2. маха̄нида̄насуттаван̣н̣ана̄

нида̄наван̣н̣ана̄

95. джанападиноти джанападаванто, джанападасса ва̄ иссараса̄мино ра̄джакума̄ра̄ готтавасена курӯ на̄ма. тесам̣ нива̄со йади еко джанападо, катхам̣ бахувачананти а̄ха ‘‘рул̣хисаддена̄’’ти. аккхарачинтака̄ хи ӣдисесу т̣ха̄несу йутте вийа ӣдисалин̇гавачана̄ни иччханти. айаметтха рул̣хи йатха̄ ан̃н̃аттха̄пи ‘‘ан̇гесу вихарати, маллесу вихаратӣ’’ти ча. таббисесанепи джанападасадде джа̄тисадде екавачанамева. ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ пана̄ти пана-саддо висесаттхаджотано, тена ‘‘путхуаттхависайата̄йа еветам̣ путхувачана’’нти ‘‘бахуке пана̄’’тиа̄дина̄ ваккхама̄нам̣ висесам̣ джотети. сутва̄ти мандха̄тумаха̄ра̄джасса а̄нубха̄вадассана̄нуса̄рена парампара̄нугатам̣ катхам̣ сутва̄. анусам̣йа̄йантена̄ти анувичарантена. етесам̣ т̣ха̄нанти чандимасӯрийамукхена ча̄тумаха̄ра̄джикабхаванама̄ха. тена̄ха ‘‘таттха агама̄сӣ’’тиа̄ди. соти мандха̄тумаха̄ра̄джа̄. танти ча̄тумаха̄ра̄джикараджджам̣. гахетва̄ти сампат̣иччхитва̄. пуна пуччхи парин̣а̄йакаратанам̣.

дова̄рикабхӯмийам̣ тит̣т̣ханти судхамма̄йа девасабха̄йа, девапурасса ча чатӯсу два̄ресу а̄раккха̄йа адхигататта̄. ‘‘диббаруккхасахассапат̣иман̣д̣ита’’нти идам̣ ‘‘читталата̄вана’’нтиа̄дӣсупи йоджетаббам̣.

патхавийам̣ патит̣т̣ха̄сӣти бхасситва̄ патхавийа̄ а̄саннат̣т̣ха̄не ат̣т̣ха̄си. на хи чаккаратанам̣ бхӯмийам̣ патати, татха̄т̣хитан̃ча начирассева антарадха̄йи тенаттабха̄вена чаккаваттииссарийасса абха̄вато. ‘‘чиратарам̣ ка̄лам̣ т̣хатва̄’’ти апаре. ра̄джа̄ екакова агама̄си аттано а̄нубха̄вена. мануссабха̄воти мануссагандхасарӣраниссанда̄димануссабха̄во. па̄турахосӣти девалоке паваттивипа̄када̄йино апара̄парийа̄йа веданӣйасса каммасса катока̄сатта̄ саббада̄ сол̣асавассуддесиката̄ ма̄ла̄мила̄йана̄ди диббабха̄во па̄турахоси. тада̄ манусса̄нам̣ асан̇кхеййа̄йуката̄йа саккараджджам̣ ка̄ретва̄. ‘‘ким̣ ме имина̄ упаддхараджджена̄’’ти атриччхата̄йа атиттова. мануссалоке утуно каккхал̣ата̄йа ва̄та̄тапена пхут̣т̣хагатто ка̄ламака̄си.

авайавесу сиддхо висесо самуда̄йасса висесако хотӣти екампи рат̣т̣хам̣ бахувачанена вохарийати.

да-ка̄рена аттхам̣ ван̣н̣айанти нируттинайена. камма̄соти камма̄сапа̄до вуччати уттарападалопена йатха̄ ‘‘рӯпабхаво рӯпа’’нти. катхам̣ пана со ‘‘камма̄сапа̄до’’ти вуччатӣти а̄ха ‘‘тасса кира̄’’тиа̄ди. дамитоти еттха кӣдисам̣ даманам̣ адхиппетанти а̄ха ‘‘пориса̄дабха̄вато пат̣иседхито’’ти. ‘‘име пана тхера̄ти маджджхимабха̄н̣ака̄’’ти кечи. апаре пана ‘‘ат̣т̣хакатха̄чарийа̄’’ти, ‘‘дӣгхабха̄н̣ака̄’’ти ваданти. убхайатха̄пи чӯл̣акамма̄садаммам̣ сандха̄йа татха̄ ваданти. йаккхинипутто хи камма̄сапа̄до алӣнасаттукума̄рака̄ле (чарийа̄. 2.75) бодхисаттена таттха дамито. сутасомака̄ле (джа̄. 2.21.371) пана ба̄ра̄н̣асира̄джа̄ пориса̄дабха̄вапат̣иседханена йаттха дамито, там̣ маха̄камма̄садаммам̣ на̄ма. ‘‘путто’’ти ватва̄ ‘‘атраджо’’ти вачанам̣ орасапуттабха̄вадассанаттхам̣.

йехи а̄васитаппадесо ‘‘курурат̣т̣ха’’нти на̄мам̣ лабхи, те уттаракуруто а̄гатаманусса̄ таттха раккхитанийа̄менева пан̃ча сӣла̄ни раккхим̣су. тесам̣ дит̣т̣ха̄нугатийа̄ паччхимаджаната̄ти со десадхаммавасена авиччхедато паваттама̄но куруваттадхаммоти пан̃н̃а̄йиттха. айан̃ча аттхо курудхаммаджа̄такена дӣпетаббо. со апарабха̄ге пат̣хамам̣ йаттха сам̣килит̣т̣хо джа̄то, там̣ дассетум̣ ‘‘курурат̣т̣хава̄сӣна’’нтиа̄ди вуттам̣. йаттха бхагавато васанока̄сабхӯто кочи виха̄ро на хоти, таттха кевалам̣ гочарага̄макиттанам̣ нида̄накатха̄йа пакати йатха̄ там̣ саккесу вихарати девадахам̣ на̄ма сакйа̄нам̣ нигамоти имаматтхам̣ дассенто ‘‘авасанока̄сато’’тиа̄дима̄ха.

‘‘а̄йасма̄’’ти ва̄ ‘‘дева̄нам̣ пийа̄’’ти ва̄ ‘‘татра бхава’’нти ва̄ пийасамуда̄ха̄ро есоти а̄ха ‘‘а̄йасма̄ти пийавачанамета’’нти. тайидам̣ пийавачанам̣ гаруга̄рававасена вуччатӣти а̄ха ‘‘га̄рававачанамета’’нти.

атидӯраачча̄саннаваджджанена на̄тидӯрана̄чча̄саннам̣ на̄ма гахитам̣, там̣ пана авакам̣сато убхиннам̣ паса̄ритахаттха̄нам̣ сан̇гхат̣т̣анена ведитаббам̣. чаккхуна̄ чаккхум̣ а̄хачча дат̣т̣хаббам̣ хоти, тена̄пи ага̄равамева катам̣ хоти. гӣвам̣ париваттетва̄ти париваттанавасена гӣвам̣ паса̄ретва̄.

куласан̇гахаттха̄йа̄ти кула̄нуддайата̄васена кула̄нам̣ анугган̣ханаттха̄йа сахассабхан̣д̣икам̣ никкхипанто вийа бхиккхапат̣игган̣ханена тесам̣ махато пун̃н̃а̄бхисандасса джананена. пат̣исаммаджджитва̄ти антева̄сикехи саммаджджанат̣т̣ха̄нам̣ саккаччака̄рита̄йа пуна саммаджджитва̄. тиккхаттунти ‘‘а̄дито пат̣т̣ха̄йа анта’’нтиа̄дина̄ вуттачатура̄ка̄рӯпасан̃хите тайо ва̄ре, тенасса два̄дасаккхаттум̣ саммаситабха̄вама̄ха.

амха̄кам̣ бхагавато гамбхӣрабха̄венева катхитатта̄ сесабуддхехипи евамева катхитоти дхамманвайе т̣хатва̄ вуттам̣ ‘‘саббабуддхехи…пе… катхито’’ти. са̄линданти сапарибхан̣д̣ам̣. ‘‘синерум̣ уккхипантовийа̄’’ти имина̄ та̄диса̄йа десана̄йа судуккарабха̄вама̄ха. суттамева ‘‘суттантакатха’’нти а̄ха дхаммаккхандхабха̄вато. йатха̄ винайапан̣н̣аттибхӯмантарасамайантара̄нам̣ виджа̄нанам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ саббан̃н̃утан̃а̄н̣ассева висайо, евам̣ антадвайавинимуттасса ка̄ракаведакарахитасса паччайа̄ка̄расса вибхаджанам̣ пӣти дассетум̣ ‘‘буддха̄нан̃хӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха т̣ха̄на̄нӣти ка̄ран̣а̄ни. гаджджитам̣ махантам̣ хотӣти там̣ десетаббассева анекавидхата̄йа, дувин̃н̃еййата̄йа ча на̄на̄найехи паваттама̄нам̣ десана̄гаджджитам̣ махантам̣ випулам̣, бахубхедан̃ча хоти. н̃а̄н̣ам̣ анупависатӣти тато ева десана̄н̃а̄н̣ам̣ десетаббадхамме вибха̄гасо курума̄нам̣ ану ану пависати, тена анупависса т̣хитам̣ вийа хотӣти аттхо. буддхан̃а̄н̣асса махантабха̄во пан̃н̃а̄йатӣти евам̣видхасса на̄ма дхаммасса десакам̣, пат̣иведхакан̃ча̄ти буддха̄нам̣ десана̄н̃а̄н̣асса, пат̣иведхан̃а̄н̣асса ча ул̣а̄рабха̄во па̄кат̣о хоти. еттха ча кин̃ча̄пи ‘‘саббам̣ вачӣкаммам̣ буддхасса бхагавато н̃а̄н̣апуббан̇гамам̣ н̃а̄н̣а̄нупариватта’’нти (маха̄ни. 69, 169; чӯл̣ани. 85; пат̣и. ма. 3.5; нетти. 14) вачанато сабба̄пи бхагавато десана̄ н̃а̄н̣арахита̄ наттхи, сӣхасама̄навуттита̄йа саббаттха сама̄наппаватти. десетаббавасена пана десана̄ висесато н̃а̄н̣ена анупавит̣т̣ха̄, гамбхӣратара̄ ча хотӣти дат̣т̣хаббам̣. катхам̣ пана винайапан̃н̃аттим̣ патва̄ десана̄ тилаккхан̣аббха̄хата̄ сун̃н̃атапат̣исам̣йутта̄ хотӣти? таттха̄пи саннисиннапариса̄йа аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ паваттама̄на̄ десана̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ аниччата̄дивибха̄ванам̣, саббадхамма̄нам̣ аттаттанийата̄бха̄ваппака̄санан̃ча хоти. тенева̄ха ‘‘анекапарийа̄йена дхаммим̣ катхам̣ катва̄’’тиа̄ди.

а̄паджджа̄ти патва̄ йатха̄ н̃а̄н̣акон̃чана̄дам̣ виссаджджети, евам̣ па̄пун̣итва̄.

пама̄н̣а̄тиккамети апарима̄н̣аттхе ‘‘йа̄ван̃чидам̣ тена бхагавата̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.4) вийа. апаримеййабха̄ваджотано хи айам̣ йа̄ва-саддо. тена̄ха ‘‘атигамбхӣро аттхо’’ти. авабха̄сатӣти н̃а̄йати упат̣т̣ха̄ти. н̃а̄н̣асса татха̄ упат̣т̣ха̄нан̃хи сандха̄йа ‘‘диссатӣ’’ти вуттам̣. нану еса пат̣иччасамуппа̄до екантагамбхӣрова, таттха касма̄ гамбхӣра̄вабха̄сата̄ джотита̄ти? саччаметам̣, екантагамбхӣрата̄дассанаттхамева панасса гамбхӣра̄вабха̄саггахан̣ам̣. тасма̄ ан̃н̃аттха лаббхама̄нам̣ чатукот̣икам̣ бйатирекамукхена нидассетва̄ там̣ евасса екантагамбхӣратам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘екан̃хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. етам̣ наттхӣти агамбхӣро, агамбхӣра̄вабха̄со ча̄ти етам̣ двайам̣ наттхи, тена йатха̄дассите чатукот̣ике паччхима̄ ека кот̣и лаббхатӣти дассети. тена̄ха ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄ди.

йехи гамбхӣрабха̄вехи пат̣иччасамуппа̄до ‘‘гамбхӣро’’ти вуччати, те чатӯхи упама̄хи уллин̇генто ‘‘бхаваггаггахан̣а̄йа̄’’тиа̄дима̄ха. йатха̄ бхаваггам̣ хаттхам̣ паса̄ретва̄ гахетум̣ на сакка̄ дӯрабха̄вато, евам̣ сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ авиджджа̄дипаччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо па̄катикан̃а̄н̣ена гахетум̣ на сакка̄. йатха̄ синерум̣ бхиндитва̄ мин̃джам̣ паббатарасам̣ па̄катикапурисена нӣхаритум̣ на сакка̄, евам̣ пат̣иччасамуппа̄дагате дхамматтха̄дике па̄катикан̃а̄н̣ена бхиндитва̄ вибхаджджа пат̣ивиджджханавасена джа̄нитум̣ на сакка̄. йатха̄ маха̄самуддам̣ па̄катикапурисасса ба̄худвайена падха̄ритум̣ на сакка̄, евам̣ вепуллат̣т̣хена маха̄самуддасадисам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ па̄катикан̃а̄н̣ена десана̄васена падха̄ритум̣ на сакка̄. йатха̄ маха̄патхавим̣ париваттетва̄ па̄катикапурисасса патхаводжам̣ гахетум̣ на сакка̄, евам̣ ‘‘иттхам̣ авиджджа̄дайо сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайа̄ хонтӣ’’ти тесам̣ паччайабха̄во па̄катикан̃а̄н̣ена нӣхаритва̄ гахетум̣ на сакка̄ти. евам̣ чатуббидхагамбхӣрата̄васена чатассо упама̄ йоджетабба̄. па̄катикан̃а̄н̣авасена ча̄йаматтхайоджана̄ ката̄ дит̣т̣хасачча̄нам̣ таттха пат̣иведхасабха̄вато, татха̄пи йасма̄ са̄вака̄нам̣, паччекабуддха̄нан̃ча таттха саппадесамева н̃а̄н̣ам̣, буддха̄нам̣йева ниппадесам̣, тасма̄ вуттам̣ ‘‘буддхависайам̣ пан̃ха’’нтиа̄ди.

усса̄дентоти пан̃н̃а̄йа уккам̣сенто, угган̣хантоти аттхо. апаса̄дентоти ниббхаччханто, нигган̣хантоти аттхо.

усса̄дана̄ван̣н̣ана̄

тена̄ти маха̄пан̃н̃а̄бха̄вена. таттха̄ти тхерасса сатипи утта̄набха̄ве, пат̣иччасамуппа̄дассаан̃н̃есам̣ гамбхӣрабха̄ве. субходжанарасапут̣т̣хасса̄ти сундарена бходжанарасена поситасса. катайогасса̄ти нибаддхапайогена катапаричайасса. маллапа̄са̄н̣анти маллехи махаббалехева уккхипитаббапа̄са̄н̣ам̣. кухим̣ имасса бха̄рийат̣т̣ха̄нанти касмим̣ пассе имасса па̄са̄н̣асса гарутараппадесоти тасса саллахукабха̄вам̣ дӣпенто вадати.

тимирапин̇галенева дӣпенти тасса маха̄виппха̄рабха̄вато. тена̄ха ‘‘тасса кира̄’’тиа̄ди. паккутхатӣти паккутхантам̣ вийа париваттати парито виваттати. лаккхан̣авачанан̃хетам̣. пит̣т̣хийам̣ сакалинападака̄пит̣т̣хам̣. ка̄йӯпапаннасса̄ти махата̄ ка̄йена упетасса, маха̄ка̄йасса̄ти аттхо.

пин̃чхават̣т̣ӣти пин̃чхакала̄по. супан̣н̣ава̄танти на̄гаггахан̣а̄дӣсу паккхапаппхот̣анавасена уппаджджанакава̄там̣.

пуббӯпаниссайасампаттикатха̄ван̣н̣ана̄

‘‘пуббӯпаниссайасампаттийа̄’’тиа̄дина̄ уддит̣т̣хака̄ран̣а̄ни виттха̄рато виваритум̣ ‘‘ито кира̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха итоти ито каппато. сатасахассимети сатасахассаме. хам̣са̄ватӣ на̄ма нагарам̣ ахоси джа̄танагарам̣. дхурапатта̄нӣти ба̄хирапатта̄ни, йа̄ни дӣгхатама̄ни.

канит̣т̣хабха̄та̄ти вема̄тикабха̄та̄ канит̣т̣хо йатха̄ амха̄кам̣ бхагавато нандаттхеро. буддха̄нан̃хи саходара̄ бха̄таро на̄ма на хонти. катхам̣ джет̣т̣ха̄ та̄ва на уппаджджанти, канит̣т̣ха̄нам̣ пана асамбхаво ева. бхоганти вибхавам̣. упасантоти чораджанитасан̇кхобхавӯпасамена упасанто джанападо.

две са̄т̣аке нива̄сетва̄ти са̄т̣акадвайамева аттано ка̄йапариха̄рикам̣ катва̄ итарам̣ саббасамбха̄рам̣ аттато мочетва̄.

паттаггахан̣аттханти антопаккхиттаун̣хабходжанатта̄ апара̄парам̣ хаттхе париваттентасса паттаггахан̣аттхам̣. уттариса̄т̣аканти аттано уттариса̄т̣акам̣. ета̄ни па̄кат̣ат̣т̣ха̄на̄нӣти ета̄ни йатха̄вутта̄ни бхагавато десана̄йа па̄кат̣а̄ни тхерасса пун̃н̃акаран̣ат̣т̣ха̄на̄ни.

пат̣исандхим̣ гахетва̄ти амха̄кам̣ маха̄бодхисаттасса пат̣исандхиггахан̣адивасе ева пат̣исандхим̣ гахетва̄.

титтхава̄са̄диван̣н̣ана̄

уггахан̣ам̣ па̄л̣ийа̄ угган̣ханам̣. саванам̣ аттхасаванам̣. парипуччханам̣ ган̣т̣хит̣т̣ха̄несу аттхапарипуччханам̣. дха̄ран̣ам̣ па̄л̣ийа̄пи па̄л̣иаттхассапи читте т̣хапанам̣. саббан̃четам̣ идха пат̣иччасамуппа̄давасена ведитаббам̣.

сота̄панна̄нан̃ча…пе... упат̣т̣ха̄титаттха саммохавиддхам̣санена ‘‘йам̣ кин̃чи самудайадхаммам̣, саббам̣ там̣ ниродхадхамма’’нти (дӣ. ни. 1.298; сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 16; чӯл̣ани. 4, 7, 8) аттапаччаккхавасена упат̣т̣ха̄нато. на̄марӯпапариччхедоти саха паччайена на̄марӯпасса париччхиджджа авабодхо.

