15. пат̣исамбхида̄вибхан̇го

1. суттантабха̄джанӣйам̣

1. сан̇гахава̄раван̣н̣ана̄

718. есева найоти сан̇кхепена дассетва̄ тамева найам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘дхаммаппабхедасса хӣ’’тиа̄дима̄ха. нируттипат̣ибха̄наппабхеда̄ таббисайа̄нам̣ аттха̄дӣнам̣ паччайуппанна̄дибхедехи бхиндитва̄ ведитабба̄.

‘‘йам̣ кин̃чи паччайасамуппанна’’нти етена саччахетудхаммапаччайа̄ка̄рава̄ресу а̄гата̄ни дуккха̄дӣни гахита̄ни. саччапаччайа̄ка̄рава̄ресу нибба̄нам̣, парийаттива̄ре бха̄ситаттхо, абхидхаммабха̄джанӣйе випа̄ко кирийан̃ча̄ти евам̣ па̄л̣ийам̣ вутта̄намева васена пан̃ча аттха̄ ведитабба̄, татха̄ дхамма̄ ча.

видахатӣти ниббаттакахетуа̄дӣнам̣ са̄дха̄ран̣ам̣ ниббачанам̣, тадаттхам̣ пана вибха̄ветума̄ха ‘‘паваттети чева па̄пети ча̄’’ти. тесу пуримо аттхо маггаваджджесу дат̣т̣хаббо. бха̄ситампи хи авабодханавасена аттхам̣ паваттетӣти. магго пана нибба̄нам̣ па̄петӣти тасмим̣ паччхимо.

дхамманирутта̄бхила̄пети еттха дхамма-саддо сабха̄вава̄чакоти катва̄ а̄ха ‘‘йа̄ сабха̄ванируттӣ’’ти, авипарӣтанируттӣти аттхо. тасса̄ абхила̄пети тасса̄ нируттийа̄ авачанабхӯта̄йа пан̃н̃аттийа̄ абхила̄пети кечи ван̣н̣айанти. евам̣ сати пан̃н̃атти абхилапитабба̄, на вачананти а̄паджджати, на ча вачанато ан̃н̃ам̣ абхилапитаббам̣ учча̄ретаббам̣ аттхи, атха̄пи пхасса̄дивачанехи бодхетаббам̣ абхилапитаббам̣ сийа̄, евам̣ сати аттхадхаммаваджджам̣ техи бодхетаббам̣ на виджджатӣти тесам̣ нируттибха̄во а̄паджджати. ‘‘пхассоти ча сабха̄ванирутти, пхассам̣ пхасса̄ти на сабха̄ванируттӣ’’ти дасситова̄йаматтхо, на ча авачанам̣ евам̣пака̄рам̣ аттхи, тасма̄ вачанабхӯта̄йа ева тасса̄ сабха̄ванируттийа̄ абхила̄пе учча̄ран̣ети аттхо дат̣т̣хаббо.

там̣ сабха̄ванируттим̣ саддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса тасмим̣ сабха̄ванирутта̄бхила̄пе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄ти вуттатта̄ нируттисадда̄рамман̣а̄йа сотавин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ парато манодва̄ре нируттипат̣исамбхида̄ паваттатӣти ваданти. ‘‘нируттипат̣исамбхида̄ паччуппанна̄рамман̣а̄’’ти ча вачанам̣ саддам̣ гахетва̄ паччха̄ джа̄нанам̣ сандха̄йа вуттанти. евам̣ пана ан̃н̃асмим̣ паччуппанна̄рамман̣е ан̃н̃ам̣ паччуппанна̄рамман̣анти вуттанти а̄паджджати. йатха̄ пана диббасотан̃а̄н̣ам̣ манусса̄манусса̄дисаддаппабхеданиччхайасса паччайабхӯтам̣ там̣ там̣ саддавибха̄вакам̣, евам̣ сабха̄ва̄сабха̄ванируттиниччхайасса паччайабхӯтам̣ паччуппаннасабха̄ванируттисадда̄рамман̣ам̣ там̣вибха̄вакан̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄ти вуччама̄не на па̄л̣ивиродхо хоти. там̣ сабха̄ванируттим̣ саддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса̄ти ча паччуппаннасадда̄рамман̣ам̣ паччавеккхан̣ам̣ паваттайантасса̄ти на на сакка̄ ваттум̣. тампи хи н̃а̄н̣ам̣ сабха̄ванируттим̣ вибха̄вентам̣йева там̣там̣саддапаччавеккхан̣а̄нантарам̣ там̣там̣пабхеданиччхайахетутта̄ нируттим̣ бхиндантам̣ пат̣ивиджджхантамева уппаджджатӣти ча пабхедагатампи хотӣти. сабха̄ванируттӣти ма̄гадхабха̄са̄ адхиппета̄ти тато ан̃н̃ам̣ саккат̣ана̄ма̄дисаддам̣ сандха̄йа ‘‘ан̃н̃ам̣ пана̄’’ти а̄ха. бйан̃джананти нипа̄тападама̄ха.

