2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄

183. чаккхусса̄ти висесака̄ран̣ам̣ аса̄дха̄ран̣аса̄мибха̄вена ниддит̣т̣хам̣. тан̃хи пуггалантара̄са̄дха̄ран̣ам̣ нӣла̄дисаббарӯпаса̄дха̄ран̣ан̃ча. видахатӣти евам̣ еван̃ча тайа̄ паваттитаббанти винийуджджама̄нам̣ вийа уппа̄детӣти аттхо. видахатӣти ча дха̄туаттхо ева висит̣т̣хо упасаггена дӣпитоти вина̄пи упасаггена дха̄тӯти есо саддо таматтхам̣ вадатӣти дат̣т̣хаббо. каттукаммабха̄вакаран̣аадхикаран̣есу дха̄тупадасиддхи хотӣти пан̃чапи ете аттха̄ вутта̄. суван̣н̣араджата̄дидха̄туйо суван̣н̣а̄дӣнам̣ бӣджабхӯта̄ села̄дайо.

аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дха̄туйоти еттха̄пи дха̄тӣти дха̄тӯти падасиддхи ведитабба̄. дха̄ту-саддо ева хи дха̄ран̣аттхопи хотӣти. каттуаттхопи ча̄йам̣ пуримена асадисоти ниссаттасабха̄ваматтадха̄ран̣ан̃ча дха̄ту-саддасса падха̄но аттхоти висум̣ вутто. дха̄туйо вийа дха̄туйоти еттха сӣха-саддо вийа кесаримхи нирул̣хо пурисесу, села̄вайавесу нирул̣хо дха̄ту-саддо ча чаккха̄дӣсу упачарито дат̣т̣хаббо. н̃а̄н̣ан̃ча н̃еййан̃ча н̃а̄н̣ан̃еййа̄ни, тесам̣ авайава̄ таппабхедабхӯта̄ дха̄туйо н̃а̄н̣ан̃еййа̄вайава̄. таттха н̃а̄н̣аппабхеда̄ дхаммадха̄туекадесо, н̃еййаппабхеда̄ ат̣т̣ха̄раса̄пӣти н̃а̄н̣ан̃еййа̄вайаваматта̄ дха̄туйо хонти. атха ва̄ н̃а̄н̣ена н̃а̄таббо сабха̄во дха̄тусаддена вуччама̄но авипарӣтато н̃а̄н̣ан̃еййо, на дит̣т̣хиа̄дӣхи випарӣтагга̄хакехи н̃еййоти аттхо. тасса н̃а̄н̣ан̃еййасса авайава̄ чаккха̄дайо. висабха̄галаккхан̣а̄вайавесу раса̄дӣсу нирул̣хо дха̄ту-саддо та̄дисесу ан̃н̃а̄вайавесу чаккха̄дӣсу упачарито дат̣т̣хаббо, раса̄дӣсу вийа ва̄ чаккха̄дӣсу нирул̣хова. ниджджӣваматтассетам̣ адхивачананти етена ниджджӣваматтападаттхе дха̄ту-саддасса нирул̣хатам̣ дассети. чха дха̄туйо етасса̄ти чхадха̄туйо, йо локе ‘‘пурисо’’ти дхаммасамуда̄йо вуччати, со чхадха̄туро чханнам̣ патхавӣа̄дӣнам̣ ниджджӣваматтасабха̄ва̄нам̣ самуда̄йаматто, на еттха джӣво пурисо ва̄ аттхӣти аттхо.

чаккха̄дӣнам̣ камо пуббе вуттоти идха екекасмим̣ тике тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ дха̄тӯнам̣ камам̣ дассенто а̄ха ‘‘хетупхала̄нупуббававаттха̄навасена̄’’ти. хетупхала̄нам̣ анупуббававаттха̄нам̣ хетупхалабха̄вова. таттха хетӯти паччайо адхиппето. пхаланти паччайуппаннанти а̄ха ‘‘чаккхудха̄тӯ’’тиа̄ди. манодха̄тудхаммадха̄тӯнан̃ча мановин̃н̃а̄н̣асса хетубха̄во йатха̄самбхавам̣ йоджетаббо, два̄рабхӯтамановасена ва̄ тасса̄ манодха̄туйа̄.