пат̣иччасамуппа̄дагамбхӣрата̄ван̣н̣ана̄

‘‘аттхагамбхӣрата̄йа̄’’тиа̄дина̄ сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виваритум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. джа̄типаччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хоти джа̄типаччайато самбхӯтам̣ хутва̄ сахитасса аттано паччайа̄нурӯпасса джара̄маран̣асса уддхам̣ уддхам̣ а̄гатабха̄во, анупаваттаттхоти аттхо. атха ва̄ самбхӯтат̣т̣хо ча самуда̄гатат̣т̣хо ча самбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо. ‘‘на джа̄тито джара̄маран̣ам̣ на хоти,’’ на ча джа̄тим̣ вина̄ ‘‘ан̃н̃ато хотӣ’’ти хи джа̄типаччайасамбхӯтат̣т̣хо вутто, иттхан̃ча джа̄тито самуда̄гаччхатӣти джа̄типаччайасамуда̄гатат̣т̣хо, йа̄ йа̄ джа̄ти йатха̄ йатха̄ паччайо хоти, таданурӯпапа̄тубха̄воти аттхо. со анупачитакусаласамбха̄ра̄нам̣ н̃а̄н̣асса таттха аппатит̣т̣хата̄йа ага̄дхат̣т̣хена гамбхӣро. сесападесупи есева найо.

авиджджа̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайат̣т̣хоти йена̄ка̄рена йадаваттха̄ авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо хоти. йена хи паваттиа̄ка̄рена, йа̄йа ча аваттха̄йа аваттхита̄ авиджджа̄ тесам̣ тесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо хоти, тадубхайассапи дуравабодханӣйато авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ навахи а̄ка̄рехи паччайат̣т̣хо анупачитакусаласамбха̄ра̄нам̣ н̃а̄н̣асса таттха аппатит̣т̣хата̄йа ага̄дхат̣т̣хена гамбхӣро. еса найо сесападесупи.

каттхачи ануломато десӣйати, каттхачи пат̣иломатоти идха пана паччайуппа̄да̄ паччайуппаннуппа̄дасан̇кха̄то ануломо, паччайаниродха̄ паччайуппаннаниродхасан̇кха̄то ча пат̣иломо адхиппето. а̄дито пана пат̣т̣ха̄йа антагаманам̣ ануломо, антато ча а̄дигаманам̣ пат̣иломоти адхиппето. а̄дито пат̣т̣ха̄йа ануломадесана̄йа, антато пат̣т̣ха̄йа пат̣иломадесана̄йа ча тисандхи чатусан̇кхепо. ‘‘име бхиккхаве чатта̄ро а̄ха̄ра̄ ким̣ нида̄на̄’’тиа̄дика̄йа (сам̣. ни. 2.11) ча вемаджджхато пат̣т̣ха̄йа пат̣иломадесана̄йа, ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо, пхассапаччайа̄ ведана̄’’тиа̄дика̄йа (сам̣. ни. 2.43, 45) ануломадесана̄йа ча двисандхи тисан̇кхепо. ‘‘сам̣йоджанийесу бхиккхаве дхаммесу асса̄да̄нупассино вихарато тан̣ха̄ павад̣д̣хати, тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄на’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.53, 57) екасандхи двисан̇кхепо. екан̇го хи пат̣иччасамуппа̄до десито. лаббхатева хи со ‘‘татра бхиккхаве сутава̄ арийаса̄вако пат̣иччасамуппа̄дам̣йева са̄дхукам̣ йонисо манаси кароти ‘ити имасмим̣ сати идам̣ хоти…пе… нируджджхатӣ’ти. сукхаведанийам̣ бхиккхаве пхассам̣ пат̣ичча уппаджджати сукхаведана̄’’ти (сам̣. ни. 2.62) имасса суттасса васена ведитаббо. ити тена тена ка̄ран̣ена татха̄ татха̄ паваттетаббатта̄ пат̣иччасамуппа̄до десана̄йа гамбхӣро. тена̄ха ‘‘айам̣ десана̄гамбхӣрата̄’’ти. на хи таттха саббан̃н̃утан̃а̄н̣ато ан̃н̃ам̣ н̃а̄н̣ам̣ патит̣т̣хам̣ лабхати.

‘‘авиджджа̄йа пана̄’’тиа̄дӣсу джа̄наналаккхан̣асса н̃а̄н̣асса пат̣ипаккхабхӯто авиджджа̄йа ан̃н̃а̄н̣ат̣т̣хо. а̄рамман̣асса паччаккхакаран̣ена дассанабхӯтасса пат̣ипаккхабхӯто адассанат̣т̣хо. йенеса̄ аттано сабха̄вена дуккха̄дӣнам̣ йа̄тха̄васарасам̣ пат̣ивиджджхитум̣ на дети чха̄детва̄ парийонандхитва̄ тит̣т̣хати, со тасса̄ сачча̄сампат̣иведхат̣т̣хо. абхисан̇кхаран̣ам̣ сам̣видха̄нам̣, пакаппананти аттхо. а̄йӯханам̣ сампин̣д̣анам̣, сампайуттадхамма̄нам̣ аттано кичча̄нурӯпата̄йа ра̄сӣкаран̣анти аттхо. апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рекадесо сара̄го. ан̃н̃о вира̄го. ра̄гасса ва̄ аппат̣ипаккхабха̄вато ра̄гаппавад̣д̣хако, ра̄гуппаттипаччайо ча саббопи апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро сара̄го. итаро таббидӯрабха̄вато вира̄го. ‘‘дӣгхараттам̣ хетам̣ бхиккхаве ассутавато путхуджджанасса аджджхоситам̣ мама̄йитам̣ пара̄мат̣т̣хам̣ ‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’ти’’ (сам̣. ни. 2.61) аттапара̄ма̄сасса вин̃н̃а̄н̣ам̣ висесато ваттху вуттанти вин̃н̃а̄н̣асса сун̃н̃атат̣т̣хо гамбхӣро. атта̄ виджа̄на̄ти сам̣саратӣти сабйа̄па̄рата̄сан̇кантиабхинивесабалавата̄йа абйа̄па̄раасан̇кантипат̣исандхипа̄тубха̄ват̣т̣ха̄ ча гамбхӣра̄. на̄марӯпасса пат̣исандхиккхан̣е екатова уппа̄до екуппа̄до, паваттийам̣ висум̣ висум̣ йатха̄рахам̣ екуппа̄до. на̄масса рӯпена, рӯпасса ча на̄мена асампайогато виниббхого на̄масса на̄мена, рӯпасса ча рӯпена екаччасса екаччена авиниббхого (на̄масса на̄мена авиниббхого вибха. мӯлат̣ӣ. 242) йоджетаббо. екуппа̄деканиродхехи авиниббхоге адхиппете со рӯпасса ча екакала̄папаваттино рӯпена лаббхатӣти. атха ва̄ екачатувока̄рабхавесу на̄марӯпа̄нам̣ асахаваттанато ан̃н̃аман̃н̃ам̣ виниббхого, пан̃чавока̄рабхаве сахаваттанато авиниббхого ча ведитаббо.

на̄масса а̄рамман̣а̄бхимукхам̣ наманам̣ наманат̣т̣хо. рӯпасса виродхипаччайасамава̄йе висадисуппатти руппанат̣т̣хо. индрийапаччайабха̄во адхипатийат̣т̣хо. ‘‘локопесо, два̄ра̄песа̄, кхеттам̣ пета’’нти вутталока̄диаттхо чаккха̄дӣсу пан̃часу йоджетаббо. мана̄йатанасса пана луджджанато, маносампхасса̄дӣнам̣ два̄ракхеттабха̄вато ча ете аттха̄ ведитабба̄. а̄па̄тхагата̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ пака̄санайогйата̄лаккхан̣ам̣ обха̄санам̣ чаккха̄дӣнам̣ висайибха̄во, мана̄йатанасса виджа̄нанам̣. сан̇гхат̣т̣анат̣т̣хо висесато чаккхусампхасса̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣, итаре чханнампи йоджетабба̄. пхусанан̃ча пхассасса сабха̄во. сан̇гхат̣т̣анам̣ расо, итаре упат̣т̣ха̄на̄ка̄ра̄. а̄рамман̣араса̄нубхаванат̣т̣хо расавасена вутто, ведайитат̣т̣хо лаккхан̣авасена. сукхадуккхама аджджхаттабха̄во йатха̄ккамам̣ тиссаннам̣ ведана̄нам̣ сабха̄вавасена вутто. ‘‘атта̄ ведайатӣ’’ти абхинивесасса балавабха̄вато ниджджӣват̣т̣хо ведана̄йа гамбхӣро. ниджджӣва̄йа ва̄ ведана̄йа ведайитам̣ ниджджӣваведайитам̣, со ева аттхоти ниджджӣваведайитат̣т̣хо.

саппӣтикатан̣ха̄йа абхинандитат̣т̣хо. балаватаратан̣ха̄йа гилитва̄ паринит̣т̣ха̄панам̣ аджджхоса̄нат̣т̣хо. итаре пана джет̣т̣хабха̄ваоса̄ран̣асамуддадуратиккамаапа̄рипӯривасена ведитабба̄. а̄да̄наггахан̣а̄бхинивесат̣т̣ха̄ чатуннампи упа̄да̄на̄нам̣ сама̄на̄, пара̄ма̄сат̣т̣хо дит̣т̣хупа̄да̄на̄дӣнамева, татха̄ дуратиккамат̣т̣хо. ‘‘дит̣т̣хиканта̄ро’’ти (дха. са. 392) хи вачанато дит̣т̣хӣнам̣ дуратиккамата̄. дал̣хаггахан̣атта̄ ва̄ чатуннампи дуратиккамат̣т̣хо йоджетаббо. йонигатит̣хитинива̄сесукхипананти сама̄се бхуммавачанасса алопо дат̣т̣хаббо. еван̃хи тена а̄йӯхана̄бхисан̇кхаран̣апада̄нам̣ сама̄со хоти. йатха̄ татха̄ джа̄йанам̣ джа̄тиаттхо. тасса̄ пана саннипа̄тато джа̄йанам̣ сан̃джа̄тиаттхо. ма̄тукуччхим̣ оккамитва̄ вийа джа̄йанам̣ оккантиаттхо. со джа̄тито ниббаттанам̣ ниббаттиаттхо. кевалам̣ па̄тубхаванам̣ па̄тубха̄ват̣т̣хо.

джара̄маран̣ан̇гам̣ маран̣аппадха̄нанти тасса маран̣ат̣т̣ха̄ ева кхайа̄дайо гамбхӣра̄ти дассита̄. уппаннауппанна̄нан̃хи наванава̄нам̣ кхайена камена кхан̣д̣ичча̄дипарипаккапаваттийам̣ локе джара̄воха̄роти. кхайат̣т̣хо ва̄ джара̄йа вуттоти дат̣т̣хаббо. навабха̄ва̄пагамо хи ‘‘кхайо’’ти ваттум̣ йуттоти випарин̣а̄мат̣т̣хо двиннампи васена йоджетаббо, сантативасена ва̄ джара̄йа кхайавайабха̄ва̄, саммутикхан̣икавасена маран̣асса бхедавипарин̣а̄мат̣т̣ха̄ йоджетабба̄. авиджджа̄дӣнам̣ сабха̄во пат̣ивиджджхӣйатӣти пат̣иведхо. вуттан̃хетам̣ нида̄накатха̄йам̣ ‘‘тесам̣ тесам̣ ва̄ таттха таттха вуттадхамма̄нам̣ пат̣ивиджджхитаббо салаккхан̣асан̇кха̄то авипарӣтасабха̄во пат̣иведхо’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄; абхи. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) со хи авиджджа̄дӣнам̣ сабха̄во магган̃а̄н̣енева асаммохапат̣иведхавасена пат̣ивиджджхитаббато ан̃н̃а̄н̣асса алаббханеййапатит̣т̣хата̄йа ага̄дхат̣т̣хена гамбхӣро. са̄ сабба̄пӣти са̄ йатха̄вутта̄ сан̇кхепато чатуббидха̄ виттха̄рато анекаппабхеда̄ сабба̄пи пат̣иччасамуппа̄дасса гамбхӣрата̄ тхерасса утта̄нака̄ вийа упат̣т̣ха̄си чатӯхи ан̇гехи саманна̄гататта̄. уда̄ху ан̃н̃есампӣти ‘‘майхам̣ та̄ва еса пат̣иччасамуппа̄до утта̄нако хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, ким̣ ну кхо ан̃н̃есампи евам̣ утта̄нако хутва̄ упат̣т̣ха̄тӣ’’ти ма̄ евам̣ авача майа̄ва диннанайе чатусаччакаммат̣т̣ха̄навидхимхи т̣хатва̄.

апаса̄дана̄ван̣н̣ана̄

ол̣а̄риканти ваттхувӣтиккамасаматтхата̄васена тхӯлам̣. ка̄мам̣ ка̄мара̄гапат̣игха̄йева аттхато ка̄мара̄гапат̣игхасам̣йоджана̄ни, ка̄мара̄гапат̣игха̄нусайа̄ ча, татха̄пи ан̃н̃ойева сам̣йоджанат̣т̣хо бандханабха̄вато, ан̃н̃о анусайанат̣т̣хо аппахӣнабха̄вена санта̄не тха̄магамананти катва̄, ити киччависесависит̣т̣хабхеде гахетва̄ ‘‘чатта̄ро килесе’’ти ча вуттам̣. есева найо итаресупи. ан̣усахагатети ан̣усабха̄вам̣ упагате. таббха̄ваттхо хи айам̣ сахагата-саддо ‘‘нандира̄гасахагата̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.400; ма. ни. 1.91, 133, 460; 3.374; сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 14; вибха. 203; пат̣и. ма. 1.34; 2.30) вийа.

йатха̄ упаримагга̄дхигаманавасена саччасампат̣иведхо паччайа̄ка̄рапат̣иведхавасена, евам̣ са̄вакабодхипаччекабодхисамма̄самбодхиадхигаманавасенапи саччасампат̣иведхо паччайа̄ка̄рапат̣иведхавасенева̄ти дассетум̣ ‘‘касма̄ ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. саббатха̄ва̄ти саббаппака̄ренева кин̃чипи пака̄рам̣ асесетва̄ти аттхо. йе ката̄бхинӣха̄ра̄нам̣ маха̄бодхисатта̄нам̣ вӣрийасса уккат̣т̣хамаджджхимамудута̄васена бодхисамбха̄расамбхаран̣е ка̄лабхеда̄ иччхита̄, те дассенто ‘‘чатта̄ри, ат̣т̣ха, сол̣аса ва̄ асан̇кхйеййа̄нӣ’’ти а̄ха, сва̄йаматтхо чарийа̄пит̣акаван̣н̣ана̄йа гахетаббо. са̄вако падесан̃а̄н̣е т̣хитоти са̄вако хутва̄ секкхабха̄вато таттха̄пи падесан̃а̄н̣е т̣хито. буддха̄нам̣ катха̄йа ‘‘там̣ татха̄гато абхисаметӣ’’тиа̄дика̄йа паччанӣкам̣ хоти. анан̃н̃аса̄дха̄ран̣асса хи васена буддха̄нам̣ сӣхана̄до, на ан̃н̃аса̄дха̄ран̣асса.

‘‘ва̄йамантассева̄’’ти имина̄ висесато н̃а̄н̣асамбха̄расамбхаран̣ам̣ пан̃н̃а̄па̄рамита̄пӯран̣ам̣ вадати. тасса ча саббампи пун̃н̃ам̣ упаниссайо.

‘‘еса деваманусса̄нам̣, саббака̄мададо нидхи;

йам̣ йадева̄бхипаттхенти, саббаметена лаббхатӣ’’ти. (кху. па̄. 8.10) –

хи вуттам̣. тасма̄ маха̄бодхисатта̄нам̣ саббесампи пун̃н̃асамбха̄ро йа̄вадева н̃а̄н̣асамбха̄раттхо самма̄самбодхисамадхигамасаматтхатта̄ти а̄ха ‘‘паччайа̄ка̄рам̣ …пе… наттхӣ’’ти. ида̄ни паччайа̄ка̄рапат̣иведхассева ва̄ маха̄нубха̄вата̄дассанамукхена пат̣иччасамуппа̄дассева парамагамбхӣратам̣ дассетум̣ ‘‘авиджджа̄’’тиа̄ди вуттам̣. навахи а̄ка̄рехӣти уппа̄да̄дӣхи навахи а̄ка̄рехи. авиджджа̄ хи сан̇кха̄ра̄нам̣ уппа̄до хутва̄ паччайо хоти, паваттам̣ хутва̄ нимиттам̣, а̄йӯханам̣, сам̣його, палибодхо, самудайо, хету, паччайо хутва̄ паччайо хоти. евам̣ сан̇кха̄ра̄дайо вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣. вуттан̃хетам̣ пат̣исамбхида̄магге ‘‘катхам̣ паччайапариггахе пан̃н̃а̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣? авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ уппа̄дат̣т̣хити ча паваттат̣т̣хити ча нимиттат̣т̣хити ча а̄йӯханат̣т̣хити ча сан̃н̃огат̣т̣хити ча палибодхат̣т̣хити ча самудайат̣т̣хити ча хетут̣т̣хити ча паччайат̣т̣хити ча имехи наваха̄ка̄рехи авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ паччайасамуппанна̄’’тиа̄ди (пат̣и. ма. 1.45).

таттха наваха̄ка̄рехӣти навахи паччайабха̄вӯпагамана̄ка̄рехи. уппаджджати етасма̄ пхаланти уппа̄до, пхалуппаттийа̄ ка̄ран̣абха̄во. сати ча авиджджа̄йа сан̇кха̄ра̄ уппаджджанти, на̄сати, тасма̄ авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ уппа̄до хутва̄ паччайо хоти. татха̄ авиджджа̄йа сати сан̇кха̄ра̄ паваттанти, нӣйанти ча. йатха̄ ча бхава̄дӣсу кхипанти, евам̣ тесам̣ авиджджа̄ паччайо хоти. татха̄ а̄йӯханти пхалуппаттийа̄ гхат̣енти, сам̣йуджджанти аттано пхалена. йасмим̣ санта̄не сайам̣ уппанна̄, там̣ палибундханти. паччайантарасамава̄йе удайанти уппаджджанти. хиноти ча сан̇кха̄ра̄нам̣ ка̄ран̣абха̄вам̣ гаччхати. пат̣ичча авиджджам̣ сан̇кха̄ра̄ айанти паваттантӣти евам̣ авиджджа̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ ка̄ран̣абха̄вӯпагаманависеса̄ уппа̄да̄дайо ведитабба̄. таттха татха̄ сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу уппа̄дат̣т̣хитиа̄дӣсупи. тит̣т̣хати етена̄ти т̣хити, ка̄ран̣ам̣. уппа̄до ева т̣хити уппа̄дат̣т̣хити. есева найо сесесупи. ‘‘паччайо хотӣ’’ти идам̣ идха локана̄тхена тада̄ паччайапариггахасса а̄раддхабха̄вадассанам̣. со ча а̄рамбхо н̃а̄йа̄рул̣хо ‘‘йатха̄ ча пуримехи маха̄бодхисаттехи бодхимӯле паваттито, татхева ча паваттито’’ти. аччхарийавега̄бхихата̄ дасасахассилокадха̄ту сан̇кампи сампакампӣти дассенто ‘‘дит̣т̣хаматтева̄’’тиа̄дима̄ха.

