти саджанапада’’нти. ан̇гулипхот̣опи ан̇гулийа̄ ча̄ланавасенева хотӣти вуттам̣ ‘‘ан̇гулим̣ ча̄лесу’’нти. амбака̄йа̄ти ма̄туга̄мена. упача̄равачанам̣ хетам̣ иттхӣсу, йадидам̣ ‘‘амбака̄ ма̄туга̄мо джананика̄’’ти.

авалокетха̄ти апаваттитва̄ олоканам̣ олокетха. там̣ пана апаваттитва̄ олоканам̣ ану ану дассанам̣ хотӣти а̄ха ‘‘пунаппунам̣ пассатха̄’’ти. упанетха̄ти ‘‘йатха̄йам̣ личчхавира̄джапариса̄ собха̄тисайена йутта̄, евам̣ та̄ватим̣сапариса̄’’ти упанайам̣ каротха. тена̄ха ‘‘та̄ватим̣сехи самаке катва̄ пассатха̄’’ти.

‘‘упасам̣харатха бхиккхаве личчхавипарисам̣ та̄ватим̣сасадиса’’нти найидам̣ нимиттагга̄хе нийоджанам̣, кевалам̣ пана диббасампаттисадиса̄ етесам̣ ра̄джӯнам̣ иссарийасампаттӣти анупуббикатха̄йа саггасампаттикатханам̣ вийа дат̣т̣хаббам̣. тесу пана бхиккхӯсу екачча̄нам̣ таттха нимиттагга̄хопи сийа̄, там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘нимиттагга̄хе уййоджетӣ’’ти. хитака̄мата̄йа тесам̣ бхиккхӯнам̣ йатха̄ а̄йасмато нандасса хитака̄мата̄йа саггасампаттидассанам̣. тена̄ха ‘‘татра кира̄’’тиа̄ди. осаннавӣрийа̄ти самма̄пат̣ипаттийам̣ авасаннавӣрийа̄, оссат̣т̣хавӣрийа̄ ва̄ти аттхо. аниччалаккхан̣авибха̄ванаттханти тесам̣ ра̄джӯнам̣ васена бхиккхӯнам̣ аниччалаккхан̣авибхӯтабха̄ваттхам̣.

вел̣увага̄мавассӯпагаманаван̣н̣ана̄

163. самӣпе вел̣увага̄моти пуббан̣хам̣ ва̄ са̄йанхам̣ ва̄ гантва̄ ниваттанайогйе а̄саннат̣т̣ха̄не нивит̣т̣ха̄ парива̄рага̄мо. сан̇гамма̄ти самма̄ гантва̄. асса̄ти бхагавато.

164. пхарусоти каккхал̣о, гарутароти аттхо. висабха̄гароготи дха̄тувисабха̄гата̄йа самут̣т̣хито бахалатарарого, на а̄ба̄дхаматтам̣. н̃а̄н̣ена париччхиндитва̄ти ведана̄нам̣ кхан̣икатам̣, дуккхатам̣, аттасун̃н̃атан̃ча йа̄тха̄вато н̃а̄н̣ена париччхиджджа паритулетва̄. адхива̄сесӣти та̄ абхибхаванто йатха̄паримаддита̄ка̄расаллаккхан̣ена аттани а̄ропетва̄ ва̄сеси, на та̄хи абхибхуййама̄но. тена̄ха ‘‘авихан̃н̃ама̄но’’тиа̄ди. адуккхийама̄ноти четодуккхавасена адуккхийама̄но, ка̄йадуккхам̣ пана ‘‘наттхӣ’’ти на сакка̄ ваттум̣. асати хи тасмим̣ адхива̄сана̄йа ева асамбхавоти. ана̄мантетва̄ти ана̄лапитва̄. анапалокетва̄ти ависсаджджитва̄. тена̄ха ‘‘ова̄да̄нуса̄саним̣ адатва̄ти вуттам̣ хотӣ’’ти. пуббабха̄гавӣрийена̄ти пхаласама̄паттийа̄ парикаммавӣрийена. пхаласама̄паттивӣрийена̄ти пхаласама̄паттисампайуттавӣрийена. виккхамбхетва̄ти винодетва̄. йатха̄ на̄ма пуппханасамайе чампака̄дируккхе векхе динне йа̄ва со векхо на̄панӣйати, та̄васса пуппханасаматтхата̄ виккхамбхита̄ винодита̄ хоти, евамева йатха̄вуттавӣрийавекхада̄нена та̄ ведана̄ саттху сарӣре йатха̄париччхиннам̣ ка̄лам̣ виккхамбхита̄ винодита̄ ахесум̣. тена вуттам̣ ‘‘виккхамбхетва̄ти винодетва̄’’ти. джӣвитампи джӣвитасан̇кха̄ро каммуна̄ сан̇кхарӣйатӣти катва̄. чхиджджама̄нам̣ виродхипаччайасама̄йогена пайогасампаттийа̄ гхат̣етва̄ т̣хапӣйати. адхит̣т̣ха̄йа̄ти адхит̣т̣ха̄нам̣ катва̄. тена̄ха ‘‘дасама̄се ма̄ уппаджджиттха̄ти сама̄паттим̣ сама̄паджджӣ’’ти. там̣ пана ‘‘адхит̣т̣ха̄нам̣, паваттана’’нти ча ваттаббатам̣ арахатӣти вуттам̣ ‘‘адхит̣т̣хахитва̄ паваттетва̄’’ти.

кхан̣икасама̄паттӣти та̄дисам̣ пубба̄бхисан̇кха̄рам̣ акатва̄ т̣ха̄насо сама̄паджджитаббасама̄патти. пуна сарӣрам̣ ведана̄ аджджхоттхарати сависесапубба̄бхисан̇кха̄расса акататта̄. рӯпасаттакаарӯпасаттака̄ни висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄су (висуддхи. т̣ӣ. 2.706, 717) виттха̄ританайена ведитабба̄ни. сут̣т̣ху виккхамбхети пубба̄бхисан̇кха̄расса са̄тисайатта̄. ида̄ни таматтхам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ на̄ма̄’’тиа̄ди вуттам̣. апабйӯл̣хоти апанӣто. чуддасаха̄ка̄рехи саннетва̄ти тесам̣йева рӯпасаттакаарӯпасаттака̄нам̣ васена чуддасахи пака̄рехи випассана̄читтам̣, сакаламева ва̄ аттабха̄вам̣ висабха̄гарогасан̃джаниталӯкхабха̄ванирогакаран̣а̄йа синехетва̄ на уппаджджийева самма̄самбуддхена са̄тисайасама̄паттивегена сувиккхамбхитатта̄.