катхитам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣. бодхиман̣д̣а-саддо пат̣хама̄бхисамбуддхат̣т̣ха̄не ева дат̣т̣хаббо, на йаттха каттхачи бодхируккхасса патит̣т̣хитат̣т̣ха̄не. суван̣н̣асала̄канти сет̣т̣хасала̄кам̣, дхаммадесанаттхам̣ сала̄кам̣ гахетва̄ти аттхо, на пат̣исамбхида̄йам̣ т̣хитена пава̄ритам̣, тасма̄ пат̣исамбхида̄то ан̃н̃енева пака̄рена джа̄нитаббато на саккат̣абха̄са̄джа̄нанам̣ пат̣исамбхида̄киччанти адхиппа̄йо.

идам̣ катхитанти ма̄гадхабха̄са̄йа сабха̄ванируттита̄н̃а̄панаттхам̣ идам̣ ида̄ни ваттаббам̣ катхитанти аттхо. чхаддантава̄ран̣а (джа̄. 1.16.97 а̄дайо) -титтираджа̄така̄дӣсу (джа̄. 1.4.73 а̄дайо) тираччха̄несу ча ма̄гадхабха̄са̄ уссанна̄, на от̣т̣ака̄дибха̄са̄ саккат̣ам̣ ва̄.

таттха̄ти ма̄гадхасесабха̄са̄су. сеса̄ париваттанти екантена ка̄лантаре ан̃н̃атха̄ хонти винассанти ча. ма̄гадха̄ пана каттхачи када̄чи париваттантӣпи на саббаттха саббада̄ саббатха̄ ча париваттати, каппавина̄сепи тит̣т̣хатийева̄ти ‘‘айамевека̄ на париваттатӣ’’ти а̄ха. папан̃чоти чира̄йананти аттхо. буддхавачанамева четасса висайо, тенева ‘‘нелан̇го сетапаччха̄до’’ти га̄тхам̣ пуччхито читто гахапати ‘‘‘ким̣ ну кхо етам̣, бханте, бхагавата̄ бха̄сита’нти? ‘евам̣ гахапатӣ’ти. ‘тена хи, бханте, мухуттам̣ а̄гаметха, йа̄васса аттхам̣ пеккха̄мӣ’’’ти (сам̣. ни. 4.347) а̄ха̄ти ваданти.

саббаттхакан̃а̄н̣анти аттха̄дӣсу н̃а̄н̣ам̣. тан̃хи саббесу тесу тӣсу чатӯсупи ва̄ паваттатта̄, кусалакирийабхӯта̄йа пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄йа дхамматтхабха̄вато тӣсу ева ва̄ паваттатта̄ ‘‘саббаттхакан̃а̄н̣а’’нти вуттам̣. има̄ни н̃а̄н̣а̄ни идаматтхаджотака̄нӣти са̄ттхака̄нам̣ паччавеккхитаббатта̄ саббо аттхо етасса̄типи саббаттхакам̣, саббасмим̣ кхиттанти ва̄. секкхе паватта̄ арахаттаппаттийа̄ висада̄ хонтӣти ваданти. пуббайого вийа пана арахаттаппатти арахатопи пат̣исамбхида̄висадата̄йа паччайо на на хотӣти пан̃чаннампи йатха̄йогам̣ секкха̄секкхапат̣исамбхида̄висадаттака̄ран̣ата̄ йоджетабба̄.

пуччха̄йа парато паватта̄ катха̄ти катва̄ ат̣т̣хакатха̄ ‘‘парипуччха̄’’ти вутта̄. пат̣ипаттим̣ пӯретаббам̣ ман̃н̃иссантӣти пат̣ипаттигарута̄йа ла̄бхам̣ хӣл̣ентена сатасахассаггханакампи камбалам̣ ва̄сийа̄ кот̣т̣етва̄ парибхан̣д̣акаран̣ам̣ майа̄ катам̣ а̄ваджджитва̄ ла̄бхагаруно парийаттидхара̄ дхаммакатхика̄ва бхавитум̣ на ман̃н̃иссантӣти вуттам̣ хоти. еттха ча тхерасса кан̇кхуппаттийа̄ пуббе ависадатам̣ дассетва̄ арахаттаппаттасса пан̃хависсаджджанена арахаттаппаттийа̄ висадата̄ дассита̄. тиссаттхеро анантарам̣ вутто тиссаттхеро ева̄ти ваданти.