етасса дхаммасса̄ти етасса пат̣иччасамуппа̄дасан̃н̃итасса дхаммасса. со пана йасма̄ аттхато хетупабхава̄нам̣ хету. тена̄ха ‘‘етасса паччайадхаммасса̄’’ти, джа̄тиа̄дӣнам̣ джара̄маран̣а̄дипаччайата̄йа̄ти аттхо. на̄марӯпапариччхедо, тасса ча паччайапариггахо на пат̣хама̄бхинивесаматтена хоти, атха кхо таттха апара̄парам̣ н̃а̄н̣уппаттисан̃н̃итена ану ану буджджханена, тадубхайа̄бха̄вам̣ пана дассенто ‘‘н̃а̄тапарин̃н̃а̄васена ананубуджджхана̄’’ти а̄ха. ниччасан̃н̃а̄дӣнам̣ паджаханавасена ваттама̄на̄ випассана̄ дхамме ча пат̣ивиджджхантӣ ева на̄ма хоти пат̣ипаккхавиккхамбханена тиккхависадабха̄ва̄паттито, тададхит̣т̣ха̄набхӯта̄ ча тӣран̣апарин̃н̃а̄, арийамагго ча парин̃н̃а̄паха̄на̄бхисамайавасена паваттийа̄ тӣран̣апаха̄напарин̃н̃а̄сан̇гахо ча̄ти тадубхайапат̣иведха̄бха̄вам̣ дассенто ‘‘тӣран̣а…пе… аппат̣ивиджджхана̄’’ти а̄ха. тантам̣ вуччати ваттхавӣнанаттхам̣ тантава̄йехи дан̣д̣аке а̄сан̃джитва̄ паса̄ритасуттапат̣т̣ӣ танӣйатӣти катва̄. там̣ пана суттасанта̄на̄кулата̄йа нидассанабха̄вена а̄куламева гахитанти а̄ха ‘‘тантам̣ вийа а̄кулакаджа̄та̄’’ти. сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘йатха̄ на̄ма̄’’тиа̄ди вуттам̣. сама̄нетунти пуббена парам̣ самам̣ катва̄ а̄нетум̣, ависамам̣ уджум̣ ка̄тунти аттхо. тантамева ва̄ а̄кулам̣ танта̄кулам̣, танта̄кулам̣ вийа джа̄та̄ бхӯта̄ти танта̄куладжа̄та̄. маджджхимам̣ пат̣ипадам̣ анупагантва̄ антадвайапатанена паччайа̄ка̄ре кхалита̄ а̄кула̄ бйа̄кула̄ хонти. тенева антадвайапатанена там̣там̣дит̣т̣хига̄хавасена париббхаманта̄ уджукам̣ дхаммат̣т̣хити катхам̣ пат̣ипаджджитум̣ на джа̄нанти. тена̄ха ‘‘на сакконти там̣ паччайа̄ка̄рам̣ уджум̣ ка̄ту’’нти. две бодхисаттети паччекабодхисаттамаха̄бодхисатте. аттано дхаммата̄йа̄ти аттано сабха̄вена, паропадесена вина̄ти аттхо. таттха таттха гул̣акаджа̄танти тасмим̣ тасмим̣ т̣ха̄не джа̄тагул̣акампи ган̣т̣хӣти суттаган̣т̣хи. тато ева ган̣т̣хибаддхам̣ баддхаган̣т̣хикам̣. паччайесу паккхалитва̄ти аниччадуккха̄натта̄дисабха̄весу паччайадхаммесу ничча̄дигга̄хавасена паккхалитва̄. паччайе уджум̣ ка̄тум̣ асакконта̄ти тассева ничча̄дигга̄хасса ависсаджджанато паччайадхамманимиттам̣ аттано дассанам̣ уджум̣ ка̄тум̣ асакконта̄ идам̣сачча̄бхинивесака̄йагантхавасена ган̣т̣хикаджа̄та̄ хонтӣти а̄ха ‘‘два̄сат̣т̣хи…пе… ган̣т̣хибаддха̄’’ти. йе хи кечи саман̣а̄ ва̄ бра̄хман̣а̄ ва̄ сассатадит̣т̣хиа̄дидит̣т̣хийо ниссита̄ аллӣна̄.

винанато ‘‘кула̄’’ти иттхилин̇гавасена ладдхана̄масса тантава̄йасса ган̣т̣хикам̣ на̄ма а̄кулабха̄вена аггато ва̄ мӯлато ва̄ дувин̃н̃еййа̄йева кхалитатантасуттанти а̄ха ‘‘кула̄ган̣т̣хикам̣ вуччати песака̄ракан̃джийасутта’’нти. сакун̣ика̄ти кула̄вакасакун̣ика̄. са̄ хи руккхаса̄кха̄су оламбанакула̄вака̄ хоти. тан̃хи са̄ кула̄вакам̣ тато тато тин̣ахӣра̄дике а̄нетва̄ татха̄ винандхати, йатха̄ тесам̣ песака̄ракан̃джийасуттам̣ вийа аггена ва̄ аггам̣ мӯлена ва̄ мӯлам̣ сама̄нетум̣ вивечетум̣ ва̄ на сакка̄. тена̄ха ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди. тадубхайампӣти ‘‘кула̄ган̣т̣хика’’нти вуттам̣ кан̃джийасуттам̣, кула̄вакан̃ча. пуриманайенева̄ти ‘‘евамева сатта̄’’тиа̄дина̄ пуббе вуттанайенева.

ка̄мам̣ мун̃джапаббаджатин̣а̄ни йатха̄джа̄та̄нипи дӣгхабха̄вена патитва̄ аран̃н̃ат̣т̣ха̄не ан̃н̃аман̃н̃ам̣ винандхитва̄ а̄кулабйа̄кула̄ни хутва̄ тит̣т̣ханти, та̄ни пана на татха̄ дуббивечийа̄ни, йатха̄ раджджубхӯта̄нӣти дассетум̣ ‘‘йатха̄ та̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣. сесаметтха хет̣т̣ха̄ вуттанайамева.

апа̄йа̄ти авад̣д̣хита̄, сукхена, сукхахетуна̄ ва̄ вирахита̄ти аттхо. дуккхасса гатибха̄ватоти а̄па̄йикасса дуккхасса паваттит̣т̣ха̄набха̄вато. сукхасамуссайатоти аббхудайато. винипатитатта̄ти вирӯпам̣ нипатитатта̄ йатха̄ тенаттабха̄вена сукхасамуссайо на хоти, евам̣ нипатитатта̄. итароти сам̣са̄ро. нану ‘‘апа̄йа’’нтиа̄дина̄ вуттопи сам̣са̄ро ева̄ти? саччаметам̣, нирайа̄дӣнам̣ пана адхиматтадуккхабха̄вадассанаттхам̣ апа̄йа̄диггахан̣ам̣. гобалӣбаддан̃а̄йена̄йаматтхо ведитаббо. кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣ӣти пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ хетупхалабха̄вена апара̄парам̣ паватти. аббоччхиннам̣ ваттама̄на̄ти авиччхедена паваттама̄на̄. там̣ саббампӣти там̣ ‘‘апа̄йа’’нтиа̄дина̄ вуттам̣ саббам̣ апа̄йадуккхан̃чева ват̣т̣адуккхан̃ча. ‘‘маха̄самудде ва̄туккхиттана̄ва̄ вийа̄’’ти идам̣ париббхамат̣т̣ха̄насса махантадассанаттхан̃чева париббхаманасса анават̣т̣хитата̄дассанаттхан̃ча ‘‘упама̄йа. йантесу йуттагон̣о вийа̄’’ти идам̣ пана авасабха̄вадассанаттхан̃чева дуппамоккхабха̄вадассанаттхан̃ча̄ти ведитаббам̣.

пат̣иччасамуппа̄даван̣н̣ана̄

имина̄ та̄ва̄ти еттха та̄ва-саддо каматтхо, тена ‘‘танта̄кулакаджа̄та̄’’ти падасса анусандхи парато а̄вибхависсатӣти дӣпети. аттхи идаппаччайа̄ти еттха айам̣ паччайоти идаппаччайо, тасма̄ идаппаччайа̄, имасма̄ паччайа̄ти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘имасма̄ на̄ма паччайа̄ джара̄маран̣а’’нти евам̣ ваттаббо аттхи ну кхо джара̄маран̣асса паччайоти. тена̄ха ‘‘аттхи ну кхо…пе… бхавеййа̄’’ти. еттха хи ‘‘ким̣ паччайа̄ джара̄маран̣ам̣? джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти упари джа̄тисаддапаччайасаддасама̄на̄дхикаран̣ена ким̣-саддена идам̣-саддасса сама̄на̄дхикаран̣ата̄дассанато каммадха̄райасама̄сата̄ идаппаччайасаддасса йуджджати. на хеттха ‘‘имасса паччайа̄ идаппаччайа̄’’ти джара̄маран̣асса, ан̃н̃асса ва̄ паччайато джара̄маран̣асамбхавапуччха̄ самбхавати вин̃н̃а̄табха̄вато, асамбхавато ча, джара̄маран̣асса пана паччайапуччха̄ самбхавати. паччайасаддасама̄на̄дхикаран̣ата̄йан̃ча идам̣-саддасса ‘‘имасма̄ паччайа̄’’ти паччайапуччха̄ йуджджати.

са̄ пана сама̄на̄дхикаран̣ата̄ йадипи ан̃н̃ападаттхасама̄сепи лаббхати, ан̃н̃ападаттхавачаниччха̄бха̄вато панеттха каммадха̄райасама̄со ведитаббо. са̄мивачанасама̄сапаккхе пана наттхева сама̄на̄дхикаран̣ата̄самбхавоти. нану ча ‘‘идаппаччайата̄ пат̣иччасамуппа̄до’’ти еттха идаппаччайа-саддо са̄мивачанасама̄со иччхитоти? саччам̣ иччхито уджукамева таттха пат̣иччасамуппа̄давачаниччха̄ти катва̄, идха пана кевалам̣ джара̄маран̣асса паччайапарипуччха̄ адхиппета̄, тасма̄ йатха̄ таттха идам̣-саддасса пат̣иччасамуппа̄дависесаната̄, идха ча ‘‘пуччхитаббапаччайаттхата̄ самбхавати, татха̄ таттха, идха ча сама̄сакаппана̄ ведитабба̄. касма̄ пана таттха каммадха̄райасама̄со на иччхитоти? хетуппабхава̄нам̣ хету пат̣иччасамуппа̄доти имасса аттхасса каммадха̄райасама̄се асамбхаватоти имасса, аттано паччайа̄нурӯпасса анурӯпо паччайо идаппаччайоти етасса ча аттхасса иччхитатта̄. йо панеттха идам̣-саддена гахито аттхо, со ‘‘аттхи идаппаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти джара̄маран̣аггахан̣енева гахитоти идам̣-саддо пат̣иччасамуппа̄дато париччаджанато ан̃н̃асса асамбхавато паччайе аватит̣т̣хати, тенеттха каммадха̄райасама̄со. таттха пана идам̣-саддасса тато париччаджанака̄ран̣ам̣ наттхӣти са̄мивачанасама̄со ева иччхито. ат̣т̣хакатха̄йам̣пана йасма̄ джара̄маран̣а̄дӣнам̣ паччайапуччха̄мукхена̄йам̣ пат̣иччасамуппа̄дадесана̄ а̄раддха̄, пат̣иччасамуппа̄до ча на̄ма аттхато хетуппабхава̄нам̣ хетӯти вутто ва̄йаматтхо, тасма̄ ‘‘имасса джара̄маран̣асса паччайо’’ти еваматтхаван̣н̣ана̄ ката̄.

пан̣д̣итена̄ти екам̣сабйа̄каран̣ӣйа̄дипан̃ха̄висесаджа̄нанасаматтха̄йа пан̃н̃а̄йа саманна̄гатена. тамева хисса пан̣д̣иччам̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄’’тиа̄ди вуттам̣. йа̄дисасса джӣвасса дит̣т̣хигатико сарӣрато анан̃н̃аттам̣ пуччхати ‘‘там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣра’’нти, со евам̣ параматтхато нупалаббхати, катхам̣ тасса ван̃джха̄танайасса вийа дӣгхарассата̄ сарӣрато ан̃н̃ата̄ ва̄ анан̃н̃ата̄ ва̄ бйа̄ка̄табба̄ сийа̄, тасма̄сса пан̃хасса т̣хапанӣйата̄ ведитабба̄. тун̣хӣбха̄во на̄меса пуччхато ана̄даро вихеса̄ вийа хотӣти ‘‘абйа̄катамета’’нти пака̄рантарама̄ха. евам̣ абйа̄каран̣ака̄ран̣ам̣ н̃а̄тука̄масса катхетаббам̣ хоти, катхите ча джа̄нантасса пама̄допи евам̣ сийа̄, катханавидхи пана ‘‘йа̄дисасса̄’’тиа̄дина̄ дассито ева. евам̣ аппат̣ипаджджитва̄ти евам̣ т̣хапанӣйапан̃хе вийа тун̣хӣбха̄ва̄дим̣ ана̄паджджитва̄ ева. ‘‘аппат̣ипаджджитва̄’’ти вачанам̣ нидассанаматтаметам̣. ‘‘ким̣ саббам̣ аничча’’нти вутте ‘‘ким̣ сан̇кхатам̣ сандха̄йа пуччхаси, уда̄ху асан̇кхата’’нти пат̣ипуччхитва̄ бйа̄ка̄таббам̣ хоти ‘‘ким̣ кхандхапан̃чакам̣ парин̃н̃еййа’’нти пут̣т̣хе ‘‘аттхи таттха парин̃н̃еййам̣, аттхи на парин̃н̃еййа’’нти вибхаджджа бйа̄ка̄таббам̣ хоти, евам̣ аппат̣ипаджджитва̄ти ча айаметтха аттхо иччхитоти. пуббе йасса паччайасса аттхита̄маттам̣ чодитанти аттхита̄маттам̣ виссаджджитам̣. пуччха̄сабха̄гена хи виссаджджананти. ида̄ни тассева сарӯпапуччха̄ карӣйатӣти ‘‘пуна ки’’нти вуттам̣. идха̄пи ‘‘йатха̄’’тиа̄ди саббам̣ а̄нетва̄ ваттаббам̣.

‘‘еса найо саббападесӯ’’ти атидесавасена уссуккам̣ катва̄ ‘‘на̄марӯпапаччайа̄’’тиа̄дина̄ таттха апава̄до а̄раддхо. йасма̄ дассетука̄мо, тасма̄ идам̣ вуттанти йоджана̄. чханнам̣ випа̄касампхасса̄нам̣йева гахан̣ам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣а̄ди ведана̄парийоса̄на̄ випа̄кавидхӣти катва̄ анекесу суттападесу, (ма. ни. 3.126; уда̄. 1) абхидхамме (вибха. 225) ча йебхуййена тесам̣йева гахан̣асса нирул̣хатта̄. идха̄ти имасмим̣ сутте. ча-саддо бйатирекаттхо, тенеттха ‘‘гахитампӣ’’тиа̄дина̄ вуччама̄нам̣йева висесам̣ джотети. паччайабха̄во на̄ма паччайуппанна̄пеккхо тена вина̄ тасса асамбхавато. тасма̄ сал̣а̄йатанаппаччайа̄ти ‘‘сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассо’’ти имина̄ падена̄ти йоджана̄. авайавена ва̄ самуда̄йопалаккхан̣аметам̣ ‘‘сал̣а̄йатанапаччайа̄’’ти, тасма̄ ‘‘сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассо’’ти имина̄ падена̄ти вуттам̣ хоти. гахитампӣти чхаббидхам̣ випа̄капхассампи. аггахитампӣти авипа̄капхассампи кусала̄кусалакирийа̄пхассампи. паччайуппаннависесам̣ дассетука̄моти йоджана̄. на четтха паччайуппаннова упа̄динно иччхито, атха кхо паччайопи упа̄динно иччхитоти аджджхаттика̄йатанассева сал̣а̄йатанаггахан̣ена гахан̣анти катва̄ вуттам̣ ‘‘сал̣а̄йатанато…пе… дассетука̄мо’’ти. на хи пхассасса чаккха̄дисал̣а̄йатанамева паччайо, атха кхо ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо’’тиа̄ди (ма. ни. 3.421, 425, 426; сам̣. ни. 2.44, 45; 2.4.60; катха̄. 465, 467) вачанато рӯпа̄йатана̄дирӯпан̃ча чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дина̄ман̃ча паччайо, тасма̄ имам̣ чаккха̄дисал̣а̄йатанато атириттам̣ а̄ваджджана̄ди вийа са̄дха̄ран̣ам̣ ахутва̄, тасса тасса пхассасса са̄дха̄ран̣ата̄йа ан̃н̃ам̣ висесапаччайам̣ пи-саддена ависит̣т̣хам̣ са̄дха̄ран̣апаччайам̣ пидассетука̄мо бхагава̄, ‘‘на̄марӯпапаччайа̄ пхассо’’ти идам̣ вуттанти йоджана̄. абхидхаммабха̄джанӣйепи имамева паччайам̣ сандха̄йа ‘‘на̄марӯпапаччайа̄ пхассо’’ти вуттанти тадат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 243) ‘‘паччайависесадассанаттхан̃чева маха̄нида̄надесана̄сан̇гахаттхан̃ча̄’’ти аттхаван̣н̣ана̄ ката̄. паччайа̄нанти джа̄тиа̄дӣнам̣ паччайадхамма̄нам̣. нида̄нам̣ катхитанти джара̄маран̣а̄дикасса нида̄наттам̣ катхитам̣ екам̣сико паччайабха̄во катхито. тан̃хи тесам̣ паччайабха̄ве абйабхича̄рӣти дассетум̣ ‘‘ити кхо панета’’нтиа̄дина̄ упари десана̄ паватта̄. ниджджат̣ети ниджджа̄лаке. ниггумбети никкхепе. пададвайена̄пи а̄кула̄бха̄вамева дассети, тасма̄ ана̄кулам̣ абйа̄кулам̣ махантам̣ паччайанида̄наметтха катхитанти маха̄нида̄нам̣ суттам̣ ан̃н̃атха̄бха̄васса абха̄вато.

98. тесам̣ тесам̣ паччайа̄нанти тесам̣ тесам̣ джа̄тиа̄дӣнам̣ паччайа̄нам̣. йасма̄ паччайабха̄во на̄ма техи техи паччайехи анӯна̄дхикехева тасса тасса пхаласса самбхавато татхо таччхо, таппака̄ро ва̄ са̄маггиупагатесу паччайесу мухуттампи татхо ниббаттанадхамма̄нам̣ асамбхава̄бха̄вато. авитатхо ависам̣ва̄данако висам̣ва̄дана̄ка̄равирахито ан̃н̃адхаммапаччайехи ан̃н̃адхамма̄нуппаттито. ‘‘анан̃н̃атха̄’’ти вуччати ан̃н̃атха̄бха̄васса абха̄вато. тасма̄ ‘‘татхам̣ авитатхам̣ анан̃н̃атхам̣ паччайабха̄вам̣ дассету’’нти вуттам̣. парийа̄йати аттано пхалам̣ париггахетва̄ ваттатӣти парийа̄йо, хетӯти а̄ха ‘‘парийа̄йена̄ти ка̄ран̣ена̄’’ти. саббена саббанти деватта̄дина̄ саббабха̄вена сабба̄ джа̄ти. саббатха̄ саббанти таттха̄пи ча̄тумаха̄ра̄джика̄дисабба̄ка̄рена сабба̄, нипа̄тадвайаметам̣, нипа̄тан̃ча абйайам̣, тан̃ча саббалин̇гавибхаттивачанесу ека̄ка̄рамева хотӣти па̄л̣ийам̣ ‘‘саббена саббам̣ саббатха̄ сабба’’нти вуттам̣. аттхавачане пана тасса тасса джа̄тисадда̄пеккха̄йа иттхиаттхавуттитам̣ дассетум̣ ‘‘сабба̄ка̄рена сабба̄’’тиа̄ди вуттам̣. имина̄ва найена̄ти имина̄ джа̄тива̄ре вуттенева найена. дева̄дӣсӯти а̄ди-саддена гандхаббайаккха̄дике па̄л̣ийам̣ (дӣ. ни. 2.98) а̄гате, тадантарабхеде ча сан̇ган̣ха̄ти.