гила̄но хутва̄ пуна вут̣т̣хитоти пуббе гила̄но хутва̄ пуна тато гила̄набха̄вато вут̣т̣хито. мадхуракабха̄во на̄ма сарӣрасса тхамбхитаттам̣, там̣ пана гарубха̄вапуббаканти а̄ха ‘‘сан̃джа̄тагарубха̄во сан̃джа̄татхаддхабха̄во’’ти. ‘‘на̄на̄ка̄рато на упат̣т̣хахантӣ’’ти имина̄ диса̄саммохопи ме ахоси сокабалена̄ти дассети. сатипат̣т̣ха̄на̄дидхамма̄ти ка̄йа̄нупассана̄дайо анупассана̄дхамма̄ пуббе вибхӯта̄ хутва̄ упат̣т̣хаханта̄пи ида̄ни майхам̣ па̄кат̣а̄ на хонти.

165. аббхантарам̣ кароти на̄ма аттанийева т̣хапанато. пуггалам̣ аббхантарам̣ кароти на̄ма сама̄наттата̄васена дхаммена пуббе тасса сан̇ган̣хато. дахарака̄лети аттано дахарака̄ле. кассачи акатхетва̄ти кассачи аттано антева̄сикасса упанигӯхабхӯтам̣ гантхам̣ акатхетва̄. мут̣т̣хим̣ катва̄ти мут̣т̣хигатам̣ вийа рахасибхӯтам̣ катва̄. йасмим̣ ва̄ нат̣т̣хе саббо там̣мӯлако дхаммо винассати, со а̄дито мӯлабхӯто дхаммо, муссати винассати дхаммо етена нат̣т̣хена̄ти мут̣т̣хи, там̣ татха̄рӯпам̣ мут̣т̣хим̣ катва̄ парихаритва̄ т̣хапитам̣ кин̃чи наттхӣти дассети.

ахамева̄ти авадха̄ран̣ам̣ бхиккхусан̇гхапарихаран̣асса ан̃н̃аса̄дха̄ран̣иччха̄дассанаттхам̣, авадха̄ран̣ена пана вина̄ ‘‘ахам̣ бхиккхусан̇гха’’нтиа̄ди бхиккхусан̇гхапарихаран̣е ахам̣ка̄рамамам̣ка̄ра̄бха̄вадассананти дат̣т̣хаббам̣. уддиситаббат̣т̣хена̄ти ‘‘саттха̄’’ти уддиситаббат̣т̣хена. ма̄ ва̄ ахесум̣ бхиккхӯти адхиппа̄йо. ‘‘ма̄ ва̄ ахосӣ’’ти ва̄ па̄т̣хо. евам̣ на хотӣти ‘‘ахам̣ бхиккхусан̇гхам̣ парихарисса̄мӣ’’тиа̄ди а̄ка̄рена читтаппаватти на хоти. ‘‘паччхимавайаануппаттабха̄вадӣпанаттхам̣ вутта’’нти имина̄ вайо вийа буддхакиччампи парийоситакамманти дӣпети. сакат̣асса ба̄хаппадесе дал̣хӣбха̄ва̄йа вет̣хада̄нам̣ ба̄хабандхо. чакканемисандхӣнам̣ дал̣хӣбха̄ва̄йа вет̣хада̄нам̣ чаккабандхо.

таматтханти вет̣хамиссакена ман̃н̃ети вуттаматтхам̣. рӯпа̄дайо ева дхамма̄ савиггахо вийа упат̣т̣ха̄нато рӯпанимитта̄дайо, тесам̣ рӯпанимитта̄дӣнам̣. локийа̄нам̣ ведана̄нанти йа̄сам̣ ниродханена пхаласама̄патти сама̄паджджитабба̄, та̄сам̣ ниродха̄ пха̄су хоти, татха̄ ба̄л̣хаведана̄бхитуннасарӣрасса̄пи. тадаттха̄йа̄ти пхаласама̄паттивиха̄раттха̄йа. двӣхи бха̄гехи а̄по гато еттха̄ти дӣпо, огхена паригато хутва̄ анаджджхоттхат̣о бхӯмибха̄го, идха пана чатӯхипи огхехи, сам̣са̄рамахогхенева ва̄ анаджджхоттхат̣о атта̄ ‘‘дӣпо’’ти адхиппето. тена̄ха ‘‘маха̄самуддагата̄’’тиа̄ди. аттассаран̣а̄ти аттаппат̣исаран̣а̄. аттагатика̄ ва̄ти аттапара̄йан̣а̄ва. ма̄ ан̃н̃агатика̄ти ан̃н̃ам̣ кин̃чи гатим̣ пат̣исаран̣ам̣ пара̄йан̣ам̣ ма̄ чинтайиттха. касма̄? атта̄ на̄меттха параматтхато дхаммо аббхантарат̣т̣хена, со евам̣ сампа̄дито тумха̄кам̣ дӣпам̣ та̄н̣ам̣ гати пара̄йан̣анти. тена вуттам̣ ‘‘дхаммадӣпа̄’’тиа̄ди. татха̄ ча̄ха ‘‘атта̄ хи аттано на̄тхо, ко хи на̄тхо паро сийа̄’’ти (дха. па. 160, 380) упадесаматтамева хи парасмим̣ пат̣ибаддхам̣, ан̃н̃а̄ сабба̄ сампатти пурисасса атта̄дхӣна̄ ева. тена̄ха бхагава̄ ‘‘тумхехи киччам̣ а̄таппам̣, аккха̄та̄ро татха̄гата̄’’ти (дха. па. 276). тамаггети тамайогасса агге тасса атикканта̄бха̄вато. тенева̄ха ‘‘име аггатама̄’’тиа̄ди. мама̄ти мама са̄сане. саббепи те чатусатипат̣т̣ха̄нагочара̄ ва̄ти чатуббидхам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣ бха̄ветва̄ брӯхетва̄ тадева гочарам̣ аттано паваттит̣т̣ха̄нам̣ катва̄ т̣хита̄ ева бхиккхӯ агге бхависсанти.

дутийабха̄н̣ава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

нимиттобха̄сакатха̄ван̣н̣ана̄

166. анекава̄рам̣ бхагава̄ веса̄лийам̣ вихарати, тасма̄ имам̣ веса̄липпавесанам̣ нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘када̄ па̄висӣ’’ти пуччхитва̄ а̄гаманато пат̣т̣ха̄йа там̣ дассенто ‘‘бхагава̄ кира̄’’тиа̄дима̄ха. а̄гатамаггенева̄ти пуббе йа̄ва вел̣увага̄мака̄ а̄гатамаггенева пат̣иниваттенто. йатха̄париччхедена̄ти йатха̄париччхиннака̄лена. татоти пхаласама̄паттито. айанти ида̄ни вуччама̄на̄ка̄ро. дива̄т̣т̣ха̄нолокана̄ди паринибба̄насса екантикабха̄вадассанам̣. оссат̣т̣хоти виссат̣т̣хо а̄йусан̇кха̄ро ‘‘сатта̄хамева майа̄ джӣвитабба’’нти.