сабба̄сам̣ васена̄ти йатха̄вутта̄нам̣ а̄бха̄дха̄туа̄дӣнам̣ пан̃чатим̣са̄йа дха̄тӯнам̣ васена. апараматтхасабха̄васса параматтхасабха̄весу на када̄чи антогадхата̄ аттхӣти а̄ха ‘‘сабха̄вато виджджама̄на̄на’’нти. чанда̄бха̄сӯрийа̄бха̄дика̄ ван̣н̣анибха̄ ева̄ти а̄ха ‘‘рӯпадха̄туйева хи а̄бха̄дха̄тӯ’’ти. рӯпа̄дипат̣ибаддха̄ти ра̄гаваттхубха̄вена гахетабба̄ка̄ро субханимиттанти сандха̄йа ‘‘рӯпа̄дайова̄’’ти аватва̄ пат̣ибаддхавачанам̣ а̄ха. асатипи ра̄гаваттхубха̄ве ‘‘кусалавипа̄ка̄рамман̣а̄ субха̄ дха̄тӯ’’ти дутийо викаппо вутто. вихим̣са̄дха̄ту четана̄, паравихет̣ханачхандо ва̄. авихим̣са̄ карун̣а̄.

убхопӣти дхаммадха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄туйо. хӣна̄дӣсу пуриманайена хӣл̣ита̄ чаккха̄дайо хӣна̄, самбха̄вита̄ пан̣ӣта̄, на̄тихӣл̣ита̄ на̄тисамбха̄вита̄ маджджхима̄ти кхандхавибхан̇ге а̄гатахӣнадукатойева нӣхаритва̄ маджджхима̄ дха̄ту вутта̄ти ведитабба̄. вин̃н̃а̄н̣адха̄ту йадипи чхавин̃н̃а̄н̣адха̄тувасена вибхатта̄, татха̄пи ‘‘вин̃н̃а̄н̣адха̄туггахан̣ена тасса̄ пуреча̄рикапаччха̄ча̄рикатта̄ манодха̄ту гахита̄ва хотӣ’’ти вуттатта̄ а̄ха ‘‘вин̃н̃а̄н̣адха̄ту…пе… саттавин̃н̃а̄н̣асан̇кхепойева̄’’ти. анекесам̣ чаккхудха̄туа̄дӣнам̣, та̄су ча екекисса̄ на̄наппака̄рата̄йа на̄на̄дха̄тӯнам̣ васена анекадха̄туна̄на̄дха̄тулоко вуттоти а̄ха ‘‘ат̣т̣ха̄расадха̄туппабхедаматтамева̄’’ти.

‘‘чаккхусотагха̄надживха̄ка̄йаманомановин̃н̃а̄н̣адха̄тубхедена̄’’ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ ликхитам̣. таттха на чаккха̄дӣнам̣ кевалена дха̄ту-саддена самбандхо адхиппето виджа̄нанасабха̄васса пабхедавачанато. вин̃н̃а̄н̣адха̄ту-саддена самбандхе карийама̄не две маногахан̣а̄ни на каттабба̄ни. на хи две мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйо аттхӣти. ‘‘чаккху…пе… ка̄йамановин̃н̃а̄н̣аманодха̄тӯ’’ти ва̄ ваттаббам̣ атулйайоге двандасама̄са̄бха̄вато. айам̣ панеттха па̄т̣хо сийа̄ ‘‘чаккху…пе… ка̄йавин̃н̃а̄н̣аманомановин̃н̃а̄н̣адха̄тубхедена̄’’ти.

кхандха̄йатанадесана̄ сан̇кхепадесана̄, индрийадесана̄ виттха̄радесана̄ти тадубхайам̣ апеккхитва̄ на̄тисан̇кхепавиттха̄ра̄ дха̄тудесана̄. атха ва̄ суттантабха̄джанӣйе вуттадха̄тудесана̄ атисан̇кхепадесана̄, а̄бха̄дха̄туа̄дӣнам̣ анекадха̄туна̄на̄дха̄туанта̄нам̣ васена десетабба̄ ативиттха̄радесана̄ти тадубхайам̣ апеккхитва̄ айам̣ ‘‘на̄тисан̇кхепавиттха̄ра̄’’ти.