идха никкхиттааттхавибхаджанаттхети имасмим̣ ‘‘кассачи кимхичӣ’’ти анийамато уддесавасена вуттаттхасса ниддисанаттхе джотетаббе нипа̄то, тадаттхаджотанам̣ нипа̄тападанти аттхо. тасса̄ти тасса падасса. тети дхаммадесана̄йа сампада̄набхӯтам̣ тхерам̣ вадати. сеййатхиданти ва̄ те катамети чети аттхо. йе хи ‘‘кассачӣ’’ти, ‘‘кимхичӣ’’ти ча анийамато вутто аттхо, те катамети. катхетукамйата̄пуччха̄ хеса̄. девабха̄ва̄йа̄ти девабха̄ваттхам̣. кхандхаджа̄тӣти кхандхапа̄тубха̄во, йатха̄ кхандхесу уппаннесу ‘‘дева̄’’ти саман̃н̃а̄ хоти, татха̄ тесам̣ уппа̄доти аттхо. тена̄ха ‘‘йа̄йа̄’’ти а̄ха. саббападесӯти ‘‘гандхабба̄нам̣ гандхаббаттха̄йа̄’’тиа̄дӣсу саббесу джа̄тиниддесападесу, бхава̄дипадесу ча. йена хи найена саче хи джа̄тӣти айаматтхайоджана̄ ката̄, джа̄тиниддесападесова ‘‘бхаво’’тиа̄дина̄ бхава̄дипадесупи со ка̄табботи. дева̄ти упапаттидева̄ ча̄тумаха̄ра̄джикато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва бхавагга̄ диббанти ка̄магун̣а̄дӣхи кӣл̣анти лал̣анти вихаранти джотантӣти катва̄. гандхам̣ аббанти парибхун̃джантӣти гандхабба̄, дхатарат̣т̣хасса маха̄ра̄джасса парива̄рабхӯта̄. йаджанти вессаван̣асакка̄дике пӯджентӣти йаккха̄, тена тена ва̄ пан̣идхикамма̄дина̄ йаджитабба̄ пӯджетабба̄ти йаккха̄, вессаван̣асса маха̄ра̄джасса парива̄рабхӯта̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘аманусса̄’’ти ависесена вуттам̣. бхӯта̄ти кумбхан̣д̣а̄, вирӯл̣хакасса маха̄ра̄джасса парива̄рабхӯта̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘йе кечи ниббаттасатта̄’’ти ависесена вуттам̣. ат̣т̣хипаккха̄ бхамаратуппал̣а̄дайо. чаммапаккха̄ джатусин̇га̄ла̄дайо. ломапаккха̄ хам̣самора̄дайо. сарӣсапа̄ ахивиччхикасатападиа̄дайо.

‘‘тесам̣ теса’’нти идам̣ на йева̄панаканиддесо вийа авуттасан̇гахаттхам̣ вачанам̣, атха кхо айева̄панаканиддесо вийа вуттасан̇гахаттханти. а̄ди-садденева ча а̄мед̣итаттхо сан̇гайхатӣти а̄ха ‘‘тесам̣ тесам̣ девагандхабба̄дӣна’’нти. тадатта̄йа̄ти там̣бха̄ва̄йа, йатха̄рӯпесу кхандхесу паваттама̄несу ‘‘дева̄ гандхабба̄’’ти локасаман̃н̃а̄ хоти, татха̄рӯпата̄йа̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘девагандхабба̄дибха̄ва̄йа̄’’ти. ‘‘ниродхо, вигамо’’ти ча пат̣иладдхатта̄ла̄бхасса бха̄во вуччати, идха пана аччанта̄бха̄во адхиппето ‘‘саббасо джа̄тийа̄ асатӣ’’ти аватва̄ ‘‘джа̄тиниродха̄’’ти вуттатта̄ти а̄ха ‘‘абха̄ва̄ти аттхо’’ти.

пхалаттха̄йа хинотӣти йатха̄ пхалам̣ тато ниббаттати, евам̣ хиноти паваттати, тасса хетубха̄вам̣ упагаччхатӣти аттхо. идам̣ ган̣хатха нанти ‘‘идам̣ ме пхалам̣, ган̣хатха на’’нти евам̣ аппети вийа ниййа̄тети вийа. ‘‘еса найо’’ти ависесам̣ атидиситва̄ висесаматтасса аттхам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. нану ча̄йам̣ джа̄ти париниппханна̄, сан̇кхатабха̄ва̄ ча на хоти вика̄рабха̄вато, татха̄ джара̄маран̣ам̣, тасса катхам̣ са̄ хету хотӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘джара̄маран̣асса хӣ’’тиа̄ди. таббха̄ве бха̄во, тадабха̄ве ча абха̄во джара̄маран̣асса джа̄тийа̄ упаниссайата̄.

99. ока̄сапариггахоти паваттит̣т̣ха̄напариггахо. упапаттибхаве йуджджати упапаттиккхандха̄нам̣ йатха̄вуттат̣т̣ха̄нато ан̃н̃аттха ануппаджджанато. идха пана̄ти имасмим̣ сутте ‘‘ка̄мабхаво’’тиа̄дина̄ а̄гате имасмим̣ т̣ха̄не. каммабхаве йуджджати ка̄мабхава̄диджотана̄ висесато тасса джа̄тийа̄ паччайабха̄ватоти. тена̄ха ‘‘со хи джа̄тийа̄ упаниссайакот̣ийа̄ва паччайо’’ти. нану ча упапаттибхавопи джа̄тийа̄ упаниссайавасена паччайо хотӣти? саччам̣ хоти, со пана на татха̄ падха̄набхӯто, каммабхаво пана падха̄набхӯто паччайо джанакабха̄ватоти. ‘‘со хи джа̄тийа̄’’тиа̄ди вуттам̣ ка̄мабхавӯпагам̣ каммам̣ ка̄мабхаво. еса найо рӯпа̄рӯпабхавесупи. ока̄сапариггахова като‘‘кимхичӣ’’ти имина̄ саттапариггахасса кататта̄.

100. тин̣н̣ампи каммабхава̄нанти ка̄макаммабхава̄дӣнам̣ тин̣н̣ампи каммабхава̄нам̣. тин̣н̣ан̃ча упапаттибхава̄нанти ка̄мупапаттибхава̄дӣнам̣ тин̣н̣ан̃ча упапаттибхава̄нам̣. татха̄ сеса̄нипӣти дит̣т̣хупа̄да̄на̄дӣни сесупа̄да̄на̄нипи тин̣н̣ампи каммабхава̄нам̣, тин̣н̣ан̃ча упапаттибхава̄нам̣ паччайоти аттхо. итӣти евам̣ вуттанайена. два̄даса каммабхава̄ два̄даса упапаттибхава̄ти чатувӣсатибхава̄ ведитабба̄. йасма̄ каммабхавасса паччайабха̄вамукхенева упа̄да̄нам̣ упапаттибхавасса паччайо на̄ма хоти, на ан̃н̃атха̄, тасма̄ упа̄да̄нам̣ каммабхавасса уджукамева паччайабха̄воти а̄ха ‘‘ниппарийа̄йенеттха два̄даса каммабхава̄ лаббхантӣ’’ти. тесанти каммабхава̄нам̣. сахаджа̄такот̣ийа̄ти акусаласса каммабхавасса сахаджа̄там̣ упа̄да̄нам̣ сахаджа̄такот̣ийа̄, итарам̣ анантарӯпаниссайа̄дивасена упаниссайакот̣ийа̄, кусаласса каммабхавасса пана упаниссайакот̣ийа̄ва паччайо. еттха ча йатха̄ ан̃н̃аман̃н̃аниссайасампайуттааттхиавигата̄дипаччайа̄нам̣ сахаджа̄тапаччайена екасан̇гахатам̣ дассетум̣ ‘‘сахаджа̄такот̣ийа̄’’ти вуттам̣, евам̣ а̄рамман̣ӯпаниссайаанантарӯпаниссайапакатӯпаниссайа̄нам̣ екаджджхам̣ гахан̣авасена ‘‘упаниссайакот̣ийа̄’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.

101. упа̄да̄насса̄ти еттха ка̄мупа̄да̄насса тан̣ха̄ упаниссайакот̣ийа̄ва паччайо, сесупа̄да̄на̄нам̣ сахаджа̄такот̣ийа̄пи упаниссайакот̣ийа̄пи вин̃н̃а̄н̣а̄ди ча ведана̄парийоса̄на̄ випа̄кавидхӣти катва̄.

102. йадидам̣ ведана̄ти еттха випа̄каведана̄ти тамева та̄ва упаниссайакот̣ийа̄ паччайо итаракот̣ийа̄ асамбхавато. ан̃н̃а̄ти кусала̄кусалакирийаведана̄. ан̃н̃атха̄пӣти сахаджа̄такот̣ийа̄пи.

103. етта̄вата̄ти джара̄маран̣а̄дӣнам̣ паччайапарампара̄дассанавасена паватта̄йа еттака̄йа десана̄йа. пуриматан̣ханти пуримабхавасиддхам̣ тан̣хам̣. ‘‘еса паччайо тан̣ха̄йа, йадидам̣ ведана̄’’ти ватва̄ таданантарам̣ ‘‘пхассапаччайа̄ ведана̄ти ити кхо панетам̣ вутта’’нтиа̄дина̄ ведана̄йа паччайабхӯтасса пхассасса уддхаран̣ам̣ ан̃н̃есу суттесу а̄гатанайена пат̣иччасамуппа̄дасса десана̄магго, там̣ пана анотаритва̄ самуда̄ча̄ратан̣ха̄дассанамукхенева тан̣ха̄мӯлакадхамме десенто а̄чин̣н̣адесана̄маггато оккаманто вийа, тан̃ча десанам̣ пассато аппаваттанти пасайха балакка̄рена десенто вийа ча хотӣти а̄ха ‘‘ида̄нӣ’’тиа̄ди. две тан̣ха̄ти идха̄дхиппетатан̣ха̄ ева двидха̄ бхинданто а̄ха. есанатан̣ха̄ти бхога̄нам̣ парийесанавасена паваттатан̣ха̄. еситатан̣ха̄ти парийит̣т̣хесу бхогесу уппаджджама̄натан̣ха̄. самуда̄ча̄ратан̣ха̄йа̄ти парийут̣т̣ха̄навасена паваттатан̣ха̄йа. дувидха̄песа̄ веданам̣ пат̣ичча тан̣ха̄ на̄ма ведана̄паччайа̄ ча аппат̣иладдха̄нам̣ бхога̄нам̣ пат̣ила̄бха̄йа парийесана̄, ладдхесу ча тесупа̄табйата̄паттиа̄ди хотӣти.

паритассанавасена парийесати ета̄йа̄ти парийесана̄. а̄сайато, пайогато ча парийесана̄ татха̄паватто читтуппа̄до. тена̄ха ‘‘тан̣ха̄йа сати хотӣ’’ти. рӯпа̄диа̄рамман̣апат̣ила̄бхоти саваттхука̄нам̣ рӯпа̄диа̄рамман̣а̄нам̣ гавесанавасена, паваттийам̣ пана апарийит̣т̣хам̣йева лаббхати, тампи аттхато парийесана̄йа ладдхамева на̄ма татха̄рӯпасса каммасса пуббекататта̄ ева лаббханато. тена̄ха ‘‘со хи парийесана̄йа сати хотӣ’’ти. сукхавиниччхайанти сукхам̣ висесато ниччхинотӣти сукхавиниччхайо, сукхам̣ сабха̄вато, самудайато, аттхан̇гаманато, ниссаран̣ато ча йа̄тха̄вато джа̄нитва̄ паваттан̃а̄н̣ам̣, там̣ сукхавиниччхайам̣. джан̃н̃а̄ти джа̄неййа. ‘‘субхасукха’’нтиа̄дикам̣ а̄рамман̣е абхӯта̄ка̄рам̣ вивидхам̣ ниннабха̄вена ниччхиноти а̄ропетӣти виниччхайо. асса̄да̄нупассанатан̣ха̄дит̣т̣хийа̄пи евамева виниччхайабха̄во ведитаббо. имасмим̣ пана сутте витаккойева а̄гатоти йоджана̄. имасмим̣ пана суттети саккапан̃хасутте. (дӣ. ни. 2.358) таттха хи ‘‘чхандо кхо, дева̄нам̣ инда, витакканида̄но’’ти а̄гатам̣. идха̄ти имасмим̣ маха̄нида̄насутте.‘‘витаккенева виниччхина̄тӣ’’ти етена ‘‘виниччхӣйати етена̄ти виниччхайо’’ти виниччхайа-саддасса каран̣аса̄дханама̄ха. ‘‘еттака’’нтиа̄ди виниччхайана̄ка̄радассанам̣.

чханданат̣т̣хена чхандо, евам̣ ран̃джанат̣т̣хена ра̄го, сва̄йам̣ ана̄севаната̄йа мандо хутва̄ паватто идха̄дхиппетоти а̄ха ‘‘дуббалара̄гасса̄дхивачана’’нти. аджджхоса̄нанти тан̣ха̄дит̣т̣хивасена абхинивисанам̣. ‘‘майхам̣ ида’’нти хи тан̣ха̄га̄хо йебхуййена аттагга̄хасанниссайова хоти. тена̄ха ‘‘ахам̣ мама’’нти, ‘‘балавасаннит̣т̣ха̄на’’нти ча тесам̣ га̄ха̄нам̣ тхирабха̄ваппаттима̄ха. тан̣ха̄дит̣т̣хивасена париггахакаран̣анти ‘‘ахам̣ мама’’нти балавасаннит̣т̣ха̄навасена абхинивит̣т̣хасса аттаттанийагга̄хаваттхуно ан̃н̃а̄са̄дха̄ран̣ам̣ вийа катва̄ париггахетва̄ т̣ха̄нам̣, татха̄паватто лобхасахагатачиттуппа̄до. аттана̄ париггахитасса ваттхуно йасса васена парехи са̄дха̄ран̣абха̄васса асахама̄но хоти пуггало, со дхаммо асаханата̄. евам̣ вачанаттхам̣ ваданти нируттинайена. саддалаккхан̣е пана йасса дхаммасса васена маччхарийайогато пуггало маччхаро, тасса бха̄во, каммам̣ ва̄ маччхарийам̣, маччхеро дхаммо. маччхарийасса балавабха̄вато а̄дарена раккхан̣ам̣ а̄раккхоти а̄ха ‘‘два̄ра…пе… сут̣т̣ху раккхан̣а’’нти. аттано пхалам̣ каротӣти каран̣ам̣, йам̣ кин̃чи ка̄ран̣ам̣, адхикам̣ каран̣анти адхикаран̣ам̣, висесака̄ран̣ам̣. висесака̄ран̣ан̃ча бхога̄нам̣ а̄раккхадан̣д̣а̄да̄на̄дианаттхасамбхавасса̄ти вуттам̣ ‘‘а̄раккха̄дхикаран̣а’’нтиа̄ди. параниседханаттханти ма̄ран̣а̄дина̄ паресам̣ виба̄дханаттхам̣. а̄дӣйати етена̄ти а̄да̄нам̣, дан̣д̣асса а̄да̄нам̣ дан̣д̣а̄да̄нам̣, абхибхавитва̄ паравихет̣ханачиттуппа̄до. саттха̄да̄непи есева найо. хаттхапара̄ма̄са̄дивасена ка̄йена ка̄таббакалахо ка̄йакалахо. маммагхат̣т̣ана̄дивасена ва̄ча̄йа ка̄таббакалахо ва̄ча̄калахо. вируджджханавасена вирӯпам̣ ган̣ха̄ти етена̄ти виггахо. вируддхам̣ вадати етена̄ти вива̄до. тувам̣ туванти ага̄рававачанасахачаран̣ато тувам̣ тувам̣, саббете татха̄паватта̄ досасахагатачиттуппа̄да̄ ведитабба̄. тена̄ха бхагава̄ ‘‘анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхавантӣ’’ти (дӣ. ни. 2.104).

112. десанам̣ ниваттесӣти ‘‘тан̣хам̣ пат̣ичча парийесана̄’’тиа̄дина̄ ануломанайена паваттитам̣ десанам̣ пат̣иломанайена пуна ‘‘а̄раккха̄дхикаран̣а’’нти а̄рабханто ниваттеси. пан̃чака̄магун̣икара̄гавасена̄ти а̄рамман̣абхӯта̄ пан̃ча ка̄магун̣а̄ етасса аттхӣти пан̃чака̄магун̣ико, таттха ран̃джанавасена абхираман̣авасена паваттара̄го, тасса васена уппанна̄ ран̃джанавасена тан̣ха̄йанавасена паватта̄ рӯпа̄дитан̣ха̄ва ка̄месу тан̣ха̄ти ка̄матан̣ха̄. бхавати аттхи саббака̄лам̣ тит̣т̣хатӣти паватта̄ бхавадит̣т̣хи уттарападалопена бхаво, там̣сахагата̄ тан̣ха̄ бхаватан̣ха̄. вибхавати винассати уччхиджджатӣти паватта̄ вибхавадит̣т̣хи вибхаво уттарападалопена, там̣сахагата̄ тан̣ха̄ вибхаватан̣ха̄ти а̄ха ‘‘сассатадит̣т̣хӣ’’тиа̄ди. име две дхамма̄ти ‘‘еса паччайо упа̄да̄насса, йадидам̣ тан̣ха̄’’ти (дӣ. ни. 2.101) евам̣ вутта̄ ват̣т̣амӯлатан̣ха̄ ча ‘‘тан̣хам̣ пат̣ичча парийесана̄’’ти (дӣ. ни. 2.103) евам̣ вутта̄ самуда̄ча̄ратан̣ха̄ ча̄ти име две дхамма̄. ват̣т̣амӯласамуда̄ча̄равасена̄ти ват̣т̣амӯлавасена чева самуда̄ча̄равасена ча. двӣхи кот̣т̣ха̄сехӣти двӣхи бха̄гехи. двӣхи авайавехи самосаранти ниббаттанавасена самам̣ ваттанти итоти самосаран̣ам̣, паччайо, екам̣ самосаран̣ам̣ ета̄санти екасамосаран̣а̄. кена пана екасамосаран̣а̄ти а̄ха ‘‘ведана̄йа̄’’ти. двепи хи тан̣ха̄ ведана̄паччайа̄ ева̄ти. тена̄ха ‘‘ведана̄паччайена екапаччайа̄’’ти. тато тато осаритва̄ а̄гантва̄ самавасанат̣т̣ха̄нам̣ осаран̣а самосаран̣ам̣. ведана̄йа самам̣ саха екасмим̣ а̄рамман̣е осаран̣акапаваттанака̄ ведана̄ самосаран̣а̄ти а̄ха ‘‘идам̣ сахаджа̄тасамосаран̣ам̣ на̄ма̄’’ти.