пабхедо на̄ма маггехи адхигата̄нам̣ пат̣исамбхида̄нам̣ пабхедагаманам̣. адхигамо техи пат̣ила̄бхо, тасма̄ со локуттаро, пабхедо ка̄ма̄вачаро дат̣т̣хаббо. на пана татха̄ти йатха̄ адхигамасса балавапаччайо хоти, на татха̄ пабхедасса̄ти аттхо. ида̄ни парийаттийа̄дӣнам̣ адхигамасса балавапаччайатта̄бха̄вам̣, пуббайогасса ча балавапаччайаттам̣ дассенто ‘‘парийаттисаванапарипуччха̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха пат̣исамбхида̄ на̄ма наттхӣти пат̣исамбхида̄дхигамо наттхӣти адхиппа̄йо. ида̄ни йам̣ вуттам̣ хоти, там̣ дассенто ‘‘име пана̄’’тиа̄дима̄ха. пуббайога̄дхигама̄ хи двепи висадака̄ран̣а̄ти ‘‘пуббайого пабхедасса балавапаччайо хотӣ’’ти вуттанти.

сан̇гахава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. саччава̄ра̄диван̣н̣ана̄

719. хетува̄ре ка̄латтайепи хетупхаладхамма̄ ‘‘аттха̄’’ти вутта̄, тесан̃ча хетудхамма̄ ‘‘дхамма̄’’ти, дхаммава̄ре венеййавасена атӣта̄нан̃ча сан̇гахитатта̄ ‘‘уппанна̄ самуппанна̄’’тиа̄ди на вуттанти атӣтапаччуппанна̄ ‘‘аттха̄’’ти вутта̄, там̣ниббаттака̄ ча ‘‘дхамма̄’’ти идаметесам̣ двиннампи ва̄ра̄нам̣ на̄наттам̣.

саччава̄ра̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄

725. авуттатта̄ти ‘‘тесам̣ випа̄ке н̃а̄н̣а’’нти са̄ман̃н̃ена ватва̄ висесена авуттатта̄ти адхиппа̄йо. еттха ча кирийа̄нам̣ авипа̄катта̄ дхаммабха̄во на вуттоти. йади евам̣ випа̄ка̄ на хонтӣти аттхабха̄во ча на ваттабботи? на, паччайуппаннатта̄. еван̃че кусала̄кусала̄нампи аттхабха̄во а̄паджджатӣти. наппат̣исиддхо, випа̄касса пана падха̄нахетута̄йа па̄кат̣атта̄ дхаммабха̄вова тесам̣ вутто. кирийа̄нам̣ паччайатта̄ дхаммабха̄во а̄паджджатӣти че? на̄йам̣ досо аппат̣исиддхатта̄, каммапхаласамбандхасса пана ахетутта̄ дхаммабха̄во на вутто. апича ‘‘айам̣ имасса паччайо, идам̣ паччайуппанна’’нти евам̣ бхедам̣ акатва̄ кевалам̣ кусала̄кусале випа̄какирийадхамме ча сабха̄вато паччавеккхантасса дхаммапат̣исамбхида̄ аттхапат̣исамбхида̄ ча хотӣтипи тесам̣ аттхадхаммата̄ на вутта̄ти ведитабба̄. кусала̄кусалава̄ресу ча дхаммапат̣исамбхида̄ кусала̄кусала̄нам̣ паччайабха̄вам̣ саттивисесам̣ саниппха̄детаббатам̣ пассантӣ ниппха̄детабба̄пеккха̄ хотӣти там̣самбандхенева ‘‘тесам̣ випа̄ке н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’ти вуттам̣. сабха̄вадассанаматтамева пана аттхапат̣исамбхида̄йа киччам̣ ниппханнапхаламаттадассанатоти тасса̄ ниппха̄дака̄напеккхатта̄ випа̄кава̄ре ‘‘тесам̣ випаччанаке н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’ти на вуттанти ведитаббам̣.

сабха̄вапан̃н̃аттийа̄ти на сатта̄дипан̃н̃аттийа̄, авипарӣтапан̃н̃аттийа̄ ва̄. кхобхетва̄ти ломахам̣саджананаса̄дхука̄рада̄на̄дӣхи кхобхетва̄. пуна дхаммассаване джа̄ниссатха̄ти аппассутатта̄ дутийава̄рам̣ катхенто тадева катхессатӣти адхиппа̄йо.

746. бхӯмидассанаттханти еттха ка̄ма̄вачара̄ локуттара̄ ча бхӯми ‘‘бхӯмӣ’’ти ведитабба̄, читтуппа̄да̄ ва̄ти.

абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄

747. паччайасамуппаннан̃ча аттхам̣ паччайадхамман̃ча̄ти вачанехи хета̄дипаччайасамуппанна̄нам̣ кусала̄кусаларӯпа̄нампи аттхапарийа̄йам̣, хета̄дипаччайабхӯта̄нам̣ випа̄какирийарӯпа̄нампи дхаммапарийа̄йан̃ча дассети. пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄йа ка̄ма̄вачаравипа̄ка̄рамман̣ата̄ махаггата̄рамман̣ата̄ ча пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄рамман̣атте на йуджджати пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄нам̣ ка̄ма̄вачаралокуттаракусалесу ка̄ма̄вачаракирийа̄локуттаравипа̄кесу ча уппаттито. саббан̃а̄н̣а̄рамман̣ата̄йа сати йуджджеййа, ‘‘йена н̃а̄н̣ена та̄ни н̃а̄н̣а̄ни джа̄на̄тӣ’’ти (вибха. 726) вачанато пана на саббан̃а̄н̣а̄рамман̣ата̄ти катхайанти. суттантабха̄джанӣйе пана ‘‘н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄’’ти ависесена вуттатта̄ саббан̃а̄н̣а̄рамман̣ата̄ сийа̄. абхидхаммабха̄джанӣйепи читтуппа̄давасена катханам̣ ниравасесакатхананти йатха̄дасситависайавачанавасена ‘‘йена н̃а̄н̣ена та̄ни н̃а̄н̣а̄ни джа̄на̄тӣ’’ти йам̣ вуттам̣, там̣ ан̃н̃а̄рамман̣атам̣ на пат̣иседхетӣти. йатха̄ ча аттхапат̣исамбхида̄висайа̄нам̣ на ниравасесена катханам̣ абхидхаммабха̄джанӣйе, евам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄висайассапӣти. евам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄йа саббан̃а̄н̣ависайатта̄ ‘‘тиссо пат̣исамбхида̄ сийа̄ паритта̄рамман̣а̄ сийа̄ махаггата̄рамман̣а̄ сийа̄ аппама̄н̣а̄рамман̣а̄’’ти (вибха. 749) вутта̄.

йадипи ‘‘сийа̄ аттхапат̣исамбхида̄ на магга̄рамман̣а̄’’ти (вибха. 749) вачанато абхидхаммабха̄джанӣйе вуттапат̣исамбхида̄свева пан̃хапуччхаканайо паватто. на хи магго паччайуппанно на хоти, абхидхаммабха̄джанӣйе ча пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ависайа̄ ева пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄ вутта̄ти на тасса̄ махаггата̄рамман̣ата̄ти. евамапи двепи ета̄ па̄л̣ийо вируджджханти, та̄су балаватара̄йа т̣хатва̄ итара̄йа адхиппа̄йо маггитаббо. кусала̄кусала̄нам̣ пана паччайуппаннаттапат̣иведхопи кусала̄кусалабха̄вапат̣иведхавинимутто наттхӣти ниппарийа̄йа̄ таттха дхаммапат̣исамбхида̄ екантадхаммависайатта̄, татха̄ випа̄какирийа̄нам̣ паччайабха̄вапат̣иведхопи випа̄какирийабха̄вапат̣иведхавинимутто наттхӣти ниппарийа̄йа̄ таттха аттхапат̣исамбхида̄ екантикааттхависайатта̄. кин̃чи пана н̃а̄н̣ам̣ аппат̣ибха̄набхӯтам̣ наттхи н̃еййаппака̄санатоти саббасмимпи н̃а̄н̣е ниппарийа̄йа̄ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄ бхавитум̣ арахати. ниппарийа̄йапат̣исамбхида̄су пан̃хапуччхакасса паваттийам̣ двепи па̄л̣ийо на вируджджханти.

садда̄рамман̣атта̄ бахиддха̄рамман̣а̄ти еттха парасса абхила̄пасадда̄рамман̣атта̄ти бхавитаббам̣. на хи садда̄рамман̣ата̄ бахиддха̄рамман̣ата̄йа ка̄ран̣ам̣ саддасса аджджхаттасса ча саббха̄ва̄ти. ануваттама̄но ча со ева саддоти висесанам̣ на катанти дат̣т̣хаббам̣.

пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

пат̣исамбхида̄вибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.