джет̣т̣хаканит̣т̣хабха̄тика̄нанти саббева сабрахмача̄рино сандха̄йа вадати.

пат̣ипа̄десса̄мӣти маггапат̣ипаттийа̄ нийоджесса̄ми. ман̣ипхалакети ман̣икхачите памукхе аттхатапхалаке. там̣ пат̣хамам̣ дассананти йам̣ вел̣уване парибба̄джакарӯпена а̄гатасса сиддхам̣ дассанам̣, там̣ пат̣хамадассанам̣. йам̣ ва̄ аномадассисса бхагавато вачанам̣ саддахантена тада̄ абхинӣха̄рака̄ле паччаккхато вийа тумха̄кам̣ дассанам̣ сиддхам̣, там̣ пат̣хамадассанам̣. пачча̄гаманача̄риканти пачча̄гаманаттхам̣ ча̄рикам̣.

сатта̄ханти аччантасам̣йоге упайогавачанам̣. тхерасса джа̄товаракагехам̣ кира итарагехато вивекат̣т̣хам̣, виват̣ан̇ган̣ан̃ча, тасма̄ девабрахма̄нам̣ упасан̇каманайогйанти ‘‘джа̄товаракам̣ пат̣иджаггатха̄’’ти вуттам̣. соти упаревато. там̣ паваттинти таттха васитука̄мата̄йа вуттам̣ там̣.

‘‘джа̄нанта̄пи татха̄гата̄ пуччхантӣ’’ти (па̄ра̄. 16, 165) имина̄ нӣха̄рена тхеро ‘‘ке тумхе’’ти пуччхи. ‘‘твам̣ чатӯхи маха̄ра̄джехи махантатаро’’ти пут̣т̣хо аттано махаттам̣ саттху упари паккхипанто ‘‘а̄ра̄микасадиса̄ ете упа̄сике амха̄кам̣ саттхуно’’ти а̄ха. са̄вакасампаттикиттанампи хи аттхато саттху сампаттим̣йева вибха̄вети.

сота̄паттипхале патит̣т̣ха̄йа̄ти тхерасса десана̄нубха̄вена, аттано ча упаниссайасампаттийа̄ н̃а̄н̣асса парипаккатта̄ сота̄паттипхале патит̣т̣хахитва̄.

айанти йатха̄вутта̄. еттха̄ти ‘‘веса̄лим̣ пин̣д̣а̄йа па̄висӣ’’ти етасмим̣ веса̄лӣпавесе. анупуббӣкатха̄ти анупуббадӣпанӣ катха̄.

167. уденайаккхасса четийат̣т̣ха̄нети уденасса на̄ма йаккхасса а̄йатанабха̄вена ит̣т̣хака̄хи чите маха̄джанасса читтӣкатат̣т̣ха̄не. катавиха̄роти бхагавантам̣ уддисса катавиха̄ро. вуччатӣти пуримавоха̄рена ‘‘уденачетийа’’нти вуччати. готамака̄дӣсупӣти ‘‘готамакачетийа’’нти евам̣ а̄дӣсупи. есева найоти четийат̣т̣ха̄не катавиха̄рабха̄вам̣ атидисати. вад̣д̣хита̄ти бха̄вана̄па̄рипӯривасена парибрӯхита̄. пунаппунам̣ ката̄ти бха̄вана̄йа бахулӣкаран̣ена апара̄парам̣ паваттита̄. йуттайа̄нам̣ вийа ката̄ти йатха̄ йуттам̣ а̄джан̃н̃айа̄нам̣ чхекена са̄ратхина̄ адхит̣т̣хитам̣ йатха̄ручи паваттати, евам̣ йатха̄ручипаваттирахатам̣ гамита̄. патит̣т̣ха̄нат̣т̣хена̄ти адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена. ваттху вийа ката̄ти саббасо упаккилесависодханена иддхивисайата̄йа паваттит̣т̣ха̄набха̄вато сувисодхитапариссайаваттху вийа ката̄. адхит̣т̣хита̄ти пат̣ипаккхадӯрӣбха̄вато субха̄витабха̄вена там̣там̣адхит̣т̣ха̄найогйата̄йа т̣хапита̄. самантато чита̄ти саббабха̄гена бха̄ванупачайам̣ гамита̄. тена̄ха ‘‘сувад̣д̣хита̄’’ти. сут̣т̣ху сама̄раддха̄ти иддхибха̄вана̄йа сикха̄ппаттийа̄ саммадева сам̣севита̄.

анийамена̄ти ‘‘йасса кассачӣ’’ти анийамавачанена. нийаметва̄ти ‘‘татха̄гатасса̄’’ти сарӯпадассанена нийаметва̄. а̄йуппама̄н̣анти парама̄йуппама̄н̣ам̣ вадати, тассева гахан̣е ка̄ран̣ам̣ брахмаджа̄ласуттаван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.40; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.40) вуттанайенева ведитаббам̣. маха̄сиваттхеро пана ‘‘маха̄бодхисатта̄нам̣ чаримабхаве пат̣исандхида̄йино каммасса асан̇кхйеййа̄йуката̄сам̣ваттанасаматтхатам̣ хадайе т̣хапетва̄ буддха̄нам̣ а̄йусан̇кха̄расса париссайавиккхамбханасаматтхата̄ па̄л̣ийам̣ а̄гата̄ ева̄ти имам̣ бхаддакаппамева тит̣т̣хеййа̄’’ти авоча. ‘‘кхан̣д̣ичча̄дӣхи абхибхуййатӣ’’ти етена йатха̄ иддхибалена джара̄йа на пат̣игха̄то, евам̣ тена маран̣ассапи на пат̣игха̄тоти аттхато а̄паннамева̄ти. ‘‘ква саро кхитто, ква ча нипатито’’ти ан̃н̃атха̄ вут̣т̣хитена̄пи тхерава̄дена ат̣т̣хакатха̄вачанамева саматтхитанти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘со на руччати…пе… нийамита’’нти.