113. саббети уппаттидва̄равасена бхиндитва̄ вутта̄ савипа̄капхасса̄ ева вин̃н̃а̄н̣а̄ди ведана̄парийоса̄на̄ випа̄кавитхӣти катва̄. пат̣иччасамуппа̄дакатха̄ на̄ма ват̣т̣акатха̄ти а̄ха ‘‘т̣хапетва̄ чатта̄ро локуттаравипа̄капхассе’’ти. бахудха̄ти бахуппака̄рена. айан̃хи пан̃чадва̄ре чаккхупаса̄да̄диваттхука̄нам̣ пан̃чаннам̣ ведана̄нам̣ чаккхусампхасса̄дико пхассо сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайавипа̄каа̄ха̄расампайуттааттхиавигатавасена ат̣т̣хадха̄ паччайо хоти. сеса̄нам̣ пана екекасмим̣ два̄ре сампат̣иччханасантӣран̣атада̄рамман̣авасена паватта̄нам̣ ка̄ма̄вачаравипа̄каведана̄нам̣ чаккхусампхасса̄дико пхассо упаниссайавасена екадха̄ва паччайо хоти. манодва̄репи тада̄рамман̣авасена паватта̄нам̣ ка̄ма̄вачаравипа̄каведана̄нам̣ сахаджа̄таманосампхассо татхева ат̣т̣хадха̄ паччайо хоти, татха̄ пат̣исандхибхаван̇гачутивасена паватта̄нам̣ тебхӯмакавипа̄каведана̄нам̣. йа̄ пана та̄ манодва̄ре тада̄рамман̣авасена паватта̄ ка̄ма̄вачараведана̄, та̄сам̣ манодва̄ра̄ваджджанасампайутто маносампхассо упаниссайавасена екадха̄ва паччайо хотӣти евам̣ пхассо бахудха̄ ведана̄йа паччайо хотӣти ведитаббам̣.

114. ведана̄дӣнанти ведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣а̄нам̣. асадисабха̄ва̄ти анубхаванасан̃джа̄нана̄бхисан̇кхаран̣авиджа̄нанабха̄ва̄. те хи ан̃н̃аман̃н̃авидхурена ведайита̄дирӯпена а̄кирийанти пан̃н̃а̄йантӣти а̄ка̄ра̄ти вуччанти. тейева̄ти ведана̄дӣнам̣ те ева ведайита̄диа̄ка̄ра̄. са̄дхукам̣ дассийама̄на̄ти саккаччам̣ паччаккхато вийа пака̄сийама̄на̄. там̣ там̣ лӣнаматтхам̣ гаментӣти ‘‘арӯпат̣т̣хо а̄рамман̣а̄бхимукханаманат̣т̣хо’’ти евама̄дикам̣ там̣ там̣ лӣнам̣ апа̄кат̣аматтхам̣ гаменти н̃а̄пентӣти лин̇га̄ни. тасса тасса сан̃джа̄нанахетутоти тасса тасса арӯпат̣т̣ха̄дикасса саллаккхан̣асса ка̄ран̣атта̄. нимӣйанти анумӣйанти етехӣти нимитта̄ни. татха̄ татха̄ арӯпабха̄ва̄диппака̄рена, ведайита̄диппака̄рена ча уддиситаббато катхетаббато уддеса̄. тасма̄ти ‘‘асадисабха̄ва̄’’тиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ ка̄ран̣абха̄вена пачча̄масати. йасма̄ ведана̄дӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃аасадисабха̄ва̄ йатха̄вуттенаттхена а̄ка̄ра̄дайо, тасма̄ айам̣ ида̄ни вуччама̄но еттха па̄л̣ипаде аттхо.

на̄масамӯхасса̄ти а̄рамман̣а̄бхимукхам̣ наманат̣т̣хена ‘‘на̄ма’’нти ладдхасаман̃н̃асса ведана̄дичатуккхандхасан̇кха̄тасса арӯпадхаммапун̃джасса. пан̃н̃аттӣти ‘‘на̄мака̄йо арӯпакала̄по арӯпино кхандха̄’’тиа̄дика̄ пан̃н̃а̄пана̄ хоти. четана̄падха̄натта̄ сан̇кха̄раккхандхадхамма̄нам̣ ‘‘сан̇кха̄ра̄нам̣ четана̄ка̄ре’’тиа̄ди вуттам̣. татха̄ хи суттантабха̄джанӣйе сан̇кха̄раккхандхавибхаджане ‘‘йа̄ четана̄ сан̃четана̄ сан̃четайитатта’’нти (вибха. 249 абхидхаммабха̄джанӣйе) четана̄ва ниддит̣т̣ха̄. асатӣти асантесу. вачанавипалла̄сена хи евам̣ вуттам̣. чатта̄ро кхандхе ваттхум̣ катва̄ти ведана̄ сан̃н̃а̄ читтам̣ четана̄дайоти име чатуккхандхасан̃н̃ите ниссайапаччайабхӯте дхамме ваттхум̣ катва̄. айан̃ча найо пан̃чадва̄репи самбхаватӣти ‘‘манодва̄ре’’ти висеситам̣. адхивачанасампхассавевачаноти адхивачанамукхена пан̃н̃аттимукхена гахетаббатта̄ ‘‘адхивачанасампхассо’’ти ладдхана̄мо. соти маносампхассо. пан̃чавока̄ре ча хадайаваттхум̣ нисса̄йа лаббханато рӯпака̄йе пан̃н̃а̄йатева, айам̣ пана найо идха на иччхито ведана̄дипат̣иккхепавасена асамбхавапарийа̄йасса джотитатта̄ти ‘‘пан̃чапаса̄де ваттхум̣ катва̄ уппаджджеййа̄’’ти аттхо вутто. на хи ведана̄санниссайена вина̄ пан̃чапаса̄де ваттхум̣ катва̄ маносампхассасса самбхаво аттхи. уппаттит̣т̣ха̄не асати ануппаттит̣т̣ха̄нато пхаласса уппатти на̄ма када̄чипи наттхӣти имаматтхам̣ йатха̄дхигатасса аттхасса нидассанавасена дассенто ‘‘амбаруккхе’’тиа̄дима̄ха. рӯпака̄йатоти кевалам̣ рӯпака̄йато. тасса̄ти маносампхассасса.

виродхипаччайасаннипа̄те вибхӯтатара̄ висадисуппатти, тасмим̣ ва̄ сати аттано санта̄не виджджама̄нассева висадисуппаттихетубха̄во руппана̄ка̄ро. со ева руппана̄ка̄ро ваттхусаппат̣игха̄дикам̣ там̣ там̣ лӣнаматтхам̣ гаметӣти лин̇гам̣. тасса тасса сан̃джа̄нанахетуто нимиттам̣. татха̄ татха̄ уддиситаббато уддесоти еваметтха а̄ка̄ра̄дайо аттхато ведитабба̄. ваттха̄рамман̣а̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апат̣ихананам̣ пат̣игхо, тато пат̣игхато джа̄то пат̣игхасампхассо. тена̄ха ‘‘саппат̣игха’’нтиа̄ди. на̄мака̄йатоти кевалам̣ на̄мака̄йато. тасса̄ти пат̣игхасампхассасса. сесам̣ пат̣хамапан̃хе вуттанайамева.

убхайавасена̄ти на̄мака̄йо рӯпака̄йоти убхайасанниссайасса адхивачанасампхассо пат̣игхасампхассоти убхайасампхассасса васена.

висум̣ висум̣ паччайам̣ дассетва̄ти бйатирекамукхена паччекам̣ на̄мака̄йарӯпака̄йасан̃н̃итам̣ паччайам̣ дассетва̄. тесанти пхасса̄нам̣. ависесатоти висесам̣ акатва̄ са̄ман̃н̃ато. дассетунти бйатирекамукхенева дассетум̣. есева хетӯти еса чхасупи два̄ресу паватто на̄марӯпасан̇кха̄то хету йатха̄рахам̣ двиннампи пхасса̄нам̣. ида̄ни там̣ йатха̄рахам̣ паваттим̣ вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘чаккхудва̄ра̄дӣсу хӣ’’тиа̄ди вуттам̣.

сампайуттака̄ кхандха̄ти пхассена сампайутта̄ ведана̄дайо кхандха̄. а̄ваджджанасса̄пи сампайуттаккхандхаггахан̣еневеттха гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣ тадавина̄бха̄вато. парато маносампхассепи есева найо. пан̃чавидхопӣти чаккхусампхасса̄дивасена пан̃чавидхопи. со пхассоти пат̣игхасампхассо. бахудха̄ти бахуппака̄рена. татха̄ хи випа̄кана̄мам̣ випа̄касса анекабхедасса маносампхассасса сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайавипа̄касампайуттааттхиавигатавасена саттадха̄ паччайо хоти. йам̣ панеттха а̄ха̄ракиччам̣, там̣ а̄ха̄рапаччайавасена. йам̣ индрийакиччам̣, там̣ индрийапаччайавасена паччайо хоти. авипа̄кам̣ пана на̄мам̣ авипа̄касса маносампхассасса т̣хапетва̄ випа̄капаччайам̣ итаресам̣ васена паччайо хоти. рӯпам̣ пана чаккха̄йатана̄дибхедам̣ чаккхусампхасса̄дикасса пан̃чавидхасса пхассасса ниссайапуреджа̄таиндрийавиппайуттааттхиавигатавасена чхадха̄ паччайо хоти. рӯпа̄йатана̄дибхедам̣ тасса пан̃чавидхасса а̄рамман̣апуреджа̄тааттхиавигатавасена чатудха̄ паччайо хоти. маносампхассасса пана та̄ни рӯпа̄йатана̄дӣни, дхамма̄рамман̣ан̃ча татха̄ ча а̄рамман̣апаччайаматтенева паччайо хоти. ваттхурӯпам̣ пана маносампхассасса ниссайапуреджа̄тавиппайуттааттхиавигатавасена пан̃чадха̄ паччайо хоти. евам̣ на̄марӯпам̣ асса пхассасса бахудха̄ паччайо хотӣти ведитаббам̣.

115. пат̣хамуппаттийам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄марӯпасса висесапаччайоти имаматтхам̣ бйатирекамукхена дассетум̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘ма̄тукуччхимхи на оккамиссатха̄’’тиа̄ди вуттам̣. габбхасеййакапат̣исандхи хи ба̄хирато ма̄тукуччхим̣ оккамантасса вийа хонтӣпи аттхато йатха̄паччайам̣ кхандха̄нам̣ таттха пат̣хамуппаттийева. тена̄ха ‘‘пависитва̄…пе… на ваттиссатха̄’’ти. суддханти кевалам̣ вин̃н̃а̄н̣ена амисситам̣ вирахитам̣. ‘‘авасеса’’нти идам̣ на̄ма̄пеккхам̣, тасма̄ авасесам̣ на̄марӯпанти имам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ т̣хапетва̄ авасесам̣ на̄марӯпам̣ ва̄ти аттхо. пат̣исандхивасена оккантанти пат̣исандхиггахан̣авасена, ма̄тукуччхим̣ оккамантасса ва̄ пат̣хама̄вайавабха̄вена отин̣н̣ам̣. воккамиссатха̄ти сантативиччхедам̣ вина̄сам̣ упагамиссатха, там̣ пана маран̣ам̣ на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘чутивасена̄’’ти. асса̄ти вин̃н̃а̄н̣асса, тан̃ча кхо вин̃н̃а̄н̣аса̄ман̃н̃авасена вуттам̣. тена̄ха ‘‘тассева читтасса ниродхена̄’’ти, пат̣исандхичиттассева ниродхена̄ти аттхо. татоти пат̣исандхичиттато. пат̣исандхичиттасса, тато дутийататийачитта̄нам̣ ва̄ ниродхена чути на хотӣти вуттаматтхам̣ йуттито вибха̄ветум̣ ‘‘пат̣исандхичиттена хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. етасмим̣ антарети етасмим̣ сол̣асачиттаккхан̣е ка̄ле. антара̄йо наттхӣти еттха да̄ракасса та̄ва маран̣антара̄йо ма̄ хоту тада̄ чутичиттасса асамбхавато, ма̄ту пана катхам̣ тада̄ маран̣антара̄йа̄бха̄воти? там̣ там̣ ка̄лам̣ анатиккамитва̄ тадантарейева чаванадхамма̄йа габбхаггахан̣ассева асамбхавато. тена̄ха ‘‘айан̃хи анока̄со на̄ма̄’’ти, чутийа̄ти адхиппа̄йо.

пат̣исандхичиттена саддхим̣ самут̣т̣хитарӯпа̄нӣти оккантиккхан̣е уппаннакаммаджарӯпа̄ни вадати. та̄ни хи ниппарийа̄йато пат̣исандхичиттена саддхим̣ самут̣т̣хитарӯпа̄ни на̄ма, на утусамут̣т̣ха̄на̄ни пат̣исандхичиттасса уппа̄дато паччха̄ самут̣т̣хитатта̄. читтаджа̄ха̄раджа̄нам̣ пана тада̄ асамбхаво ева. йа̄ни пат̣исандхичиттена саддхим̣ самут̣т̣хитарӯпа̄ни, та̄ни тивидха̄ни тасса уппа̄даккхан̣е самут̣т̣хита̄ни, т̣хитиккхан̣е самут̣т̣хита̄ни, бхан̇гаккхан̣е самут̣т̣хита̄нӣти. тесу уппа̄даккхан̣е самут̣т̣хита̄ни саттарасамасса бхаван̇гасса уппа̄даккхан̣е нируджджханти, т̣хитиккхан̣е самут̣т̣хита̄ни т̣хитиккхан̣е нируджджханти, бхан̇гаккхан̣е самут̣т̣хита̄ни бхан̇гаккхан̣е нируджджханти. таттха ‘‘бхан̃джама̄но дхаммо бхан̃джама̄насса дхаммасса паччайо хотӣ’’ти на сакка̄ ваттум̣, уппа̄де, пана т̣хитийан̃ча на на сакка̄ти ‘‘саттарасамасса бхаван̇гасса уппа̄даккхан̣е, т̣хитиккхан̣е ча дхаранта̄нам̣ васена тасса паччайампи да̄тум̣ на сакконтӣ’’ти вуттам̣. рӯпака̄йӯпаттхамбхитассева хи на̄мака̄йасса пан̃чавока̄ре паваттӣти. техи рӯпадхаммехи тасса читтасса балаватарам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘саттарасамасса…пе… паватти паваттатӣ’’ти. павен̣ӣ гхат̣ийатӣти ат̣т̣хачатта̄лӣсакаммаджасса рӯпапавен̣ӣ самбандха̄ хутва̄ паваттати. пат̣хаман̃хи пат̣исандхичиттам̣, тато йа̄ва сол̣асамам̣ бхаван̇гачиттам̣, тесу екекасса уппа̄дат̣хитибхан̇гавасена тайо тайо кхан̣а̄. таттха екекасса читтасса тӣсу тӣсу кхан̣есу саматим̣са саматим̣са каммаджарӯпа̄ни уппаджджанти. ити сол̣асатика̄ ат̣т̣хачатта̄лӣсам̣ хонти. еса найо тато паресупи. там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘ат̣т̣хачатта̄лӣсакаммаджасса рӯпапавен̣ӣ самбандха̄ хутва̄ паваттатӣ’’ти. саче пана на сакконтӣти пат̣исандхичиттена саддхим̣ самут̣т̣хитарӯпа̄ни саттарасамасса бхаван̇гасса паччайам̣ да̄тум̣ саче на сакконти. йади хи пат̣исандхичиттато саттарасамам̣ чутичиттам̣ сийа̄, пат̣исандхичиттасса т̣хитибхан̇гаккхан̣есупи каммаджарӯпам̣ на уппаджджеййа, пагева бхаван̇гачиттаккхан̣есу. татха̄ сати наттхева тасса читтасса паччайала̄бхоти паватти наппаваттати, павен̣ӣ на гхат̣ийатева, ан̃н̃адаттху виччхиджджати. тена̄ха ‘‘воккаматитина̄ма хотӣ’’тиа̄ди.

иттхатта̄йа̄ти иттхам̣пака̄рата̄йа. йа̄дисо габбхасеййакасса аттабха̄во, там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. тасса ча пан̃чаккхандха̄ анӯна̄ ева хонтӣти а̄ха ‘‘евам̣ парипун̣н̣апан̃чаккхандхабха̄ва̄йа̄’’ти. упаччхиджджиссатха̄ти санта̄навиччхедена виччхиндеййа. суддхам̣ на̄марӯпамева̄ти вин̃н̃а̄н̣авирахитам̣ кевалам̣ на̄марӯпамева. авайава̄нам̣ па̄рипӯри вуд̣д̣хи. тхирабха̄ваппатти вирӯл̣хи. махаллакабха̄ваппатти вепуллам̣. та̄ни ча йатха̄ккамам̣ пат̣хама̄дивайавасена хонтӣти вуттам̣ ‘‘пат̣хамавайавасена̄’’тиа̄ди. ва̄-саддо анийаматтхо, тена вассасахассадвайа̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо.

вин̃н̃а̄н̣амева̄ти нийамавачанам̣, ито ба̄хиракаппитасса аттано, иссара̄дӣнан̃ча пат̣иккхепападам̣, на авиджджа̄дипхасса̄дипат̣иккхепападам̣ пат̣ийогӣниваттанападатта̄ авадха̄ран̣асса. тена̄ха ‘‘есева хетӯ’’тиа̄ди. айан̃ча найо хет̣т̣ха̄пи саббападесу йатха̄рахам̣ ваттаббо. ида̄ни вин̃н̃а̄н̣амева на̄марӯпасса падха̄нака̄ран̣анти имаматтхам̣ опаммавасена вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. паччекам̣ вийа самудитасса̄пи на̄марӯпасса вин̃н̃а̄н̣ена вина̄ аттакичча̄саматтхатам̣ дассетум̣ ‘‘твам̣ на̄марӯпам̣ на̄ма̄’’ти екаджджхам̣ гахан̣ам̣. пуреча̄рикети пуббан̇гамева. вин̃н̃а̄н̣ан̃хи сахаджа̄тадхамма̄нам̣ пуббан̇гамам̣. тена̄ха бхагава̄ ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’ти. (дха. па. 1; нетти. 90, 92; пет̣ако. 13, 83) бахудха̄ти анекаппака̄рена паччайо хоти.

катхам̣? випа̄кана̄масса хи пат̣исандхийам̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайавипа̄каа̄ха̄раиндрийасампайуттааттхиавигатапаччайехи навадха̄ паччайо хоти. ваттхурӯпасса пат̣исандхийам̣ сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайавипа̄каа̄ха̄раиндрийавиппайуттааттхиавигатапаччайехи навадха̄ паччайо хоти. т̣хапетва̄ пана ваттхурӯпам̣ сесарӯпасса имесу навасу ан̃н̃аман̃н̃апаччайам̣ апанетва̄ сесехи ат̣т̣хахи паччайехи паччайо хоти. абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣ам̣ пана асан̃н̃асаттарӯпасса, пан̃чавока̄ре ва̄ каммаджасса суттантикапарийа̄йато упаниссайавасена екадха̄ва паччайо хоти. авасесан̃хи пат̣хамабхаван̇гато пабхути саббампи вин̃н̃а̄н̣ам̣ тасса на̄марӯпасса йатха̄рахам̣ паччайо хотӣти ведитаббам̣. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато пана паччайанайе дассийама̄не сабба̄пи маха̄пакаран̣акатха̄ а̄нетабба̄ хотӣти на виттха̄рита̄. катхам̣ панетам̣ паччетаббам̣ ‘‘пат̣исандхина̄марӯпам̣ вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ хотӣ’’ти? суттато, йуттито ча. па̄л̣ийан̃хи ‘‘читта̄нупариваттино дхамма̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. ма̄тика̄ 62) найена бахудха̄ ведана̄дӣнам̣ вин̃н̃а̄н̣апаччайата̄ а̄гата̄. йуттито пана идха читтаджена рӯпена дит̣т̣хена адит̣т̣хасса̄пи рӯпасса вин̃н̃а̄н̣ам̣ паччайо хотӣти вин̃н̃а̄йати. читтехи пасанне, аппасанне ва̄ таданурӯпа̄ни рӯпа̄ни уппаджджама̄на̄ни дит̣т̣ха̄ни, дит̣т̣хена ча адит̣т̣хасса анума̄нам̣ хотӣти. имина̄ идха ‘‘дит̣т̣хена читтаджарӯпена адит̣т̣хасса̄пи пат̣исандхирӯпасса вин̃н̃а̄н̣ам̣ паччайо хотӣ’’ти паччетаббаметам̣. каммасамут̣т̣ха̄насса̄пи хи рӯпасса читтасамут̣т̣ха̄насса вийа вин̃н̃а̄н̣апаччайата̄ пат̣т̣ха̄не а̄гата̄ти.