бхерӣталам̣ вийа чаккхудха̄ту саддасса вийа вин̃н̃а̄н̣асса ниссайабха̄вато. ета̄хи ча упама̄хи ниджджӣва̄нам̣ бхерӣталадан̣д̣а̄дӣнам̣ сама̄йоге ниджджӣва̄нам̣ садда̄дӣнам̣ вийа ниджджӣва̄нам̣ чаккхурӯпа̄дӣнам̣ сама̄йоге ниджджӣва̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ паваттӣти ка̄ран̣апхала̄нам̣ дха̄туматтатта̄ ка̄ракаведакабха̄вавирахам̣ дассети.

пуречара̄нучара̄ вийа̄ти ниджджӣвасса кассачи кечи ниджджӣва̄ пуречара̄нучара̄ вийа̄ти аттхо. манодха̄туйева ва̄ аттано кхан̣ам̣ анативаттантӣ аттано кхан̣ам̣ анативаттанта̄нам̣йева чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ авиджджама̄непи пуречара̄нучарабха̄ве пуббака̄ла̄парака̄лата̄йа пуречара̄нучара̄ вийа дат̣т̣хабба̄ти аттхо. салламива сӯламива тивидхадуккхата̄сама̄йогато дат̣т̣хаббо. а̄са̄йева дуккхам̣ а̄са̄дуккхам̣, а̄са̄вигха̄там̣ дуккхам̣ ва̄. сан̃н̃а̄ хи абхӯтам̣ дуккхадуккхампи субха̄дито сан̃джа̄нантӣ там̣ а̄сам̣ тасса̄ ча вигха̄там̣ а̄сӣситасубха̄диасиддхийа̄ джанетӣти. каммаппадха̄на̄ сан̇кха̄ра̄ти ‘‘пат̣исандхийам̣ паккхипанато’’тиа̄дима̄ха. джа̄тидуккха̄нубандханатоти аттана̄ ниббаттийама̄нена джа̄тидуккхена анубандхатта̄. бхавапаччайа̄ джа̄ти хи джа̄тидуккханти. падумам̣ вийа диссама̄нам̣ кхурачаккам̣ вийа рӯпампи иттхийа̄дибха̄вена диссама̄нам̣ на̄на̄видхупаддавам̣ джанети. саббе анаттха̄ ра̄га̄дайо джа̄тиа̄дайо ча висабхӯта̄ асанта̄ саппат̣ибхайа̄ ча̄ти таппат̣ипаккхабхӯтатта̄ амата̄дито дат̣т̣хабба̄.

мун̃читва̄пи ан̃н̃ам̣ гахетва̄ва̄ти етена маккат̣асса гахитам̣ са̄кхам̣ мун̃читва̄пи а̄ка̄се т̣ха̄тум̣ асаматтхата̄ вийа гахита̄рамман̣ам̣ мун̃читва̄пи ан̃н̃ам̣ аггахетва̄ паваттитум̣ асаматтхата̄йа маккат̣асама̄натам̣ дассети. ат̣т̣хиведхавиддхопи даматхам̣ анупагаччханто дут̣т̣хассо ассакхал̣ун̇ко. ран̇гагато нат̣о ран̇ганат̣о.

184. чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча̄тиа̄дина̄ два̄ра̄рамман̣есу екавачанабахувачананиддеса̄ екана̄на̄санта̄нагата̄нам̣ екасанта̄нагатавин̃н̃а̄н̣апаччайабха̄вато екана̄на̄джа̄тикатта̄ ча.