парийут̣т̣хитачиттоти йатха̄ кин̃чи аттха̄наттхам̣ саллаккхетум̣ на сакка̄, евам̣ абхибхӯтачитто. со пана абхибхаво махата̄ удакогхена аппакасса удакасса аджджхоттхаран̣ам̣ вийа ахосӣти вуттам̣ ‘‘аджджхоттхат̣ачитто’’ти. ан̃н̃опӣти тхерато, арийехи ва̄ ан̃н̃опи йо кочи путхуджджано. путхуджджанаггахан̣ан̃четтха йатха̄ саббена саббам̣ аппахӣнавипалла̄со ма̄рена парийут̣т̣хитачитто кин̃чи аттхам̣ саллаккхетум̣ на саккоти, евам̣ тхеро бхагавата̄ катам̣ нимиттобха̄сам̣ саббасо на саллаккхесӣти дассанаттхам̣. тена̄ха ‘‘ма̄ро хӣ’’тиа̄ди. чатта̄ро випалла̄са̄ти асубхе ‘‘субха’’нти сан̃н̃а̄випалла̄со, читтавипалла̄со, дуккхе ‘‘сукха’’нти сан̃н̃а̄випалла̄со, читтавипалла̄соти име чатта̄ро випалла̄са̄. тена̄ти йадипи итаре ат̣т̣ха випалла̄са̄ пахӣна̄, татха̄пи йатха̄вутта̄нам̣ чатуннам̣ випалла̄са̄нам̣ аппахӣнабха̄вена. асса̄ти тхерасса. маддатӣти пхусанаматтена мадданто вийа хоти, ан̃н̃атха̄ тена маддите сатта̄нам̣ маран̣амева сийа̄. ким̣ саккхиссати, на саккхиссатӣти адхиппа̄йо. касма̄ на саккхиссати, нану еса аггаса̄вакасса куччхим̣ павит̣т̣хоти? саччам̣ павит̣т̣хо, тан̃ча кхо аттано а̄нубха̄вадассанаттхам̣, на виба̄дхана̄дхиппа̄йена. виба̄дхана̄дхиппа̄йена пана идха ‘‘ким̣ саккхиссатӣ’’ти вуттам̣ хадайамадданасса адхигататта̄. нимиттобха̄санти еттха ‘‘тит̣т̣хату бхагава̄ каппа’’нти сакалакаппам̣ ават̣т̣ха̄найа̄чана̄йа ‘‘йасса кассачи а̄нанда чатта̄ро иддхипа̄да̄ бха̄вита̄’’тиа̄дина̄ ан̃н̃а̄падесена аттано чатуриддхипа̄дабха̄вана̄нубха̄вена каппам̣ ават̣т̣ха̄насаматтхата̄васена сан̃н̃уппа̄данам̣ нимиттам̣, татха̄ пана парийа̄йам̣ мун̃читва̄ уджукам̣йева аттано адхиппа̄йавибха̄ванам̣ обха̄со. джа̄нантойева ва̄ти ма̄рена парийут̣т̣хитабха̄вам̣ джа̄нанто ева. аттано апара̄дхахетуто сатта̄нам̣ соко тануко хоти, на балава̄ти а̄ха ‘‘доса̄ропанена сокатанукаран̣аттха’’нти. ким̣ пана тхеро ма̄рена парийут̣т̣хитачиттака̄ле паваттим̣ паччха̄ джа̄на̄тӣти? на джа̄на̄ти сабха̄вена, буддха̄нубха̄вена пана ануджа̄на̄ти.

ма̄райа̄чанакатха̄ван̣н̣ана̄

168. анаттхе нийодженто гун̣ама̄ран̣ена ма̄рети, вира̄гавибандханена ва̄ джа̄тинимиттата̄йа таттха таттха джа̄там̣ джа̄там̣ ма̄ренто вийа хотӣти ‘‘ма̄ретӣти ма̄ро’’ти вуттам̣. ативийа па̄пата̄йа па̄пима̄. кан̣хадхаммехи саманна̄гато кан̣хо. вира̄га̄дигун̣а̄нам̣ антакаран̣ато антако. сатта̄нам̣ анаттха̄вахапат̣ипаттим̣ на муччатӣти намучи. аттано ма̄рапа̄сена паматте бандхати, паматта̄ ва̄ бандхӯ етасса̄ти паматтабандху. саттамасатта̄хато парам̣ сатта аха̄ни сандха̄йа̄ха ‘‘ат̣т̣хаме сатта̄хе’’ти на пана паллан̇касатта̄ха̄ди вийа нийатакиччасса ат̣т̣хамасатта̄хасса на̄ма лаббханато. саттамасатта̄хасса хи парато аджапа̄ланигродхамӯле маха̄брахмуно, саккасса ча деваран̃н̃о пат̣ин̃н̃а̄тадхаммадесанам̣ бхагавантам̣ н̃атва̄ ‘‘ида̄ни сатте дхаммадесана̄йа мама висайам̣ атиккама̄пессатӣ’’ти сан̃джа̄тадоманассо хутва̄ т̣хито чинтеси ‘‘ханда да̄на̄хам̣ нам̣ упа̄йена паринибба̄песса̄ми, евамасса маноратхо ан̃н̃атхаттам̣ гамиссати, мама ча маноратхо иджджхиссатӣ’’ти. евам̣ пана чинтетва̄ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ екам̣ антам̣ т̣хито ‘‘паринибба̄ту да̄ни бханте бхагава̄’’тиа̄дина̄ паринибба̄нам̣ йа̄чи, там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘ат̣т̣хаме сатта̄хе’’тиа̄ди. таттха аджджа̄ти а̄йусан̇кха̄россаджджанадивасам̣ сандха̄йа̄ха. бхагава̄ часса абхисандхим̣ джа̄нантопи там̣ ана̄викатва̄ паринибба̄насса ака̄лабха̄вамева пака̄сенто йа̄чанам̣ пат̣иккхипи. тена̄ха ‘‘на та̄ва̄ха’’нтиа̄ди.