116. идха самудайа-саддо самуда̄йа-саддо вийа самӯхапарийа̄йоти а̄ха ‘‘дуккхара̄сисамбхаво’’ти. екакоти асаха̄йо ра̄джапариса̄рахито. пассеййа̄ма те ра̄джабха̄вам̣ амхехи вина̄ти адхиппа̄йо. йатха̄рахам̣ парисам̣ ран̃джетӣти хи ра̄джа̄. аттхатоти аттхасиддхито авадантампи вадати вийа. ‘‘хадайаваттху’’нти имина̄ва танниссайопи гахито ва̄ти дат̣т̣хаббам̣. а̄нантарийабха̄вато ниссайаниссайопи ‘‘ниссайо’’ твева вуччатӣти. пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄ма бхавеййа̄си, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти аттхо. тена̄ха ‘‘пассеййа̄ма̄’’тиа̄ди. бахудха̄ти анекадха̄ паччайо хоти. катхам̣? на̄мам̣ та̄ва пат̣исандхийам̣ сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайавипа̄касампайуттааттхиавигатапаччайехи саттадха̄ вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хотӣти. кин̃чи панеттха хетупаччайена, кин̃чи а̄ха̄рапаччайена̄ти евам̣ ан̃н̃атха̄пи паччайо хоти. авипа̄кам̣ пана на̄мам̣ йатха̄вуттесу паччайесу т̣хапетва̄ випа̄капаччайам̣ итарехи чхахи паччайехи паччайо хоти. кин̃чи панеттха хетупаччайена, кин̃чи а̄ха̄рапаччайена̄ти ан̃н̃атха̄пи паччайо хоти, тан̃ча кхо паваттийам̣йева, на пат̣исандхийам̣. рӯпато пана хадайаваттху пат̣исандхийам̣ вин̃н̃а̄н̣асса сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайавиппайуттааттхи авигатапаччайехи чхадха̄ва паччайо хоти. паваттийам̣ пана сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃апаччайаваджджитехи пан̃чахи пуреджа̄тапаччайена саха техева паччайехи паччайо хоти. чаккха̄йатана̄дибхедам̣ пана пан̃чавидхампи рӯпам̣ йатха̄ккамам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дибхедасса вин̃н̃а̄н̣асса ниссайапуреджа̄таиндрийавиппайуттааттхиавигатапаччайехи паччайо хотӣти евам̣ на̄марӯпам̣ вин̃н̃а̄н̣асса бахудха̄ паччайо хотӣти ведитаббам̣.

йва̄йамануккамена вин̃н̃а̄н̣асса на̄марӯпам̣, пат̣исандхина̄марӯпасса, ча вин̃н̃а̄н̣ам̣ пати паччайабха̄во, со када̄чи вин̃н̃а̄н̣асса са̄тисайо, када̄чи на̄марӯпасса, када̄чи убхиннам̣ садисоти тивидхопи со ‘‘етта̄вата̄’’ти падена екаджджхам̣ гахитоти дассенто ‘‘вин̃н̃а̄н̣е…пе… паваттесӯ’’ти ватва̄ пуна йамидампи вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄марӯпасан̃н̃ита̄нам̣ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃аниссайена паватта̄нам̣ еттакена сабба̄ сам̣са̄рават̣т̣аппаваттӣти имаматтхам̣ дассенто ‘‘еттакена…пе… пат̣исандхийо’’ти а̄ха. таттха еттакена̄ти еттакенева, на ито ан̃н̃ена кеначи ка̄ракаведакасабха̄вена аттана̄, иссара̄дина̄ ва̄ти аттхо. антогадха̄вадха̄ран̣ан̃хетам̣ падам̣.

вачанаматтамева адхикичча̄ти да̄са̄дӣсу сиривад̣д̣хака̄ди-садда̄ вийа ататхатта̄ вачанаматтамева адхика̄рам̣ катва̄ паваттасса. тена̄ха ‘‘аттхам̣ адисва̄’’ти. воха̄расса̄ти вохаран̣аматтасса. патхоти паваттимагго паваттийа̄ висайо. йасма̄ саран̣акирийа̄васена пуггало ‘‘сато’’ти вуччати, сампаджа̄нанакирийа̄васена ‘‘сампаджа̄но’’ти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ка̄ран̣а̄падесавасена̄’’ти. ка̄ран̣ам̣ ниддха̄ретва̄ утти нируттӣти. екамева аттхам̣ ‘‘пан̣д̣ито’’тиа̄дина̄ пака̄рато н̃а̄панато ‘‘пан̃н̃аттӣ’’ти ваданти. со ева хи ‘‘пан̣д̣ито’’ти ча ‘‘бйатто’’ти ча ‘‘медха̄вӣ’’ти ча пан̃н̃а̄пӣйатӣти. пан̣д̣иччаппака̄рато пана пан̣д̣ито, веййаттийаппака̄рато бйаттоти пан̃н̃а̄пӣйатӣти евам̣ пака̄рато пан̃н̃а̄панато пан̃н̃атти. йасма̄ идха адхивачананируттипан̃н̃аттипада̄ни сама̄наттха̄ни. саббан̃ча вачанам̣ адхивачана̄дибха̄вам̣ бхаджати, тасма̄ кесучи вачанависесесу висесена паваттехи адхивачана̄дисаддехи сабба̄ни вачана̄ни пан̃н̃аттиаттхаппака̄санаса̄ман̃н̃ена вутта̄нӣти имина̄ адхиппа̄йена айаматтхайоджана̄ ката̄ти ведитабба̄.

атха ва̄ адхи-саддо упарибха̄ве, упари вачанам̣ адхивачанам̣. касса упари? пака̄сетаббасса аттхасса̄ти па̄кат̣о йаматтхо. адхӣнам̣ ва̄ вачанам̣ адхивачанам̣. кена адхӣнам̣? аттхена. татха̄ там̣там̣аттхаппака̄сена ниччхитам̣, нийатам̣ ва̄ вачанам̣ нирутти. патхавӣдха̄тупуриса̄дитам̣там̣пака̄рена н̃а̄панато пан̃н̃аттӣти евам̣ адхивачана̄дипада̄нам̣ саббавачанесу паватти ведитабба̄, ан̃н̃атха̄ сиривад̣д̣хакадханавад̣д̣хакаппака̄ра̄намева нируттита̄, ‘‘пан̣д̣ито вийатто’’ти евам̣ пака̄ра̄намева екамева аттхам̣ тена тена пака̄рена н̃а̄пента̄нам̣ пан̃н̃аттита̄ ча а̄паджджеййа̄ти. евам̣ тӣхипи на̄мехи вуттасса воха̄расса паваттимаггопи саха вин̃н̃а̄н̣ена на̄марӯпанти етта̄вата̄ва иччхитаббо. тена̄ха ‘‘итӣ’’тиа̄ди. пан̃н̃а̄йа авачаритаббанти пан̃н̃а̄йа паваттитаббам̣, н̃еййанти аттхо. тена̄ха ‘‘джа̄нитабба’’нти. ват̣т̣анти килесават̣т̣ам̣, каммават̣т̣ам̣, випа̄кават̣т̣анти тивидхампи ват̣т̣ам̣. ваттатӣти паваттати. тайидам̣ ‘‘джа̄йетха̄’’тиа̄дина̄ пан̃чахи падехи вуттасса аттхасса нигаманавасена вуттам̣. а̄ди-саддена иттхӣтипуриса̄тиа̄дӣнампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. на̄мапан̃н̃аттаттха̄йа̄ти кхандха̄дипхасса̄дисатта̄дииттха̄дина̄масса пан̃н̃а̄панаттха̄йа. ваттхупи етта̄вата̄ва. тена̄ха ‘‘кхандхапан̃чакампи етта̄вата̄ва пан̃н̃а̄йатӣ’’ти. етта̄вата̄ еттакена, саха вин̃н̃а̄н̣ена на̄марӯпаппаваттийа̄ти аттхо.

аттапан̃н̃аттиван̣н̣ана̄

117. анусандхийати етена̄ти анусандхи, хет̣т̣ха̄ а̄гатадесана̄йа анусандха̄навасена паватта̄ упаридесана̄, са̄ пат̣хамападасса дассита̄, ида̄ни дутийападасса дассетабба̄ти таматтхам̣ дассенто ‘‘ити бхагава̄’’тиа̄дима̄ха. рӯпинти рӯпавантам̣. париттанти на випулам̣, аппаканти аттхо. йасма̄ атта̄ на̄ма кочи параматтхато наттхи. кевалам̣ пана дит̣т̣хигатика̄нам̣ парикаппитаматтам̣, тасма̄ йаттха несам̣ аттасан̃н̃а̄, йатха̄ часса рӯпибха̄ва̄дипарикаппана̄ хоти, там̣ дассенто ‘‘йо’’тиа̄дима̄ха. рӯпим̣ париттанти аттано упат̣т̣хитакасин̣арӯпавасена рӯпим̣, тасса авад̣д̣хитабха̄вена париттам̣. пан̃н̃апети нӣлакасин̣а̄дивасена на̄на̄касин̣ала̄бхӣ. танти атта̄нам̣. анантанти касин̣анимиттасса аппама̄н̣ата̄йа париччхедасса анупат̣т̣ха̄нато антарахитам̣. уггха̄т̣етва̄ти бха̄вана̄йа апанетва̄. нимиттапхут̣т̣хока̄санти тена касин̣анимиттена пхут̣т̣хаппадесам̣. тесӯти чатӯсу арӯпаккхандхесу. вин̃н̃а̄н̣аматтамева̄ти ‘‘вин̃н̃а̄н̣амайо атта̄’’ти евам̣ва̄дӣ.

118. ‘‘етарахӣ’’ти са̄вадха̄ран̣амидам̣ паданти тадаттхам̣ дассенто ‘‘ида̄нева̄’’ти ватва̄ авадха̄ран̣ена ниваттитаматтхам̣ а̄ха ‘‘на ито пара’’нти. таттха таттхева сатта̄ уччхиджджантӣти уччхедава̄дӣ, тена̄ха ‘‘уччхедавасенетам̣ вутта’’нти. бха̄винти саббам̣ сада̄ бха̄вим̣ авинассанакам̣. тена̄ха ‘‘сассатавасенетам̣ вутта’’нти. ататха̄сабха̄ванти йатха̄ парава̄дӣ ваданти, на татха̄ сабха̄вам̣. татхабха̄ва̄йа̄ти уччхедабха̄ва̄йа ва̄ сассатабха̄ва̄йа ва̄. анийамавачанан̃хетам̣ вуттам̣ са̄ман̃н̃аджотана̄васена. сампа̄десса̄мӣти татхабха̄вам̣ асса сампаннам̣ катва̄ дассайисса̄ми, патит̣т̣ха̄песса̄мӣти аттхо. татха̄ хи ваккхати ‘‘сассатава̄дан̃ча джа̄на̄петва̄’’тиа̄ди. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.118) имина̄ти ‘‘ататхам̣ ва̄ пана̄’’тиа̄ди вачанена, ануччхедасабха̄вампи сама̄нам̣ сассатава̄дино мативасена̄ти адхиппа̄йо. упакаппесса̄мӣти упечча саматтхайисса̄ми.

евам̣ сама̄нанти евам̣ бхӯтам̣ сама̄нам̣. рӯпакасин̣аджджха̄нам̣ рӯпам̣ уттарападалопена, адхигаманавасена там̣ етасса аттхӣти рӯпӣти а̄ха ‘‘рӯпинти рӯпакасин̣ала̄бхи’’нти. париттатта̄нудит̣т̣хӣти еттха рӯпӣ-саддопиа̄вуттиа̄динайена а̄нетва̄ ваттаббо, рӯпӣбха̄вампи хи со дит̣т̣хигатико париттабха̄вам̣ вийа аттано абхинивисса т̣хитоти. арӯпинти еттха̄пи есева найо. ‘‘паттапала̄сабахулагаччхасан̇кхепена гханагаханаджат̣а̄вита̄на̄ на̄тидӣгхасанта̄на̄ валли, таббипарӣта̄ лата̄’’ти ваданти. аппахӣнат̣т̣хена̄ти маггена асамуччхиннабха̄вена. ка̄ран̣ала̄бхе сати уппаджджана̄рахата̄ анусайанат̣т̣хо.

арӯпакасин̣ам̣ на̄ма касин̣уггха̄т̣им̣ а̄ка̄сам̣, на париччхинна̄ка̄сакасин̣ам̣. ‘‘убхайампи арӯпакасин̣амева̄’’ти кечи. арӯпаккхандхагочарам̣ ва̄ти ведана̄дайо арӯпаккхандха̄ ‘‘атта̄’’ти абхинивесасса гочаро етасса̄ти арӯпаккхандхагочаро, дит̣т̣хигатико, там̣ арӯпаккхандхагочарам̣. ва̄-саддо вуттавикаппаттхо. саддайоджана̄ пана арӯпам̣ арӯпаккхандха̄ гочарабхӯта̄ етасса аттхӣти арӯпӣ, там̣ арӯпим̣. ла̄бхино чатта̄роти рӯпакасин̣а̄дила̄бхавасена там̣ там̣ дит̣т̣хива̄дам̣ сайамева парикаппетва̄ там̣ а̄да̄йа паггайха пан̃н̃а̄панака̄ чатта̄ро дит̣т̣хигатика̄. тесам̣ антева̄сика̄ти тесам̣ ла̄бхӣнам̣ ва̄дам̣ паччаккхато, парампара̄йа ча уггахетва̄ татхева нам̣ кхамитва̄ рочетва̄ пан̃н̃а̄панака̄ чатта̄ро. таккика̄ чатта̄роти касин̣аджджха̄насса ала̄бхино кевалам̣ такканавасенева йатха̄вутте чатта̄ро дит̣т̣хива̄де сайамева абхинивисса паггайха т̣хита̄ чатта̄ро. тесам̣ антева̄сика̄ пуббе вуттанайена ведитабба̄.

нааттапан̃н̃аттиван̣н̣ана̄

119. а̄раддхавипассакопӣти сампара̄йикавипассакопи, тена балававипассана̄йа т̣хитам̣ пуггалам̣ дассети. на пан̃н̃апети ева абахуссуто пӣти адхиппа̄йо. та̄дисо хи випассана̄йа а̄нубха̄во. са̄саникопи джха̄на̄бхин̃н̃а̄ла̄бхӣ ‘‘на пан̃н̃апетӣ’’ти на ваттабботи со идха на уддхат̣о. ида̄ни несам̣ апан̃н̃а̄пане ка̄ран̣ам̣ дассети ‘‘етесан̃хӣ’’тиа̄дина̄. иччева н̃а̄н̣ам̣ хоти, на випарӣтагга̄хо тасса ка̄ран̣асса дӯрасамусса̄ритатта̄. арӯпаккхандха̄ иччева н̃а̄н̣ам̣ хотӣти йоджана̄.

аттасаманупассана̄ван̣н̣ана̄

121. дит̣т̣хивасена саманупасситва̄, на н̃а̄н̣авасена. са̄ ча саманупассана̄ аттхато дит̣т̣хидассанавасена.

‘‘веданам̣ аттато саманупассатӣ’’ти евам̣ а̄гата̄ ведана̄ккхандхаваттхука̄ сакка̄йадит̣т̣хи. ит̣т̣ха̄дибхедам̣ а̄рамман̣ам̣ на пат̣исам̣ведетӣти аппат̣исам̣веданоти ведакабха̄вапат̣иккхепамукхена сан̃джа̄нана̄дибха̄вопи пат̣иккхитто хоти тадавина̄бха̄ватоти а̄ха ‘‘имина̄ рӯпаккхандхаваттхука̄ сакка̄йадит̣т̣хи катхита̄’’ти. ‘‘атта̄ ме ведийатӣ’’ти имина̄ аппат̣исам̣веданаттам̣ пат̣иккхипати. тена̄ха ‘‘нопи аппат̣исам̣ведано’’ти. ‘‘ведана̄дхаммо’’ти пана имина̄ ‘‘ведана̄ ме атта̄’’ти имам̣ ва̄дам̣ пат̣иккхипати. ведана̄сан̇кха̄то дхаммо етасса аттхӣти хи ведана̄дхаммоти ведана̄йа саманна̄гатабха̄вам̣ тасса пат̣иджа̄на̄ти. тена̄ха ‘‘етасса ча ведана̄дхаммо авиппайуттасабха̄во’’ти. сан̃н̃а̄сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣аккхандхаваттхука̄ сакка̄йадит̣т̣хи катхита̄ти а̄нетва̄ самбандхо. ‘‘ведана̄сампайуттатта̄ ведийатӣ’’ти там̣сампайогато там̣киччакатама̄ха йатха̄ четана̄йогато четано пурисоти. саббесампи там̣ са̄рамман̣адхамма̄нам̣ а̄рамман̣а̄нубхаванам̣ лаббхатева, тан̃ча кхо екадесато пхут̣т̣хата̄маттато, ведана̄йа пана виссавита̄йа са̄мибха̄вена а̄рамман̣араса̄нубхавананти. тасса̄ васена сан̃н̃а̄дайопи там̣сампайуттатта̄ ‘‘ведийатӣ’’ти вуччанти. татха̄ хи вуттам̣ ат̣т̣хаса̄линийам̣ ‘‘а̄рамман̣араса̄нубхаванат̣т̣ха̄нам̣ патва̄ сесасампайуттадхамма̄ екадесаматтакамева анубхавантӣ’’ти, (дха. са. ат̣т̣ха. 1 дхаммуддесакатха̄) ра̄джасӯданидассанена ва̄йаматтхо таттха вибха̄вито ева. етасса̄ти сан̃н̃а̄диккхандхаттайасса. ‘‘авиппайуттасабха̄во’’ти имина̄ ависам̣йогаджанитам̣ кан̃чи висесам̣ т̣ха̄нам̣ дӣпети.

122. таттха̄ти тесу ва̄ресу. тӣсу дит̣т̣хигатикесӯти ‘‘ведана̄ ме атта̄’’ти, ‘‘аппат̣исам̣ведано ме атта̄’’ти, ‘‘ведана̄дхаммо ме атта̄’’ти ча евам̣ва̄десу тӣсу дит̣т̣хигатикесу. тиссаннам̣ ведана̄нам̣ бхиннасабха̄ватта̄ сукхам̣ веданам̣ ‘‘атта̄’’ти саманупассато дуккхам̣, адуккхамасукхам̣ ва̄ веданам̣ ‘‘атта̄’’ти саманупассана̄ на йутта̄. евам̣ сесадвайе пӣти а̄ха ‘‘йо йо йам̣ йам̣ веданам̣ атта̄ти саманупассатӣ’’ти.