саббадхаммесӯти еттха сабба-саддо адхика̄равасена йатха̄вуттавин̃н̃а̄н̣асан̇кха̄те а̄рамман̣асан̇кха̄те ва̄ падесасаббасмим̣ тит̣т̣хатӣти дат̣т̣хаббо. мановин̃н̃а̄н̣адха̄туниддесе ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ уппаджджитва̄ нируддхасаманантара̄ уппаджджати манодха̄ту, манодха̄туйа̄пи уппаджджитва̄ нируддхасаманантара̄ уппаджджати читта’’нти чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄та̄нантарам̣ манодха̄ту вийа манодха̄та̄нантарампи уппаджджати читтанти йа̄ва ан̃н̃а̄ манодха̄ту уппаджджиссати, та̄ва паваттам̣ саббам̣ читтам̣ екаттена гахетва̄ вуттанти евампи аттхо лаббхати. еван̃хи сати мановин̃н̃а̄н̣адха̄та̄нантарам̣ уппанна̄йа манодха̄туйа̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄ваппасан̇го на хотийева. пан̃чавин̃н̃а̄н̣адха̄туманодха̄туккаманидассанан̃хи таббидхурасабха̄вена уппаттит̣т̣ха̄нена ча париччхиннасса читтасса мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄вадассанаттхам̣, на анантаруппаттиматтена̄ти таббидхурасабха̄ве екаттам̣ упанетва̄ дассанам̣ йуджджати. анупанӣтепи екатте таббидхурасабха̄ве екасмим̣ дассите са̄ман̃н̃авасена ан̃н̃ампи саббам̣ там̣ сабха̄вам̣ дасситам̣ хотӣти дат̣т̣хаббам̣. пи-саддена мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампин̣д̣ане ча сати ‘‘мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄пи саманантара̄ уппаджджати читтам̣…пе… таджджа̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти мановин̃н̃а̄н̣адха̄туггахан̣ена бхаван̇га̄нантарам̣ уппаннам̣ манодха̄тучиттам̣ ниваттитам̣ хотӣти че? на, тасса̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄ва̄сиддхито. на хи йам̣ чодӣйати, тадева париха̄ра̄йа хотӣти.

манодха̄туйа̄пи мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄пӣти манадвайавачанена двиннам̣ ан̃н̃аман̃н̃авидхурасабха̄вата̄ дассита̄ти тенева манодха̄та̄ваджджанасса мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄во ниваттитоти дат̣т̣хаббо. вутто хи тасса мановин̃н̃а̄н̣адха̄тувидхуро манодха̄тусабха̄во ‘‘саббадхаммесу ва̄ пана пат̣хамасаманна̄ха̄ро уппаджджатӣ’’тиа̄дина̄. са̄ сабба̄пӣти етам̣ мукхаматтанидассанам̣. на хи джаванапарийоса̄на̄ ева мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту, тада̄рамман̣а̄дӣнипи пана хонтийева̄ти. евам̣ пан̃чавин̃н̃а̄н̣адха̄туманодха̄тувисит̣т̣хасабха̄вавасена саббам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тум̣ дассетва̄ пуна манодва̄равасена са̄тисайам̣ джаванамановин̃н̃а̄н̣адха̄тум̣ дассенто ‘‘манан̃ча пат̣ичча̄’’тиа̄дима̄ха. йади пана чханнам̣ два̄ра̄нам̣ васена джавана̄васа̄на̄нева читта̄ни идха ‘‘мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти дассита̄нӣти айаматтхо гайхеййа, чутипат̣исандхибхаван̇га̄нам̣ аггахитатта̄ са̄васеса̄ десана̄ а̄паджджати, тасма̄ йатха̄вуттена найена аттхо ведитаббо. чхадва̄рикачиттехи ва̄ сама̄налаккхан̣а̄ни ан̃н̃а̄нипи ‘‘мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти дассита̄нӣти ведитабба̄ни.

пат̣ичча̄ти а̄гатат̣т̣ха̄нети еттха ‘‘мано ча несам̣ гочарависайам̣ паччанубхотӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.455) висум̣ ка̄тум̣ йуттам̣, идха пана ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча̄’’тиа̄дӣсу ча-саддена сампин̣д̣етва̄ а̄ваджджанассапи чаккха̄дисаннисситата̄каран̣ам̣ вийа манан̃ча пат̣ичча̄ти а̄гатат̣т̣ха̄не манодва̄расан̇кха̄табхаван̇гасаннисситамева а̄ваджджанам̣ ка̄таббанти адхиппа̄йо.

абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.