маггавасена вийатта̄ти саччасампат̣иведхавеййаттийена бйатта̄. татхева винӣта̄ти маггавасена килеса̄нам̣ самуччхедавинайанена винӣта̄. татха̄ виса̄рада̄ти арийамагга̄дхигаменева саттхуса̄сане веса̄раджджаппаттийа̄ виса̄рада̄, са̄раджджакара̄нам̣ дит̣т̣хивичикиччха̄дипа̄падхамма̄нам̣ вигамена виса̄радабха̄вам̣ патта̄ти аттхо. йасса сутасса васена ват̣т̣адуккхато ниссаран̣ам̣ самбхавати, там̣ идха уккат̣т̣ханиддесена ‘‘сута’’нти адхиппетанти а̄ха ‘‘тепит̣акавасена̄’’ти. тин̣н̣ам̣ пит̣ака̄нам̣ самӯхо тепит̣акам̣, тӣн̣и ва̄ пит̣ака̄ни типит̣акам̣, типит̣акамева тепит̣акам̣, тасса васена. тамева̄ти йам̣ там̣ тепит̣акам̣ сотаббабха̄вена ‘‘сута’’нти вуттам̣, тамева. дхамманти парийаттидхаммам̣. дха̄рентӣти суван̣н̣абха̄джане паккхиттасӣхавасам̣ вийа авинассантам̣ катва̄ суппагун̣асуппаваттибха̄вена дха̄ренти хадайе т̣хапенти. ити парийаттидхаммавасена бахуссутадхаммадхарабха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни пат̣иведхадхаммавасенапи там̣ дассетум̣ ‘‘атха ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. арийадхаммасса̄ти маггапхаладхаммасса, нававидхасса̄пи ва̄ локуттарадхаммасса. анудхаммабхӯтанти адхигама̄йа анурӯпадхаммабхӯтам̣. ануччхавикапат̣ипаданти ча тамева випассана̄дхаммама̄ха, чхаббидха̄ висуддхийо ва̄. анудхамманти тасса̄ йатха̄вуттапат̣ипада̄йа анурӯпам̣ абхисаллекхитам̣ аппиччхата̄дидхаммам̣. чаран̣асӣла̄ти сама̄да̄йа паваттанасӣла̄. ану маггапхаладхаммо етисса̄ти ва̄ анудхамма̄, вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄, тасса̄ чаран̣асӣла̄. аттано а̄чарийава̄данти аттано а̄чарийасса самма̄самбуддхасса ва̄дам̣. садевакасса локасса а̄ча̄расиккха̄панена а̄чарийо, бхагава̄. тасса ва̄до, чатусаччадесана̄.

а̄чиккхиссантӣти а̄дито катхессанти, аттана̄ уггахитанийа̄мена паре угган̣ха̄пессантӣти аттхо. десессантӣти ва̄чессанти, па̄л̣им̣ самма̄ пабодхессантӣти аттхо. пан̃н̃а̄пессантӣти паджа̄на̄пессанти, сан̇ка̄пессантӣти аттхо. пат̣т̣хапессантӣти пака̄рехи т̣хапессанти, пака̄сессантӣти аттхо. вивариссантӣти виват̣ам̣ кариссанти. вибхаджиссантӣти вибхаттам̣ кариссанти. утта̄ним̣ кариссантӣти анутта̄нам̣ гамбхӣрам̣ утта̄нам̣ па̄кат̣ам̣ кариссанти. саха дхаммена̄ти еттха дхамма-саддо ка̄ран̣апарийа̄йо ‘‘хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 270) вийа̄ти а̄ха ‘‘сахетукена сака̄ран̣ена вачанена̄’’ти. саппа̄т̣иха̄рийанти саниссаран̣ам̣, йатха̄ парава̄дам̣ бхан̃джитва̄ сакава̄до патит̣т̣хахати, евам̣ хетуда̄харан̣ехи йатха̄дхигатаматтхам̣ сампа̄детва̄ дхаммам̣ катхессанти. тена̄ха ‘‘ниййа̄никам̣ катва̄ дхаммам̣ десессантӣ’’ти, нававидхам̣ локуттарадхаммам̣ пабодхессантӣти аттхо. еттха ча ‘‘пан̃н̃а̄пессантӣ’’тиа̄дӣхи чхахи падехи чха аттхапада̄ни дассита̄ни, а̄дито пана двӣхи падехи чха бйан̃джанапада̄ни. етта̄вата̄ тепит̣акам̣ буддхавачанам̣ сам̣ван̣н̣ана̄найена сан̇гахетва̄ дасситам̣ хоти. вуттан̃хетам̣ неттийам̣ ‘‘два̄дасапада̄ни суттам̣, там̣ саббам̣ бйан̃джанан̃ча аттхо ча̄’’ти (нетти. сан̇кха̄ре).

сиккхаттайасан̇гахитанти адхисӣласиккха̄дисиккхаттайасан̇гахан̣ам̣. сакалам̣ са̄санабрахмачарийанти анавасесам̣ саттхуса̄санабхӯтам̣ сет̣т̣хачарийам̣. самиддханти саммадева вад̣д̣хитам̣. джха̄насса̄давасена̄ти техи техи бхиккхӯхи самадхигатаджха̄насукхавасена. вуддхиппаттанти ул̣а̄рапан̣ӣтабха̄вагаманена саббасо паривуддхим̣ упагатам̣. саббапа̄липхуллам̣ вийа абхин̃н̃а̄сампаттивасена абхин̃н̃а̄сампада̄хи са̄сана̄бхивуддхийа̄ маттхакаппаттито. патит̣т̣хитавасена̄ти патит̣т̣ха̄навасена, патит̣т̣хаппаттийа̄ти аттхо. пат̣иведхавасена бахуно джанасса хитанти ба̄худжан̃н̃ам̣. тена̄ха ‘‘бахуджана̄бхисамайавасена̄’’ти. путху путхулам̣ бхӯтам̣ джа̄там̣, путху ва̄ путхуттам̣ бхӯтам̣ паттанти путхубхӯтам̣. тена̄ха ‘‘сабба̄ка̄ра…пе… патта’’нти. сут̣т̣ху пака̄ситанти сут̣т̣ху саммадева а̄дикалйа̄н̣а̄дибха̄вена паведитам̣.

а̄йусан̇кха̄раоссаджджанаван̣н̣ана̄

169. сатим̣ сӯпат̣т̣хитам̣ катва̄ти айам̣ ка̄йа̄дивибха̄го аттабха̄васан̃н̃ито дуккхабха̄ро майа̄ еттакам̣ ка̄лам̣ вахито, ида̄ни пана на вахитаббо, етасса аваханаттхам̣ чиратарам̣ ка̄лам̣ арийамаггасамбха̄ро самбхато, сва̄йам̣ арийамагго пат̣ивиддхо, йато име ка̄йа̄дайо асубха̄дито саммадева парин̃н̃а̄та̄, чатуббидхампи самма̄сатим̣ йатха̄татхам̣ висайе сут̣т̣ху упат̣т̣хитам̣ катва̄. н̃а̄н̣ена париччхиндитва̄ти йасма̄ имасса аттабха̄васан̃н̃итасса дуккхабха̄расса вахане пайоджанабхӯтам̣ аттахитам̣ та̄ва маха̄бодхимӯле ева парисама̄питам̣, парахитам̣ пана буддхавенеййавинайанам̣ парисама̄питаббам̣, там̣ ида̄ни ма̄саттайенева парисама̄панам̣ па̄пун̣иссати, тасма̄ абха̄си ‘‘виса̄кхапун̣н̣ама̄йам̣ паринибба̄йисса̄мӣ’’ти, евам̣ буддхан̃а̄н̣ена париччхиндитва̄ саббабха̄гена ниччхайам̣ катва̄. а̄йусан̇кха̄рам̣ виссаджджӣти а̄йуно джӣвитасса абхисан̇кха̄ракам̣ пхаласама̄паттидхаммам̣ ‘‘на сама̄паджджисса̄мӣ’’ти виссаджджи там̣виссаджджаненева тена абхисан̇кхарийама̄нам̣ джӣвитасан̇кха̄рам̣ ‘‘наппаваттесса̄мӣ’’ти виссаджджи. тена̄ха ‘‘таттха̄’’тиа̄ди. т̣ха̄намахантата̄йапи паваттиа̄ка̄рамахантата̄йапи маханто патхавӣкампо. таттха т̣ха̄намахантата̄йа бхӯмича̄ласса махаттам̣ дассетум̣ ‘‘тада̄ кира…пе… кампиттха̄’’ти вуттам̣. са̄ пана джа̄тиккхеттабхӯта̄ дасасахассӣ локадха̄ту ева, на йа̄ ка̄чи, йа̄ маха̄бхинӣха̄рамаха̄джа̄тиа̄дӣсупи кампиттха. тада̄пи таттика̄йа ева кампане ким̣ ка̄ран̣ам̣? джа̄тиккхеттабха̄вена тассева а̄дито париггахасса кататта̄. париггахакаран̣ам̣ часса дхаммата̄васена ведитаббам̣. татха̄ хи пуримабуддха̄нампи та̄ватакамева джа̄тиккхеттам̣ ахоси. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘дасасахассӣ локадха̄тӯ, ниссадда̄ хонти нира̄кула̄…пе… маха̄самуддо а̄бхуджати, дасасахассӣ пакампатӣ’’ти ча а̄ди (бу. вам̣. 84-91). удакапарийантам̣ катва̄ чхаппака̄рапаведханена авӣтара̄ге бхим̣сетӣти бхим̣сано, со ева бхим̣санакоти а̄ха ‘‘бхайаджанако’’ти. девабхерийоти девадундубхисаддасса парийа̄йавачанаматтам̣. на четтха ка̄чи бхерӣ ‘‘девадундубхӣ’’ти адхиппета̄, атха кхо уппа̄табха̄вена лаббхама̄но а̄ка̄сагато ниггхосасаддо. тена̄ха ‘‘дево’’тиа̄ди. девоти мегхо. тасса хи аччхабха̄вена а̄ка̄сасса васса̄бха̄вена суккхагаджджитасан̃н̃ите садде ниччхаранте девадундубхисаман̃н̃а̄. тена̄ха ‘‘дево суккхагаджджитам̣ гаджджӣ’’ти.

пӣтивегависсат̣т̣ханти ‘‘евам̣ чиратарам̣ ка̄лам̣ вахито айам̣ аттабха̄васан̃н̃ито дуккхабха̄ро, ида̄ни на чирассева никкхиписсатӣ’’ти сан̃джа̄тасоманассо бхагава̄ сабха̄венева пӣтивегависсат̣т̣хам̣ уда̄нам̣ уда̄неси. евам̣ пана уда̄нентена айампи аттхо са̄дхито хотӣти дассанаттхам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘касма̄’’тиа̄ди вуттам̣.

тулӣйатӣти туланти тула-саддо каммаса̄дханоти дассетум̣ ‘‘тулита’’нти вуттам̣. аппа̄нубха̄вата̄йа париччхиннам̣. татха̄ хи там̣ парито кхан̣д̣итабха̄вена ‘‘паритта’’нти вуччати. пат̣ипаккхавиккхамбханато дӣгхасанта̄ната̄йа, випулапхалата̄йа ча на тулам̣ на париччхиннам̣. йехи ка̄ран̣ехи пуббе ависесато махаггатам̣ ‘‘атула’’нти вуттам̣, та̄ни ка̄ран̣а̄ни рӯпа̄вачарато а̄руппасса са̄тисайа̄ни виджджантӣти ‘‘арӯпа̄вачарам̣ атула’’нти вуттам̣, итаран̃ча ‘‘тула’’нти, аппавипа̄кам̣ тӣсупи каммесу йам̣ танувипа̄кам̣ хӣнам̣, там̣ тулам̣. бахувипа̄канти йам̣ маха̄випа̄кам̣ пан̣ӣтам̣, там̣ атулам̣. йам̣ панеттха маджджхимам̣, там̣ хӣнам̣, уккат̣т̣ханти двидха̄ бхиндитва̄ двӣсу бха̄гесу паккхипитаббам̣. хӣнаттикаван̣н̣ана̄йам̣ вуттанайенева аппабахувипа̄катам̣ ниддха̄ретва̄ тасса васена тула̄тулабха̄во ведитаббо. самбхавати етасма̄ти самбхавоти а̄ха ‘‘самбхавасса хетубхӯта’’нти. нийакаджджхаттаратоти сасанта̄надхаммесу випассана̄васена, гочара̄севана̄йа ча нирато. савипа̄кам̣ сама̄нам̣ паваттивипа̄каматтада̄йикаммам̣ савипа̄кат̣т̣хена самбхавам̣. на ча там̣ ка̄ма̄дибхава̄бхисан̇кха̄раканти тато висесанаттхам̣ ‘‘самбхава’’нти ватва̄ ‘‘бхавасан̇кха̄ра’’нти вуттам̣. оссаджджӣти арийамаггена авассаджджи. кавачам̣ вийа аттабха̄вам̣ парийонандхитва̄ т̣хитам̣ аттани самбхӯтатта̄ аттасамбхавам̣ килесан̃ча абхиндӣти килесабхедасахабха̄викаммоссаджджанам̣ дассенто тадубхайасса ка̄ран̣ам̣ авоча ‘‘аджджхаттарато сама̄хито’’ти.

тӣрентоти ‘‘уппа̄до бхайам̣, ануппа̄до кхема’’нтиа̄дина̄ вӣмам̣санто. ‘‘туленто тӣренто’’тиа̄дина̄ сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘пан̃чаккхандха̄’’ти а̄дим̣ ватва̄ бхавасан̇кха̄расса авассаджджана̄ка̄рам̣ сарӯпато дассеси. ‘‘ева’’нтиа̄дина̄ пана уда̄наван̣н̣ана̄йам̣ а̄дито вуттаматтхам̣ нигаманавасена дассеси.

маха̄бхӯмича̄лаван̣н̣ана̄

171. йанти каран̣е ва̄ адхикаран̣е ва̄ паччаттавачананти адхиппа̄йена а̄ха ‘‘йена самайена, йасмим̣ ва̄ самайе’’ти. уккхепакава̄та̄ти удакасандха̄ракава̄там̣ упаччхиндитва̄ т̣хитат̣т̣ха̄нато кхепакава̄та̄. ‘‘сат̣т̣хи…пе… бахала’’нти идам̣ тасса ва̄тасса уббедхаппама̄н̣амева гахетва̄ вуттам̣, а̄йа̄мавиттха̄рато пана дасасахассачаккава̄л̣аппама̄н̣ампи удакасандха̄ракава̄там̣ упаччхиндатийева. а̄ка̄сети пуббе ва̄тена патит̣т̣хитока̄се. пуна ва̄тоти уккхепакава̄те татха̄катва̄ вигате удакасандха̄ракава̄то пуна а̄бандхитва̄ ган̣ха̄ти йатха̄ там̣ удакам̣ на бхассати, евам̣ уттхамбхентам̣ а̄бандханавита̄навасена бандхитва̄ ган̣ха̄ти. тато удакам̣ уггаччхатӣти тато а̄бандхитва̄ гахан̣ато тена ва̄тена уттхамбхитам̣ удакам̣ уггаччхати упари гаччхати. хотийева̄ти антарантара̄ хотийева. бахалабха̄вена̄ти маха̄патхавийа̄ махантабха̄вена. сакала̄ хи маха̄патхавӣ тада̄ оггаччхати, уггаччхати ча, тасма̄ кампанам̣ на пан̃н̃а̄йати.

иджджханасса̄ти иччхитаттхасиджджханасса. анубхавитаббассаиссарийасампаттиа̄дикасса. паритта̄ти пат̣иладдхаматта̄ на̄тисубха̄вита̄. татха̄ ча бха̄вана̄ балаватӣ на хотӣти а̄ха ‘‘дуббала̄’’ти. сан̃н̃а̄сӣсена хи бха̄вана̄ вутта̄. аппама̄н̣а̄ти пагун̣а̄ субха̄вита̄. са̄ хи тхира̄ дал̣хатара̄ хотӣти а̄ха ‘‘балава̄’’ти. ‘‘паритта̄ патхавӣсан̃н̃а̄, аппама̄н̣а̄ а̄посан̃н̃а̄’’ти десана̄маттамева, а̄посан̃н̃а̄йа пана субха̄вита̄йа патхавӣкампо сукхенева иджджхатӣти айаметтха адхиппа̄йо ведитаббо. сам̣ведженто диббасампаттийа̄ паматтам̣ саккам̣ девара̄джа̄нам̣. вӣмам̣санто ва̄ та̄вадева самадхигатам̣ аттано иддхибалам̣. маха̄моггалла̄наттхерасса па̄са̄дакампанам̣ па̄кат̣анти там̣ ана̄маситва̄ сан̇гхараккхитаса̄ман̣ерасса па̄са̄дакампанам̣ дассетум̣ ‘‘со кира̄йасма̄’’тиа̄ди вуттам̣. пӯтимиссо гандхо етасса̄ти пӯтигандхо, тена пӯтигандхенева адхигатама̄тукуччхисамбхавам̣ вийа гандхенева сӣсена, ативийа да̄рако ева̄ти аттхо.

а̄чарийанти а̄чарийӯпадесам̣. иддха̄бхисан̇кха̄ро на̄ма иддхивидхаппат̣ипаккха̄дӣбха̄вена иччхитаббо, со ча упа̄йе косалласса аттана̄ на самма̄ уггахитатта̄ на та̄ва сиккхитоти а̄ха ‘‘асиккхитва̄ва йуддхам̣ павит̣т̣хосӣ’’ти. ‘‘пилаванта’’нти имина̄ сакаламева па̄са̄даваттхум̣ удакам̣ катва̄ адхит̣т̣ха̄таббапа̄са̄дова таттха пилаватӣти дассети. адхит̣т̣ха̄наккамам̣ пана упама̄йа дассенто ‘‘та̄та…пе… джа̄на̄хӣ’’ти а̄ха. таттха капаллакапӯванти а̄ситтакапӯвам̣, там̣ пачанта̄ капа̄ле пат̣хамам̣ кин̃чи пит̣т̣хам̣ т̣хапетва̄ ануккамена вад̣д̣хетва̄ антантена париччхинданти пӯвам̣ самантато париччхиннам̣ катва̄ т̣хапенти, евам̣ ‘‘а̄покасин̣авасена ‘па̄са̄дена патит̣т̣хитат̣т̣ха̄нам̣ удакам̣ хотӯ’ти адхит̣т̣хаханто самантато па̄са̄дасса йа̄ва парийанта̄ йатха̄ удакам̣ хоти, татха̄ адхит̣т̣ха̄табба’’нти упама̄йа упадисати.

маха̄пада̄не вуттамева̄ти ‘‘дхаммата̄ еса̄, бхиккхаве, йада̄ бодхисатто тусита̄ ка̄йа̄ чавитва̄ ма̄тукуччхим̣ оккаматӣ’’ти (дӣ. ни. 2.18) ватва̄ ‘‘айан̃ча дасасахассӣ локадха̄ту сан̇кампати сампакампати сампаведхатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.18), татха̄ ‘‘дхаммата̄ еса̄, бхиккхаве, йада̄ бодхисатто ма̄тукуччхимха̄ никкхаматӣ’’ти (дӣ. ни. 2.30) ватва̄ ‘‘айан̃ча дасасахассӣ локадха̄ту сан̇кампати сампакампати сампаведхатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.32) ча маха̄бодхисаттасса габбхоккантийам̣, абхиджа̄тийан̃ча дхаммата̄васена маха̄пада̄непатхавӣкампасса вуттатта̄ итаресупи чатӯсу т̣ха̄несу патхавӣкампо дхаммата̄васенева̄ти маха̄пада̄неаттхато вуттам̣ ева̄ти адхиппа̄йо.

ида̄ни несам̣ патхавӣкампанам̣ ка̄ран̣ато, паваттиа̄ка̄рато ча вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘ити имесӯ’’тиа̄ди вуттам̣. дха̄тукопена̄ти уккхепакадха̄тусан̇кха̄та̄йа ва̄йодха̄туйа̄ пакопена. иддха̄нубха̄вена̄ти н̃а̄н̣иддхийа̄ ва̄ каммавипа̄каджиддхийа̄ ва̄ пабха̄вена, теджена̄ти аттхо. пун̃н̃атеджена̄ти пун̃н̃а̄нубха̄вена, маха̄бодхисаттасса пун̃н̃абалена̄ти аттхо. н̃а̄н̣атеджена̄ти пат̣иведхан̃а̄н̣а̄нубха̄вена. са̄дхука̄рада̄навасена̄ти йатха̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ена пат̣иведхан̃а̄н̣а̄нубха̄вена абхихата̄ маха̄патхавӣ абхисамбодхийам̣ акампиттха, евам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ена десана̄н̃а̄н̣а̄нубха̄вена абхихата̄ маха̄патхавӣ акампиттха, там̣ панасса̄ са̄дхука̄рада̄нам̣ вийа хотӣти ‘‘са̄дхука̄рада̄навасена̄’’ти вуттам̣.

йена пана бхагава̄ асӣтианубйан̃джанапат̣иман̣д̣итадваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣а- (дӣ. ни. 2.33; 3.198; ма. ни. 2.385) вичитрарӯпака̄йо сабба̄ка̄рапарисуддхасӣлаккхандха̄дигун̣аратанасамиддхидхаммака̄йо пун̃н̃амахаттатха̄мамахаттайасамахаа̄иддхимахаттапан̃н̃а̄махатта̄нам̣ парамуккам̣сагато асамо асамасамо аппат̣ипуггало арахам̣ самма̄самбуддхо аттано аттабха̄васан̃н̃итам̣ кхандхапан̃чакам̣ каппам̣ ва̄ каппа̄васесам̣ ва̄ т̣хапетум̣ саматтхопи сан̇кхатадхаммам̣ пат̣иджигуччхана̄ка̄раппаваттена н̃а̄н̣ависесена тин̣а̄йапи аман̃н̃ама̄но а̄йусан̇кха̄россаджджанавидхина̄ нирапеккхо оссаджджи. таданубха̄ва̄бхихата̄ маха̄патхавӣ а̄йусан̇кха̄россаджджане акампиттха, там̣ панасса̄ ка̄рун̃н̃асабха̄васан̣т̣хита̄ вийа хотӣти вуттам̣ ‘‘ка̄рун̃н̃асабха̄вена̄’’ти. йасма̄ бхагава̄ паринибба̄насамайе чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кхйа̄ сама̄паттийо сама̄паджджи антарантара̄ пхаласама̄паттисама̄паджджанена, тасса пуббабха̄ге са̄тисайам̣ тиккхам̣ сӯрам̣ випассана̄н̃а̄н̣ан̃ча паваттеси, ‘‘йадаттхан̃ча майа̄ евам̣ сучирака̄лам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о парамуккам̣сагато н̃а̄н̣асамбха̄ро самбхато, ануттаро ча вимоккхо самадхигато, тасса вата ме сикха̄ппаттапхалабхӯта̄ аччантанит̣т̣ха̄ анупа̄дисесанибба̄надха̄ту аджджа самиджджхатӣ’’ти бхиййо ативийа соманассаппаттасса бхагавато пӣтивиппха̄ра̄дигун̣авипулатара̄нубха̄во парехи аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄тисайо удапа̄ди, йасса сама̄паттибаласамупабрӯхитасса н̃а̄н̣а̄тисайасса а̄нубха̄вам̣ сандха̄йа идам̣ вуттам̣ ‘‘двеме пин̣д̣апа̄та̄ самасамапхала̄ самасамавипа̄ка̄’’тиа̄ди (уда̄. 75), тасма̄ тасса а̄нубха̄вена самабхихата̄ маха̄патхавӣ акампиттха. там̣ панасса̄ тассам̣ вела̄йам̣ а̄родана̄ка̄раппатти вийа хотӣти ‘‘ат̣т̣хамо а̄роданена̄’’ти вуттам̣.

ида̄ни сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виваранто ‘‘ма̄тукуччхим̣ оккаманте’’тиа̄дима̄ха. айам̣ панаттхоти ‘‘са̄дхука̄рада̄навасена̄’’тиа̄дина̄ вутто аттхо. патхавӣдевата̄йа васена̄ти еттха самуддадевата̄ вийа маха̄патхавийа̄ адхидевата̄ кира на̄ма аттхи. та̄дисе ка̄ран̣е сати тасса̄ читтавасена айам̣ маха̄патхавӣ сан̇кампати сампакампати сампаведхати, йатха̄ ва̄тавала̄хакадевата̄нам̣ читтавасена ва̄та̄ ва̄йанти, сӣтун̣хааббхавассавала̄хакадевата̄нам̣ читтавасена сӣта̄дайо бхаванти. татха̄ хи виса̄кхапун̣н̣ама̄йам̣ абхисамбодхиаттхам̣ бодхируккхамӯле нисиннасса локана̄тхасса антара̄йакаран̣аттхам̣ упат̣т̣хитам̣ ма̄рабалам̣ видхамитум̣ –

‘‘ачетана̄йам̣ патхавӣ, авин̃н̃а̄йа сукхам̣ дукхам̣;

са̄пи да̄набала̄ майхам̣, саттаккхаттум̣ пакампатха̄’’ти. (чарийа̄. 1.124) –

вачанасаманантарам̣ маха̄патхавӣ бхиджджитва̄ сапарисам̣ ма̄рам̣ париваттеси. етанти са̄дхука̄рада̄на̄ди. йадипи наттхи ачетанатта̄, дхаммата̄васена пана вуттанайена сийа̄ти сакка̄ ваттум̣. дхаммата̄ пана аттхато дхаммасабха̄во, со пун̃н̃адхаммасса ва̄ н̃а̄н̣адхаммасса ва̄ а̄нубха̄васабха̄воти. тайидам̣ саббам̣ вича̄ритамева, еван̃ча катва̄ –

‘‘име дхамме саммасато, сабха̄васарасалаккхан̣е;

дхамматеджена васудха̄, дасасахассӣ пакампатха̄’’ти. (бу. вам̣. 1.166);

а̄ди вачанан̃ча саматтхитам̣ хоти.

ниддит̣т̣ханидассананти ниддит̣т̣хасса аттхасса ниййа̄танам̣, нигамананти аттхо. етта̄вата̄ти патхавӣкампа̄диуппа̄даджананена чева патхавӣкампасса бхагавато хетунидассанена ча. ‘‘аддха̄ аджджа бхагавата̄ а̄йусан̇кха̄ро оссат̣т̣хо’’ти саллаккхеси па̄рисесан̃а̄йена. еван̃хи тада̄ тхеро таматтхам̣ вӣмам̣сеййа на̄йам̣ бхӯмикампо дха̄туппакопахетуко тасса апан̃н̃а̄йама̄нарӯпатта̄, ба̄хиракопи иси евам̣ маха̄нубха̄во буддхака̄ле наттхи, са̄саникопи саттху ана̄рочетва̄ евам̣ каронто на̄ма наттхи, сеса̄нам̣ пан̃чаннам̣ ида̄ни асамбхаво, евам̣ бхӯмикампо ча̄йам̣ маха̄бхим̣санако саломахам̣со ахоси, тасма̄ па̄рисесато а̄ха ‘‘аджджа бхагавата̄ а̄йусан̇кха̄ро оссат̣т̣хоти саллаккхесӣ’’ти.

ат̣т̣хапарисаван̣н̣ана̄