123. ‘‘хутва̄ абха̄вато’’ти имина̄ удайаббайавантата̄йа аничча̄ти дассети, ‘‘техи техӣ’’тиа̄дина̄ анекака̄ран̣асан̇кхататта̄ сан̇кхата̄ти. там̣ там̣ паччайанти ‘‘индрийам̣, а̄рамман̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣ам̣, сукха, веданӣйо пхассо’’ти евам̣ а̄дикам̣ там̣ там̣ аттано ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча нисса̄йа самма̄ сассата̄дибха̄васса, уччхеда̄дибха̄васса ча абха̄вена н̃а̄йена самака̄ран̣ена садисака̄ран̣ена анурӯпака̄ран̣ена уппанна̄. кхайасабха̄ва̄ти кхайадхамма̄, вайасабха̄ва̄ти вайадхамма̄ вираджджанасабха̄ва̄ти вира̄гадхамма̄, нируджджханасабха̄ва̄ти ниродхадхамма̄, чатӯхипи падехи ведана̄йа бхан̇габха̄вамева дассети. тена̄ха ‘‘кхайоти…пе… кхайадхамма̄тиа̄ди вутта’’нти.

вигатоти сабха̄вавигамена вигато. екассева̄ти екассева дит̣т̣хигатикасса. тӣсупи ка̄лесӯти тиссаннам̣ ведана̄нам̣ паваттика̄лесу. есо ме атта̄ти ‘‘есо сукхаведана̄сабха̄во, дуккхаадуккхамасукхаведана̄сабха̄во ме атта̄’’ти ким̣ пана хотӣ, екассева бхиннасабха̄ватам̣ анумматтако катхам̣ паччетӣти адхиппа̄йена пуччхати. итаро евампи тасса на хоти йева̄ти дассенто ‘‘ким̣ пана на бхависсатӣ’’тиа̄дима̄ха. висесена̄ти сукха̄дивибха̄гена. сукхан̃ча дуккхан̃ча̄ти еттха ча-саддена адуккхамасукхам̣ сан̇ган̣ха̄ти, сукхасан̇гахамева ва̄ тена катам̣ сантасукхумабха̄вато. ависесена̄ти авибха̄гена ведана̄са̄ман̃н̃ена. вокин̣н̣анти сукха̄дибхедена вомиссакам̣. там̣ тивидхампи веданам̣ еса дит̣т̣хигатико екаджджхам̣ гахетва̄ атта̄ти саманупассати. екаккхан̣е ча бахӯнам̣ ведана̄нам̣ уппа̄до а̄паджджати ависесена ведана̄сабха̄ватта̄. аттано хи тасмим̣ сати сада̄ саббаведана̄паваттиппасан̇гато дит̣т̣хигатико агатийа̄ екаккхан̣епи бахӯнампи ведана̄нам̣ уппаттим̣ пат̣иджа̄неййа̄ти тасса авасарам̣ аденто ‘‘на екаккхан̣е бахӯнам̣ ведана̄нам̣ уппатти аттхӣ’’ти а̄ха, паччаккхавируддхаметанти адхиппа̄йо. етена петам̣ наккхаматӣти етена вируддхаттаса̄дханенапи саббена саббам̣ аттано абха̄венапи пан̣д̣ита̄нам̣ на руччати, етам̣ дассанам̣ дхӣра̄ наккхамантӣти аттхо.

124. индрийабаддхепи рӯпаппабандхе ва̄йодха̄тувиппха̄равасена ка̄чи кирийа̄ на̄ма лаббхатӣти суддхарӯпаккхандхепи йаттха када̄чи ва̄йодха̄тувиппха̄ро лаббхати, тамева нидассанабха̄вена ган̣ханто ‘‘та̄лаван̣т̣е ва̄ ва̄тапа̄не ва̄’’ти а̄ха. ведана̄дхаммесӯти ведана̄дхаммавантесу. ‘‘ахамасмӣ’’ти имина̄ тайопи кхандхе екаджджхам̣ гахетва̄ ахам̣ка̄расса уппаджджана̄ка̄ро вуттоти. ‘‘айамахамасмӣ’’ти пана имина̄ таттха екам̣ екам̣ гахетва̄ ахам̣ка̄расса уппаджджана̄ка̄ро вутто. тена̄ха ‘‘екадхаммопӣ’’тиа̄ди. танти ‘‘ахамасмӣ’’ти ахам̣ка̄руппаттим̣. са̄ хи чатуккхандханиродхена анупалаббхама̄насанниссайа̄ сасависа̄н̣атикхин̣ата̄ вийа на бхавеййа̄ва̄ти.

етта̄вата̄ти ‘‘китта̄вата̄ ча а̄нанда̄’’тиа̄дина̄ ‘‘танта̄кулакаджа̄та̄’’ти падасса анусандхидассанавасена паваттена еттакена десана̄дхаммена. ка̄мам̣ хет̣т̣ха̄пи ват̣т̣акатха̄ва катхита̄, идха пана дит̣т̣хигатикасса ват̣т̣ато сӣсуккхипана̄саматтхата̄вибха̄ванавасена миччха̄дит̣т̣хийа̄ маха̄са̄ваджджабха̄вадӣпанийакатха̄ пака̄сита̄ти там̣ дассенто ‘‘ват̣т̣акатха̄ катхита̄’’ти а̄ха. нану ват̣т̣амӯлам̣ авиджджа̄ тан̣ха̄, та̄ ана̄маситва̄ тато ан̃н̃атха̄ касма̄ идха ват̣т̣акатха̄ катхита̄ти а̄ха ‘‘бхагава̄ хӣ’’тиа̄ди. авиджджа̄сӣсена̄ти авиджджам̣ уттаман̇гам̣ катва̄, авиджджа̄мукхена̄ти аттхо. кот̣и на пан̃н̃а̄йатӣти ‘‘асукасса на̄ма самма̄самбуддхасса, чаккаваттино ва̄ ка̄ле авиджджа̄ уппанна̄, на тато пуббе аттхӣ’’ти авиджджа̄йа а̄ди марийа̄да̄ аппат̣ихатасса мама саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса̄пи на пан̃н̃а̄йати авиджджама̄натта̄ ева̄ти аттхо. айам̣ паччайо идаппаччайо, тасма̄ идаппаччайа̄, имасма̄ а̄сава̄дика̄ран̣а̄ти аттхо. бхаватан̣ха̄йа̄ти бхавасам̣йоджанабхӯта̄йа тан̣ха̄йа. бхавадит̣т̣хийа̄ти сассатадит̣т̣хийа̄. ‘‘таттха таттха упападжджанто’’ти имина̄ ‘‘ито еттха етто идха̄’’ти евам̣ апарийантам̣ апара̄паруппаттим̣ дассети. тена̄ха ‘‘маха̄самудде’’тиа̄ди.

126. паччайа̄ка̄рамӯл̣хасса̄ти бхӯтакатханаметам̣, на висесанам̣. саббопи хи дит̣т̣хигатико паччайа̄ка̄рамӯл̣хо ева̄ти. виват̣т̣ам̣ катхентоти ват̣т̣ато винимуттатта̄ виват̣т̣ам̣, вимоккхо, там̣ катхенто. ка̄ракасса̄ти саттхуова̄дака̄ракасса, самма̄пат̣ипаджджантасса̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘сатипат̣т̣ха̄навиха̄рино’’ти. со хи ведана̄нупассана̄йа, дхамма̄нупассана̄йа ча самма̄пат̣ипаттийа̄ ‘‘нева веданам̣ атта̄нам̣ саманупассатӣ’’тиа̄дина̄ ваттаббатам̣ арахати. тена̄ха ‘‘еварӯпо хӣ’’тиа̄ди. саббадхаммесӯти саббесу тебхӯмакадхаммесу. те хи саммасанӣйа̄. на ан̃н̃анти ведана̄йа ан̃н̃ам̣ сан̃н̃а̄дидхаммам̣ атта̄нам̣ на саманупассатӣти. ‘‘кхандхалока̄дайо’’ти рӯпа̄дидхамма̄ ева вуччанти, тесам̣ самӯхоти дассетум̣ ‘‘рӯпа̄дӣсу дхаммесӯ’’ти вуттам̣. на упа̄дийати дит̣т̣хитан̣ха̄га̄хавасена. ‘‘сеййохамасмӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 4.108; маха̄ни. 21, 178; дха. са. 1121; вибха. 832, 866) паваттама̄наман̃н̃ана̄пи тан̣ха̄дит̣т̣химан̃н̃ана̄ вийа паритассанарӯпа̄ ева̄ти а̄ха ‘‘тан̣ха̄дит̣т̣хима̄напаритассана̄йапӣ’’ти.

са̄ евам̣ дит̣т̣хӣти са̄ арахато евам̣пака̄ра̄ дит̣т̣хӣти йо вадеййа, тадакаллам̣, там̣ на йуттанти аттхо. евамасса дит̣т̣хӣти еттха̄пи евам̣пака̄ра̄ асса арахато дит̣т̣хӣтиа̄дина̄ йоджетаббам̣. еван̃хи сатӣти йо вадеййа ‘‘хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄ итисса дит̣т̣хӣ’’ти, тасса че вачанам̣ татхева̄ти аттхо. ‘‘араха̄ на кин̃чи джа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣ бхавеййа джа̄нато татха̄ дит̣т̣хийа̄ абха̄вато. тенева̄ти татха̄ ваттумайуттатта̄ ева. чатуннампи найа̄нанти ‘‘хоти татха̄гато’’тиа̄дина̄ а̄гата̄нам̣ чатуннам̣ ва̄ра̄нам̣. а̄дито тӣсу ва̄ресу сан̇кхипитва̄ парийоса̄нава̄ре виттха̄ритатта̄ ‘‘аваса̄не ‘там̣ кисса хетӯ’тиа̄дима̄ха̄’’ти вуттам̣. ‘‘а̄дито тӣсу ва̄ресу татхева десана̄ паватта̄, йатха̄ парийоса̄нава̄ре, па̄л̣и пана сан̇кхитта̄’’ти кечи.

воха̄роти ‘‘сатто иттхӣ пурисо’’тиа̄дина̄, ‘‘кхандха̄а̄йатана̄нӣ’’тиа̄дина̄, ‘‘пхассо ведана̄’’тиа̄дина̄ ча воха̄ритаббавоха̄ро. тасса пана воха̄расса паваттит̣т̣ха̄нам̣ на̄ма сан̇кхепато име ева̄ти а̄ха ‘‘кхандха̄ а̄йатана̄ни дха̄туйо’’ти. йасма̄ нибба̄нам̣ пуббабха̄ге сан̇кха̄ра̄нам̣ ниродхабха̄венева пан̃н̃а̄пийати ча, тасма̄ тасса̄пи кхандхамукхена авачаритаббата̄ лаббхатӣти ‘‘пан̃н̃а̄йа авачаритаббам̣ кхандхапан̃чака’’нти вуттам̣. тена̄ха бхагава̄ ‘‘имасмим̣йева бйа̄маматте кал̣еваре сасан̃н̃имхи саманаке локан̃ча пан̃н̃апеми локасамудайан̃ча локаниродхан̃ча локаниродхага̄минин̃ча пат̣ипада’’нти. (сам̣. ни. 1.107; а. ни. 4.45) пан̃н̃а̄вачаранти ва̄ тебхӯмакадхамма̄наметам̣ гахан̣анти ‘‘кхандхапан̃чака’’нтвева вуттам̣, тасма̄ ‘‘йа̄вата̄ пан̃н̃а̄’’ти еттха̄пи локийапан̃н̃а̄йа ева гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. ват̣т̣акатха̄ хеса̄ти. татха̄ хи ‘‘йа̄вата̄ ват̣т̣ам̣ ват̣т̣ати’’ иччева вуттам̣. тенева̄ха ‘‘танта̄кулакападассева анусандхи дассито’’ти. йасма̄ бхагава̄ дит̣т̣хисӣсенеттха ват̣т̣акатхам̣ катхетва̄ йатха̄нусандхина̄пи ват̣т̣акатхам̣ катхеси, тасма̄ ‘‘танта̄кулакападассева анусандхи дассито’’ти са̄вадха̄ран̣ам̣ катва̄ вуттам̣. пат̣иччасамуппа̄дакатха̄ панеттха йа̄вадева тасса гамбхӣрабха̄вавибха̄ванаттха̄йа виттха̄рита̄, виват̣т̣акатха̄пи сама̄на̄ идха пачча̄мат̣т̣ха̄ти дат̣т̣хаббам̣.

саттавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитиван̣н̣ана̄

127. гаччханто гаччхантоти саматхапат̣ипаттийам̣ суппатит̣т̣хито хутва̄ випассана̄гаманена, маггагаманена ча гаччханто гаччханто. убхохи бха̄гехи муччанато убхатобха̄гавимутто на̄ма хоти. со ‘‘евам̣ асаманупассанто’’ти вутто випассана̄йа̄никоти катва̄ ‘‘йо ча на саманупассатӣти вутто со йасма̄ гаччханто гаччханто пан̃н̃а̄вимутто на̄ма хотӣ’’ти вуттам̣. хет̣т̣ха̄ вутта̄нанти ‘‘китта̄вата̄ ча, а̄нанда, атта̄нам̣ на пан̃н̃апенто на пан̃н̃а̄петӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.119), ‘‘йато кхо, а̄нанда, бхиккху нева веданам̣ атта̄нам̣ саманупассатӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.125 а̄дайо) ча хет̣т̣ха̄ па̄л̣ийам̣ а̄гата̄нам̣ двиннам̣ путхуджджанабхиккхӯнам̣. нигамананти ниссаран̣ам̣. на̄манти пан̃н̃а̄вимутта̄дина̄мам̣.

пат̣исандхивасена вутта̄ти на̄наттака̄йана̄наттасан̃н̃ита̄висесависит̣т̣хапат̣исандхивасена вутта̄ сатта вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо. там̣там̣саттаника̄йам̣ пати ниссайато хи на̄наттака̄йа̄дита̄ там̣парийа̄паннапат̣исандхисамуда̄гата̄ти дат̣т̣хабба̄ тадабхиниббаттакакаммабхавасса татха̄ а̄йӯхитатта̄. чатассо а̄гамиссантӣти рӯпаведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄раккхандхавасена чатассо вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо а̄гамиссанти ‘‘рӯпупа̄йам̣ ва̄ а̄вусо вин̃н̃а̄н̣ам̣ тит̣т̣хама̄нам̣ тит̣т̣хатӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 3.311). вин̃н̃а̄н̣апатит̣т̣ха̄насса̄ти пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асса етарахи патит̣т̣ха̄нака̄ран̣асса. аттхато вуттависесависит̣т̣ха̄ пан̃чавока̄ре рӯпаведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄раккхандха̄, чатувока̄ре ведана̄дайо тайо кхандха̄ ведитабба̄. сатта̄ва̄сабха̄вам̣ упа̄да̄йа ‘‘две ча а̄йатана̄нӣти две нива̄сат̣т̣ха̄на̄нӣ’’ти вуттам̣. нива̄сат̣т̣ха̄напарийа̄йопи а̄йатанасаддо хоти йатха̄ ‘‘дева̄йатанадвайа’’нти. саббанти вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хити а̄йатанадвайанти сакалам̣. тасма̄ гахитам̣ таттха екамева аггахетва̄ти адхиппа̄йо. парийа̄да̄нам̣ анавасесаггахан̣ам̣ на гаччхати ват̣т̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитиа̄йатанадвайа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃аантогадхатта̄.

нидассанаттхе нипа̄то, тасма̄ сеййатха̄пи манусса̄ти йатха̄ манусса̄ти вуттам̣ хоти. висесо хотийева сатипи ба̄хирасса ка̄ракасса абхеде аджджхаттикасса бхиннатта̄. на̄наттам̣ ка̄йе етесам̣, на̄натто ва̄ ка̄йо етесанти на̄наттака̄йа̄, имина̄ найена сесападесупи аттхо ведитаббо. несанти манусса̄нам̣. на̄натта̄ сан̃н̃а̄ етесам̣ аттхӣти на̄наттасан̃н̃ино. сукхасамуссайато винипа̄то етесам̣ аттхӣти винипа̄тика̄ сатипи девабха̄ве диббасампаттийа̄ абха̄вато, апа̄йесу ва̄ гато наттхи нипа̄то етесанти винипа̄тика̄. тена̄ха ‘‘чатуапа̄йавинимутта̄’’ти. дхаммападанти сатипат̣т̣ха̄на̄дидхаммакот̣т̣ха̄сам̣. виджа̄нийа̄ти сутамайена та̄ва н̃а̄н̣ена виджа̄нитва̄. тадануса̄рена йонисоманасика̄рам̣ парибрӯханто сӣлависуддхиа̄дикам̣ самма̄пат̣ипаттим̣ апи пат̣ипаджджема. са̄ ча пат̣ипатти хита̄йа дит̣т̣хадхаммика̄дисакалахита̄йа амха̄кам̣ сийа̄. ида̄ни таттха сӣлапат̣ипаттим̣ та̄ва вибха̄гена дассенто ‘‘па̄н̣есу ча̄’’ти га̄тхама̄ха.

брахмака̄йе пат̣хамаджджха̄наниббатте брахмасамӯхе, брахманика̄йе ва̄ бхава̄ти брахмака̄йика̄. маха̄брахмуно париса̄йа бхава̄ти брахмапа̄рисаджджа̄ тасса парича̄ракат̣т̣ха̄не т̣хитатта̄. маха̄брахмуно пурохитат̣т̣ха̄не т̣хита̄ти брахмапурохита̄. а̄йуван̣н̣а̄дӣхи маханто брахма̄ноти маха̄брахмуно. сатипи тесам̣ тивидха̄нампи пат̣хамена джха̄нена абхиниббаттабха̄ве джха̄насса пана паваттибхедена айам̣ висесоти дассетум̣ ‘‘брахмапа̄рисаджджа̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. париттена̄ти хӣнена, са̄ часса хӣната̄ чханда̄дӣнам̣ хӣната̄йа ведитабба̄, пат̣иладдхаматтам̣ ва̄ хӣнам̣. каппасса̄ти асан̇кхйеййакаппасса. хӣнапан̣ӣта̄нам̣ маджджхе бхаватта̄ маджджхимена, са̄ часса маджджхимата̄ чханда̄дӣнам̣ маджджхимата̄йа ведитабба̄, пат̣илабхитва̄ на̄тисубха̄витам̣ ва̄ маджджхимам̣. упад̣д̣хакаппоти асан̇кхйеййакаппасса упад̣д̣хакаппо. виппха̄рикатароти брахмапа̄рисаджджехи пама̄н̣ато випулатаро, сабха̄вато ул̣а̄ратаро ча хоти. сабха̄венапи хи ул̣а̄ратарова, там̣ панеттха аппама̄н̣ам̣. татха̄ хи паритта̄бха̄дӣнам̣, париттасубха̄дӣнан̃ча ка̄йе сатипи сабха̄вавематте екаттавасенева ваваттха̄пӣйатӣти ‘‘екаттака̄йа̄’’ твева вуччанти. пан̣ӣтена̄ти уккат̣т̣хена, са̄ часса уккат̣т̣хата̄ чханда̄дӣнам̣ уккат̣т̣хата̄йа ведитабба̄, субха̄витам̣ ва̄ саммадева васибха̄вам̣ па̄питам̣ пан̣ӣтам̣ падха̄набха̄вам̣ нӣтанти катва̄, идха̄пи каппо асан̇кхйеййакаппавасенева ведитаббо парипун̣н̣асса маха̄каппасса асамбхавато. итӣти евам̣ вуттаппака̄рена. тети ‘‘брахмака̄йика̄’’ти вутта̄ тивидха̄пи брахма̄но. сан̃н̃а̄йа екатта̄ти тихетукабха̄вена сан̃н̃а̄йа екаттасабха̄ватта̄. на хи тасса̄ сампайуттадхаммавасена ан̃н̃опи кочи бхедо аттхи.

еванти имина̄ на̄наттака̄йаекаттасан̃н̃иноти дассети.

дан̣д̣аукка̄йа̄ти дан̣д̣адӣпика̄йа. саратӣти дха̄вати вийа. виссаратӣти виппакин̣н̣а̄ вийа дха̄вати. две каппа̄ти две маха̄каппа̄. ито паресупи есева найо. идха̄ти имасмим̣ сутте. уккат̣т̣хапариччхедавасена а̄бхассараггахан̣енева саббепи те паритта̄бха̄, аппама̄н̣а̄бха̄пи гахита̄.

собхана̄ пабха̄ субха̄, субха̄йа кин̣н̣а̄ субха̄кин̣н̣а̄ти ваттаббе а̄-ка̄расса рассаттам̣, антима-н̣а-ка̄расса ха-ка̄ран̃ча катва̄ ‘‘субхакин̣ха̄’’ти вутта̄, ат̣т̣хакатха̄йам̣пана ниччала̄йа екаггхана̄йа пабха̄йа субхоти парийа̄йавачананти ‘‘субхена окин̣н̣а̄ викин̣н̣а̄’’ти аттхо вутто, еттха̄пи антима-н̣а-ка̄расса ха-ка̄ракаран̣ам̣ иччхитаббамева. на чхиджджитва̄ чхиджджитва̄ пабха̄ гаччхати екаггханатта̄. чатуттхавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитимева бхаджанти ка̄йасса, сан̃н̃а̄йа ча екарӯпатта̄. випуласантасукха̄йуван̣н̣а̄дипхалатта̄ вехаппхала̄. еттха̄ти вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийам̣.

виват̣т̣апаккхе т̣хита̄ напунара̄ваттанато. ‘‘на саббака̄лика̄’’ти ватва̄ тамева асаббака̄ликаттам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘каппасатасахассампӣ’’тиа̄ди вуттам̣. сол̣асакаппасахассаччайена уппанна̄нам̣ суддха̄ва̄сабрахма̄нам̣ паринибба̄йанато, ан̃н̃есан̃ча таттха ануппаджджанато буддхасун̃н̃елоке сун̃н̃ам̣ там̣ т̣ха̄нам̣ хоти, тасма̄ суддха̄ва̄са̄ на саббака̄лика̄, кхандха̄ва̄рат̣т̣ха̄насадиса̄ хонти суддха̄ва̄сабхӯмийо. имина̄ суттена суддха̄ва̄са̄нам̣ сатта̄ва̄сабха̄вадӣпаненева вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитибха̄во дӣпито, тасма̄ суддха̄ва̄са̄пи саттасу вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу чатуттхавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитим̣ навасу сатта̄ва̄сесу чатуттхасатта̄ва̄сам̣йева бхаджанти.

сукхуматта̄ти сан̇кха̄ра̄васесасукхумабха̄ваппаттатта̄. парибйаттавин̃н̃а̄н̣акичча̄бха̄вато нева вин̃н̃а̄н̣ам̣, саббасо авин̃н̃а̄н̣ам̣ на хотӣти на̄вин̃н̃а̄н̣ам̣, тасма̄ париппхут̣авин̃н̃а̄н̣акиччавантӣсу вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу аватва̄.

128. тан̃ча вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитинти пат̣хамам̣ вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитим̣. хет̣т̣ха̄ вуттанайена сарӯпато, манусса̄дивибха̄гато, сан̇кхепато, ‘‘на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄’’ти бхедато ча паджа̄на̄ти. тасса̄ самудайан̃ча̄ти тасса̄ пат̣хама̄йа вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийа̄ пан̃чавӣсативидхам̣ самудайан̃ча паджа̄на̄ти. аттхан̇гамепи есева найо. асса̄детаббато, асса̄дато ча асса̄дам̣. айам̣ аничча̄дибха̄во а̄дӣнаво. чхандара̄го винӣйати етена, еттха ва̄ти чхандара̄гавинайо, саха маггена нибба̄нам̣. чхандара̄гаппаха̄нанти еттха̄пи есева найо. ма̄надит̣т̣хӣнам̣ васена̄ханти ва̄, тан̣ха̄васена маманти ва̄ абхинандана̄пи ма̄насса паритассана̄ вийа дат̣т̣хабба̄. саббаттха̄ти саббесу сесесу ат̣т̣хасупи ва̄ресу. таттха̄ти упари тӣсу вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу дутийа̄йатанесу. таттха хи рӯпам̣ наттхи. пуна таттха̄ти пат̣хама̄йатане. таттха хи еко рӯпаккхандхова. еттха̄ти ча тамева сандха̄йа вуттам̣. таттха хи рӯпасса каммасамут̣т̣ха̄натта̄ а̄ха̄равасена йоджана̄ на самбхавати.

йато кхоти еттха то-саддо да̄-саддо вийа ка̄лавачано ‘‘йато кхо, са̄рипутта, бхиккхусан̇гхо’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 21) вийа̄ти вуттам̣ ‘‘йада̄ кхо’’ти. аггахетва̄ти кан̃чипи сан̇кха̄рам̣ ‘‘етам̣ мама̄’’тиа̄дина̄ аггахетва̄. пан̃н̃а̄вимуттоти ат̣т̣ханнам̣ вимоккха̄нам̣ анадхигататта̄ са̄тисайасса сама̄дхибаласса абха̄вато пан̃н̃а̄баленева вимутто. тена̄ха ‘‘ат̣т̣ха вимоккхе асаччхикатва̄ пан̃н̃а̄баленева̄’’тиа̄ди. аппаваттинти а̄йатим̣ аппаваттим̣ катва̄. паджа̄нанто вимуттоти ва̄ пан̃н̃а̄вимутто, пат̣хамаджджха̄напхассена вина̄ париджа̄нана̄диппака̄рехи чатта̄ри сачча̄ни джа̄нанто пат̣ивиджджханто тесам̣ кичча̄нам̣ маттхакаппаттийа̄ нит̣т̣хитакиччата̄йа висесена муттоти вимутто. со пан̃н̃а̄вимутто. суккхавипассакоти саматхабха̄вана̄синеха̄бха̄вена суккха̄ лӯкха̄, асиниддха̄ ва̄ випассана̄ етасса̄ти суккхавипассако. т̣хатва̄ти па̄дакакаран̣авасена т̣хатва̄. ан̃н̃атарасминти ча ан̃н̃атараан̃н̃атарасмим̣, екекасминти аттхо. еван̃хисса пан̃чавидхата̄ сийа̄. ‘‘на хева кхо ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихаратӣ’’ти имина̄ са̄тисайасса сама̄дхибаласса абха̄во дӣпито. ‘‘пан̃н̃а̄йа часса дисва̄’’тиа̄дина̄ са̄тисайасса пан̃н̃а̄баласса бха̄во. пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонтӣти на а̄сава̄ пан̃н̃а̄йа пассанти, дассанака̄ран̣а̄ пана париккхӣн̣а̄ ‘‘дисва̄ париккхӣн̣а̄’’ти вутта̄. дассана̄йаттапариккхайатта̄ ева хи дассанам̣ а̄сава̄нам̣ кхайасса пуримакирийа̄ хоти.

ат̣т̣хавимоккхаван̣н̣ана̄

129. екасса бхиккхуноти саттасу арийапуггалесу екасса бхиккхуно. вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитиа̄дина̄ париджа̄нана̄дивасаппа ваттаниггаманан̃ча пан̃н̃а̄вимуттана̄ман̃ча. итарасса̄ти убхатобха̄гавимуттасса. име сандха̄йа хи пуббе ‘‘двиннам̣ бхиккхӯна’’нти вуттам̣. кенат̣т̣хена̄ти кена сабха̄вена. сабха̄во хи н̃а̄н̣ена йа̄тха̄вато аран̣ӣйато н̃а̄таббато ‘‘аттхо’’ти вуччати, со ева ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘ат̣т̣хо’’ти вутто. адхимуччанат̣т̣хена̄ти адхикам̣ сависесам̣ муччанат̣т̣хена, етена сатипи саббасса̄пи рӯпа̄вачараджджха̄насса виккхамбханавасена пат̣ипаккхато вимуттабха̄ве йена бха̄вана̄висесена там̣ джха̄нам̣ са̄тисайам̣ пат̣ипаккхато вимуччитва̄ паваттати, со бха̄вана̄висесо дӣпито. бхавати хи сама̄наджа̄тийуттопи бха̄вана̄висесена паваттиа̄ка̄рависесо, йатха̄ там̣ саддха̄вимуттата̄ дит̣т̣хиппаттасса. татха̄ паччанӣкадхаммехи сут̣т̣ху вимуттата̄йа, евам̣ аниггахитабха̄вена нира̄сан̇ката̄йа абхиративасена сут̣т̣ху адхимуччанат̣т̣хенапи вимоккхо. тена̄ха ‘‘а̄рамман̣е ча̄’’тиа̄ди. айам̣ панаттхоти айам̣ адхимуччанат̣т̣хо паччхиме вимоккхе ниродхе наттхи, кевало вимуттат̣т̣хо ева таттха лаббхати, там̣ сайамева парато ваккхати.

рӯпӣти йена̄йам̣ сасантатипарийа̄паннена рӯпена саманна̄гато, там̣ йасса джха̄насса хетубха̄вена висит̣т̣хам̣ рӯпам̣ хоти, йена висит̣т̣хена рӯпена ‘‘рӯпӣ’’ти вуччеййа рӯпӣ-саддасса атисайаттхадӣпанато, тадева сасантатипарийа̄паннарӯпавасена пат̣иладдхам̣ джха̄нам̣ идха параматтхато рӯпӣбха̄васа̄дхаканти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘аджджхатта’’нтиа̄ди. рӯпаджджха̄нам̣ рӯпам̣ уттарападалопена. рӯпа̄нӣти панеттха пуримападалопо дат̣т̣хаббо. тена вуттам̣ ‘‘нӣлакасин̣а̄дирӯпа̄нӣ’’ти. рӯпе касин̣арӯпе сан̃н̃а̄ рӯпасан̃н̃а̄, са̄ етасса аттхӣти рӯпасан̃н̃ӣ, сан̃н̃а̄сӣсена джха̄нам̣ вадати. таппат̣иккхепена арӯпасан̃н̃ӣ. тена̄ха ‘‘аджджхаттам̣ на рӯпасан̃н̃ӣ’’тиа̄ди.

‘‘анто аппана̄йам̣ субханти а̄бхого наттхӣ’’ти имина̄ пубба̄бхогавасена татха̄ адхимутти сийа̄ти дассети. еван̃хеттха татха̄ваттаббата̄паттичодана̄ саматтхита̄ хоти. йасма̄ сувисуддхесу нӣла̄дӣсу ван̣н̣акасин̣есу таттха ката̄дхика̄ра̄нам̣ абхиративасена сут̣т̣ху адхимуччанат̣т̣хо самбхавати, тасма̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ татха̄ татийо вимоккхо сам̣ван̣н̣ито, йасма̄ пана метта̄васена паваттама̄на̄ бха̄вана̄ сатте аппат̣икӯлато даханти тесу тато адхимуччитва̄ва паваттати, тасма̄ пат̣исамбхида̄магге (пат̣и. ма. 212) ‘‘брахмавиха̄рабха̄вана̄ субхавимоккхо’’ти вутта̄, тайидам̣ убхайампи тена тена парийа̄йена вуттатта̄ на вируджджхатӣти дат̣т̣хаббам̣.

саббасоти анавасесато. на хи чатуннам̣ арӯпаккхандха̄нам̣ екадесопи таттха авассиссати. висуддхатта̄ти йатха̄париччхиннака̄ле ниродхитатта̄. уттамо вимоккхо на̄ма арийехева сама̄паджджитаббато, арийапхалапарийоса̄натта̄ дит̣т̣хева дхамме нибба̄наппаттибха̄вато ча.

130. а̄дито пат̣т̣ха̄йа̄ти пат̣хамасама̄паттито пат̣т̣ха̄йа. йа̄ва парийоса̄на̄ сама̄патти, та̄ва. ат̣т̣хатва̄ти каттхачи сама̄паттийам̣ ат̣т̣хито ева, нирантарамева пат̣ипа̄т̣ийа̄, уппат̣ипа̄т̣ийа̄ ча сама̄паджджатева̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘ито чито ча сан̃чаран̣авасена вутта’’нти. иччхати сама̄паджджитум̣. таттха ‘‘сама̄паджджати пависатӣ’’ти сама̄паттисаман̇гӣпуггало там̣ там̣ павит̣т̣хо вийа хотӣти катва̄ вуттам̣.

двӣхи бха̄гехи вимуттоти арӯпаджджха̄нена виккхамбханавимоккхена, маггена самуччхедавимоккхена̄ти двӣхи вимуччанабха̄гехи, арӯпасама̄паттийа̄ рӯпака̄йато, маггена на̄мака̄йатоти двӣхи вимуччитаббабха̄гехи ча вимутто. тена̄ха ‘‘арӯпасама̄паттийа̄’’тиа̄ди. вимуттоти хи килесехи вимутто, вимуччанто ча килеса̄нам̣ виккхамбханасамуччхинданехи ка̄йадвайато вимуттоти айаметтха аттхо. га̄тха̄йа ча а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанала̄бхино упасивабра̄хман̣асса бхагавата̄ ‘‘на̄мака̄йа̄ вимутто’’ти убхатобха̄гавимутто муни аккха̄то. таттха аттхам̣ палетӣти аттхам̣ гаччхати. на упети сан̇кханти ‘‘асукам̣ на̄ма дисам̣ гато’’ти воха̄рам̣ на гаччхати. евам̣ муни на̄мака̄йа̄ вимуттоти евам̣ арӯпам̣ упапанно секкхамуни пакатийа̄ пуббева рӯпака̄йа̄ вимутто, таттха ча чатуттхамаггам̣ ниббаттетва̄ на̄мака̄йасса парин̃н̃а̄татта̄ пуна на̄мака̄йа̄пи вимутто. убхатобха̄гавимутто кхӣн̣а̄саво хутва̄ анупа̄да̄йа паринибба̄насан̇кха̄там̣ аттхам̣ палети на упети сан̇кхам̣, ‘‘кхаттийо бра̄хман̣о’’ти евам̣ а̄дикам̣ саман̃н̃ам̣ на гаччхатӣти аттхо.

‘‘ан̃н̃атарато вут̣т̣ха̄йа̄’’ти идам̣ ким̣ а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана̄дӣсу ан̃н̃атарала̄бхӣвасена вуттам̣, уда̄ху сабба̄руппала̄бхӣвасена̄ти йатхиччхаси, татха̄ хоту, йади сабба̄руппала̄бхӣвасена вуттам̣, на кочи виродхо. атха таттха ан̃н̃атарала̄бхӣвасена вуттам̣, ‘‘йато кхо, а̄нанда, бхиккху име ат̣т̣ха вимоккхе ануломампи сама̄паджджатӣ’’тиа̄дивачанена вируджджхеййа̄ти? йасма̄ арӯпа̄вачараджджха̄несу екасса̄пи ла̄бхӣ ‘‘ат̣т̣хавимоккхала̄бхӣ’’ твева вуччати ат̣т̣хавимоккхе екадесасса̄пи там̣на̄мада̄насаматтхата̄самбхавато. айан̃хи ат̣т̣хавимоккхасаман̃н̃а̄ самуда̄йе вийа тадекадесепи нирул̣ха̄паттисаман̃н̃а̄ вийа̄ти. тена вуттам̣ ‘‘а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана̄дӣсу ан̃н̃атарато вут̣т̣ха̄йа̄’’ти. ‘‘пан̃чавидхо хотӣ’’ти ватва̄ чхаббидхатам̣писса кечи парикаппенти, там̣ тесам̣ матиматтам̣, ниччхитова̄йам̣ пан̃хо пубба̄чарийехӣти дассетум̣ ‘‘кечи пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха кечӣти уттаравиха̄рава̄сино, са̄расама̄са̄чарийа̄ ча. те хи ‘‘убхатобха̄гавимуттоти убхайабха̄гавимутто сама̄дхивипассана̄то’’ти ватва̄ рӯпа̄вачарасама̄дхина̄пи сама̄дхипарипантхато вимуттим̣ ман̃н̃анти. евам̣ рӯпаджджха̄набха̄гена, арӯпаджджха̄набха̄гена ча убхато вимуттоти па̄йасама̄но. ‘‘та̄дисамева̄’’ти имина̄ йа̄дисам̣ арӯпа̄вачараджджха̄нам̣ килесавиккхамбхане, та̄дисам̣ рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нам̣ пӣти имаматтхам̣ уллан̇гети. тена̄ха ‘‘тасма̄’’тиа̄ди.

убхатобха̄гавимуттапан̃хоти убхатобха̄гавимуттасса чхаббидхатам̣ нисса̄йа уппаннапан̃хо. ван̣н̣анам̣ нисса̄йа̄ти тасса падасса аттхавачанам̣ нисса̄йа. чирена̄ти тхерасса апарабха̄ге чирена ка̄лена. виниччхайанти сам̣сайачхедакам̣ саннит̣т̣ха̄нам̣ патто.там̣ пан̃ханти таматтхам̣. н̃а̄тум̣ иччхито хи аттхо пан̃хо. на кеначи сутапуббанти кеначи кин̃чи на сутапуббам̣, идам̣ аттхаджа̄танти адхиппа̄йо. кин̃ча̄пи упеккха̄сахагатам̣, кин̃ча̄пи килесе виккхамбхетӣти паччекам̣ кин̃ча̄пи-саддо йоджетаббо. самуда̄чаратӣти паваттати. таттха ка̄ран̣ама̄ха ‘‘име хӣ’’тиа̄дина̄, тена рӯпа̄вачарабха̄ванато а̄руппабха̄вана̄ сависесам̣ килесе виккхамбхети рӯпавира̄габха̄вана̄бха̄вато, упарибха̄вана̄бха̄вато ча̄ти дассетӣти. еван̃ча катва̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄руппабха̄вана̄ниддесе йам̣ вуттам̣ ‘‘тассевам̣ тасмим̣ нимитте пунаппунам̣ читтам̣ ча̄рентасса нӣваран̣а̄ни виккхамбханти сати сантит̣т̣хатӣ’’тиа̄ди, (висуддхи. 1.281) там̣ саматтхатам̣ хотӣти. идам̣ суттанти пуггалапан̃н̃аттипа̄т̣хама̄ха (пу. па. ниддеса 27). саббан̃хи буддхавачанам̣ аттхасӯчана̄диаттхена суттанти вутто ва̄йаматтхо. йам̣ пана таттха ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. ат̣т̣ханнам̣ вимоккха̄нам̣ анулома̄дито сама̄паджджанена са̄тисайам̣ санта̄насса абхисан̇кхататта̄, ат̣т̣хаман̃ча уттамам̣ вимоккхам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ катва̄ випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ аггамагга̄дхигамена убхатобха̄гавимуччанато ча има̄йа убхатобха̄гавимуттийа̄ саббасет̣т̣хата̄ ведита̄ти дат̣т̣хабба̄.

маха̄нида̄насуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄.