4. маха̄вагго

1. анупуббавиха̄расуттаван̣н̣ана̄

32. чатуттхасса пат̣хаме анупуббато вихаритабба̄ти анупуббавиха̄ра̄. анупат̣ипа̄т̣ийа̄ти ануккамена. сама̄паджджитаббавиха̄ра̄ти сама̄паджджитва̄ саман̇гино хутва̄ вихаритаббавиха̄ра̄.

анупуббавиха̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2-3. анупуббавиха̄расама̄паттисутта̄диван̣н̣ана̄

33-34. дутийе чха̄там̣ вуччати тан̣ха̄дит̣т̣хийо ка̄ма̄нам̣ па̄таббато та̄сам̣ васена ваттанато, танниннатта̄ наттхи етесу чха̄танти ниччха̄та̄. тена̄ха ‘‘тан̣ха̄дит̣т̣хиччха̄та̄на’’нтиа̄ди. татийе наттхи ваттаббам̣.

анупуббавиха̄расама̄паттисутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. га̄вӣупама̄суттаван̣н̣ана̄

35. чатуттхе паббатача̄ринӣти пакатийа̄ паббате бахулача̄ринӣ. акхеттан̃н̃ӯти (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 1.77) агочаран̃н̃ӯ. сама̄дхипарипанта̄нам̣ висодхана̄набхин̃н̃ата̄йа ба̄ло. джха̄насса пагун̣абха̄ва̄па̄данавеййаттийасса абха̄вена абйатто. упариджха̄насса падат̣т̣ха̄набха̄ва̄навабодхена акхеттан̃н̃ӯ. саббатха̄пи сама̄паттикосалла̄бха̄вена акусало. сама̄дхинимиттасса ва̄ ана̄севана̄йа ба̄ло. абха̄вана̄йа абйатто. абахулӣка̄рена акхеттан̃н̃ӯ. саммадева анадхит̣т̣ха̄нато акусалоти йоджетаббам̣. убхато бхат̣т̣хоти убхайато джха̄нато бхат̣т̣хо. со хи аппагун̣ата̄йа на суппатит̣т̣хитата̄йа саусса̄хопи вина̄сато аса̄маттхийато ча джха̄надвайато парихӣно.

га̄вӣупама̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. джха̄насуттаван̣н̣ана̄

36. пан̃чаме аниччатоти имина̄ ниччаппат̣иккхепато тесам̣ аниччатама̄ха. тато ева удайавайавантато випарин̣а̄мато та̄вака̄ликато ча те аничча̄ти джотитам̣ хоти. йан̃хи ниччам̣ на хоти, там̣ удайавайапариччхиннаджара̄йа маран̣ена ча̄ти дведха̄ випарин̣атам̣ иттараккхан̣амева ча хоти. дуккхатоти на сукхато. имина̄ сукхаппат̣иккхепато тесам̣ дуккхатама̄ха. тато ева ча абхин̣хаппат̣ипӣл̣анато дуккхаваттхуто ча те дуккха̄ти джотитам̣ хоти. удайавайавантата̄йа хи те абхин̣хаппат̣ипӣл̣анато нирантарадуккхата̄йа дуккхассева ча адхит̣т̣ха̄набхӯто. паччайайа̄панӣйата̄йа рогамӯлата̄йа ча рогато. дуккхата̄сӯлайогато килеса̄сучипаггхарато уппа̄даджара̄бхан̇гехи уддхума̄тапаккабхиджджанато ча ган̣д̣ато. пӣл̣а̄джананато антотуданато дуннӣхаран̣ато ча саллато. авад̣д̣хиа̄ваханато агхаваттхуто ча агхато. асерибха̄ваджананато а̄ба̄дхаппатит̣т̣ха̄ната̄йа ча а̄ба̄дхато. авасаваттанато авидхеййата̄йа ча парато. бйа̄дхиджара̄маран̣ехи палуджджанӣйата̄йа палокато. са̄минива̄сӣка̄ракаведакаадхит̣т̣ха̄йакавирахато сун̃н̃ато. аттаппат̣иккхепат̣т̣хена анаттато. рӯпа̄дидхамма̄пи йатха̄ на еттха атта̄ аттхӣти анатта̄, евам̣ сайампи атта̄ на хонтӣти анатта̄. тена абйа̄па̄рато нирӣхато туччхато анатта̄ти дӣпитам̣ хоти.

лаккхан̣аттайамева сукха̄вабодханаттхам̣ ека̄дасахи падехи вибхаджитва̄ гахитанти дассетум̣ ‘‘йасма̄ аниччато’’тиа̄ди вуттам̣. антосама̄паттийанти сама̄паттӣнам̣ сахаджа̄тата̄йа сама̄паттӣнам̣ аббхантаре читтам̣ пат̣исам̣харатӣти таппат̣ибаддхачхандара̄га̄дикилесавиккхамбханена випассана̄читтам̣ пат̣исам̣харати. тена̄ха ‘‘мочети апанетӣ’’ти. саванавасена̄ти ‘‘саббасан̇кха̄расаматхо’’тиа̄дина̄ саванавасена. тхутивасена̄ти татхева тхомана̄васена гун̣ато сам̣киттанавасена. парийаттивасена̄ти тасса дхаммасса парийа̄пун̣анавасена. пан̃н̃аттивасена̄ти тадаттхасса пан̃н̃а̄панавасена. а̄рамман̣акаран̣авасенева упасам̣харати маггачиттам̣, ‘‘етам̣ санта’’нтиа̄ди пана авадха̄ран̣аниваттитаттхадассанам̣. йатха̄ випассана̄ ‘‘етам̣ сантам̣ етам̣ пан̣ӣта’’нтиа̄дина̄ асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ читтам̣ упасам̣харати, евам̣ магго нибба̄нам̣ саччхикирийа̄бхисамайавасена абхисаменто таттха лаббхама̄не саббепи висесе асаммохато пат̣ивиджджханто таттха читтам̣ упасам̣харати. тена̄ха ‘‘имина̄ пана а̄ка̄рена̄’’тиа̄ди.

со таттха т̣хитоти со адандхавипассако йогӣ таттха та̄йа аничча̄дилаккхан̣аттайа̄рамман̣а̄йа випассана̄йа т̣хито. саббасоти саббаттха тасса тасса маггасса адхигама̄йа ниббаттитасаматхавипассана̄су. асакконто ана̄га̄мӣ хотӣти хет̣т̣химамагга̄ваха̄су ева саматхавипассана̄йа чхандара̄гам̣ паха̄йа аггамагга̄ваха̄су никантим̣ парийа̄да̄тум̣ асакконто ана̄га̄мита̄йамева сан̣т̣ха̄ти.

саматиккантатта̄ти саматхавасена випассана̄васена ча̄ти саббатха̄пи рӯпасса саматиккантатта̄. тена̄ха ‘‘айам̣ хӣ’’тиа̄ди. анена̄ти йогина̄. там̣ атиккамма̄ти идам̣ йо пат̣хамам̣ пан̃чавока̄раекавока̄рапарийа̄панне дхамме саммадева саммаситва̄ те виссаджджетва̄ тато арӯпасама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ арӯпадхамме саммасати, там̣ сандха̄йа вуттам̣. тена̄ха ‘‘ида̄ни арӯпам̣ саммасатӣ’’ти.

джха̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. а̄нандасуттаван̣н̣ана̄

37. чхат̣т̣хе ока̄сам̣ авасарам̣ адхигаччхати етена̄ти ока̄са̄дхигамо, маггапхаласукха̄дхигама̄йа ока̄сабха̄вато ва̄ ока̄со, тасса адхигамо ока̄са̄дхигамо. еттха ча дӣгханика̄йенева (дӣ. ни. 2.288) пана суттантадесана̄йам̣ пат̣хамаджджха̄нам̣, чатуттхаджджха̄нам̣, арахаттамагготи тайо ока̄са̄дхигама̄ а̄гата̄. таттха (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.288) пат̣хамам̣ джха̄нам̣ пан̃ча нӣваран̣а̄ни виккхамбхетва̄ аттано ока̄сам̣ гахетва̄ тит̣т̣хатӣти ‘‘пат̣хамо ока̄са̄дхигамо’’ти вуттам̣. чатуттхаджджха̄нам̣ пана сукхадуккхам̣ виккхамбхетва̄ аттано ока̄сам̣ гахетва̄ тит̣т̣хатӣти дутийо ока̄са̄дхигамо. арахаттамагго саббакилесе виккхамбхетва̄ аттано ока̄сам̣ гахетва̄ тит̣т̣хатӣти ‘‘татийо ока̄са̄дхигамо’’ти вутто. идха пана ваккхама̄на̄ни тӣн̣и арӯпаджджха̄на̄ни сандха̄йа ‘‘ока̄са̄дхигамо’’ти вуттам̣. тесам̣йева ча гахан̣е ка̄ран̣ам̣ сайамева ваккхати.

сатта̄нам̣ висуддхим̣ па̄панаттха̄йа̄ти ра̄га̄дӣхи малехи абхиджджха̄висамалобха̄дӣхи ча упаккилесехи килит̣т̣хачитта̄нам̣ сатта̄нам̣ висуддхипа̄панаттха̄йа саматиккаманаттха̄йа. а̄йатим̣ ануппаджджанан̃хи идха ‘‘саматиккамо’’ти вуттам̣. аттхам̣ гаманаттха̄йа̄ти ка̄йикадуккхасса ча четасикадоманассасса ча̄ти имесам̣ двиннам̣ аттхан̇гама̄йа, ниродха̄йа̄ти аттхо. н̃а̄йати ниччхайена камати нибба̄нам̣, там̣ ва̄ н̃а̄йати пат̣ивиджджхӣйати етена̄ти н̃а̄йо, самуччхедабха̄во арийамагготи а̄ха ‘‘сахавипассанакасса маггасса̄’’ти. паччаккхакаран̣аттха̄йа̄ти аттапаччаккхата̄йа. парапаччайена вина̄ паччаккхакаран̣ан̃хи ‘‘саччхикирийа̄’’ти вуччати. асамбхиннанти питтасемха̄дӣхи апалибуддхам̣ анупахатам̣.

ра̄га̄нугато сама̄дхи абхинато на̄ма хоти а̄рамман̣е абхимукха̄бха̄вена паваттийа̄, доса̄нугато пана апанато апагаманавасена паваттийа̄, тадубхайаппат̣иккхепена ‘‘на ча̄бхинато на ча̄панато’’ти вуттанти а̄ха ‘‘ра̄гавасена̄’’тиа̄ди. на сасан̇кха̄раниггайхава̄ритагатоти локийаджджха̄начитта̄ни вийа на сасан̇кха̄рена саппайогена тадан̇гаппаха̄навиккхамбханаппаха̄навасена ча ниггахетва̄ ва̄ретва̄ т̣хито. кин̃чарахи килеса̄нам̣ чхиннанте уппанно. татха̄бхӯтам̣ пхаласама̄дхим̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. тена̄ха ‘‘на сасан̇кха̄рена…пе… чхиннанте уппанно’’ти.

а̄нандасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. лока̄йатикасуттаван̣н̣ана̄

38. саттаме лока̄йатава̄дака̄ти а̄йатим̣ хитам̣ локо на йатати на вирухати етена̄ти лока̄йатам̣, витан̣д̣асаттхам̣. тан̃хи гантхам̣ нисса̄йа сатта̄ пун̃н̃акирийа̄йа читтампи на уппа̄денти, там̣ вадантӣти лока̄йатава̄дака̄.

дал̣хам̣ тхирам̣ дхану етасса̄ти дал̣хадханва̄ (а. ни. т̣ӣ. 2.4.45-46; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.107), со ева ‘‘дал̣хадхамма̄’’ти вутто. пат̣исаттувидхаманаттхам̣ дханум̣ ган̣ха̄тӣти дхануггахо. со ева усум̣ сарам̣ асати кхипатӣти исса̄со. двисахассатха̄манти лоха̄дибха̄рам̣ вахитум̣ саматтхам̣ двисахассатха̄мам̣. тена̄ха ‘‘двисахассатха̄мам̣ на̄ма̄’’тиа̄ди. дан̣д̣ети дханудан̣д̣е. йа̄ва кан̣д̣аппама̄н̣а̄ти дӣгхато йаттакам̣ кан̣д̣асса пама̄н̣ам̣, таттаке дханудан̣д̣е уккхиттаматте а̄ропитесуйева джийа̄дан̣д̣есу со че бха̄ро патхавито муччати, евам̣ идам̣ двисахассатха̄мам̣ на̄ма дханӯти дат̣т̣хаббам̣. уггахитасиппоти уггахитадханусиппо. катахаттхоти тхиратарам̣ лаккхесу авираджджханасараккхепо. ӣдисо пана таттха васибхӯто катахаттхо на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘чин̣н̣авасибха̄во’’ти. катам̣ ра̄джакула̄дӣсу упечча асанам̣ етена со катӯпа̄саноти а̄ха ‘‘ра̄джакула̄дӣсу дасситасиппо’’ти. евам̣ катанти евам̣ антосусиракаран̣а̄дина̄ саллахукам̣ катам̣.

лока̄йатикасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8-9. дева̄сурасан̇га̄масутта̄диван̣н̣ана̄

39-40. ат̣т̣хаме абхийим̣сӯти када̄ абхийим̣су? йада̄ балаванто ахесум̣, тада̄. татра̄йаманупуббикатха̄ (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.247; са̄раттха. т̣ӣ. 1.веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄) – сакко кира магадхарат̣т̣хе мачалага̄маке магхо на̄ма ма̄н̣аво хутва̄ теттим̣са пурисе гахетва̄ калйа̄н̣акаммам̣ каронто сатта ватапада̄ни пӯретва̄ таттха ка̄лан̇като девалоке ниббатти. там̣ балавакамма̄нубха̄вена сапарисам̣ сесадевата̄ дасахи т̣ха̄нехи адхиган̣хантам̣ дисва̄ ‘‘а̄гантукадевапутта̄ а̄гата̄’’ти нева̄сика̄ гандхапа̄нам̣ саджджайим̣су. сакко сакапариса̄йа сан̃н̃ам̣ ада̄си ‘‘ма̄риса̄ ма̄ гандхапа̄нам̣ пивиттха, пивана̄ка̄раматтамева дассетха̄’’ти. те татха̄ акам̣су. нева̄сикадевата̄ суван̣н̣асаракехи упанӣтам̣ гандхапа̄нам̣ йа̄вадаттхам̣ пивитва̄ матта̄ таттха таттха суван̣н̣апатхавийам̣ патитва̄ сайим̣су. сакко ‘‘ган̣хатха путтахата̄йа путте’’ти те па̄десу гахетва̄ синерупа̄де кхипа̄песи. саккасса пун̃н̃атеджена тадануваттака̄пи саббе таттхева патим̣су. те синерувемаджджхака̄ле сан̃н̃ам̣ лабхитва̄, ‘‘та̄та̄, сурам̣ на пивимха, сурам̣ на пивимха̄’’ти а̄хам̣су. тато пат̣т̣ха̄йа асура̄ на̄ма джа̄та̄. атха несам̣ каммапаччайаутусамут̣т̣ха̄нам̣ синерусса хет̣т̣химатале дасайоджанасахассам̣ асурабхаванам̣ ниббатти. сакко тесам̣ ниваттитва̄ ана̄гаманаттха̄йа а̄раккхам̣ т̣хапеси. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –

‘‘антара̄ двиннам̣ айуджджхапура̄нам̣,

пан̃чавидха̄ т̣хапита̄ абхираккха̄;

урага-карот̣и-пайасса ча ха̄рӣ,

маданайута̄ чатуро ча махаттха̄’’ти. (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.247; са̄раттха. т̣ӣ. 1.1 веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄);

две нагара̄ни хи йуддхена гахетум̣ асаккун̣еййата̄йа айуджджхапура̄ни на̄ма джа̄та̄ни деванагаран̃ча асуранагаран̃ча. йада̄ хи асура̄ балаванто хонти, атха девехи пала̄йитва̄ деванагарам̣ пависитва̄ два̄ре пидахите асура̄нам̣ сатасахассампи кин̃чи ка̄тум̣ на саккоти. йада̄ дева̄ балаванто хонти, атха̄сурехи пала̄йитва̄ асуранагарасса два̄ре пидахите сакка̄нам̣ сатасахассампи кин̃чи ка̄тум̣ на саккоти. ити има̄ни две нагара̄ни айуджджхапура̄ни на̄ма. тесам̣ антара̄ етесу урага̄дӣсу пан̃часу т̣ха̄несу саккена а̄раккха̄ т̣хапита̄. таттха урагасаддена на̄га̄ гахита̄. те хи удаке балаванто хонти, тасма̄ синерусса пат̣хама̄линде етесам̣ а̄раккха̄. карот̣исаддена супан̣н̣а̄ гахита̄. тесам̣ кира карот̣и на̄ма па̄набходжанам̣, тена там̣ на̄мам̣ лабхим̣су, дутийа̄линде тесам̣ а̄раккха̄. пайассаха̄рисаддена кумбхан̣д̣а̄ гахита̄, да̄навараккхаса̄ кира те, татийа̄линде тесам̣ а̄раккха̄. маданайутасаддена йаккха̄ гахита̄. висамача̄рино кира те йуджджхасон̣д̣а̄, чатуттха̄линде тесам̣ а̄раккха̄. чатуро ча махатта̄ти чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но вутта̄, пан̃чама̄линде тесам̣ а̄раккха̄, тасма̄ йади асура̄ купита̄вилачитта̄ девапурам̣ упайанти йуджджхитум̣. йам̣ гирино пат̣хамам̣ парибхан̣д̣ам̣, там̣ урага̄ пат̣иба̄хайанти. евам̣ сесесу сеса̄.

те пана асура̄ а̄йуван̣н̣айасаиссарийасампаттӣхи та̄ватим̣сасадиса̄ва, тасма̄ антара̄ атта̄нам̣ аджа̄нитва̄ па̄т̣алийа̄ пуппхита̄йа ‘‘на идам̣ деванагарам̣, таттха па̄риччхаттако пуппхати, идха пана читтапа̄т̣алӣ, джарасаккена̄мха̄кам̣ сурам̣ па̄йетва̄ ван̃чита̄, деванагаран̃ча но гахитам̣, гаччха̄ма, тена саддхим̣ йуджджхисса̄ма̄’’ти хаттхиассаратхе а̄руйха суван̣н̣араджатаман̣ипхалака̄ни гахетва̄ йуддхасаджджа̄ хутва̄ асурабхерийо ва̄дента̄ маха̄самудде удакам̣ двидха̄ бхетва̄ ут̣т̣хаханти. те деве вут̣т̣хе ваммикамаккхика̄ ваммикам̣ вийа синерум̣ а̄рухитум̣ а̄рабханти. атха несам̣ пат̣хамам̣ на̄гехи саддхим̣ йуддхам̣ хоти. тасмим̣ кхо пана йуддхе на кассачи чхави ва̄ чаммам̣ ва̄ чхиджджати, на лохитам̣ уппаджджати, кевалам̣ кума̄рака̄нам̣ да̄румен̣д̣акайуддхам̣ вийа ан̃н̃аман̃н̃асанта̄санаматтамева хоти. кот̣исата̄пи кот̣исахасса̄пи на̄га̄ техи саддхим̣ йуджджхитва̄ те асурапурам̣йева павесетва̄ ниваттанти. йада̄ пана асура̄ балаванто хонти, атха на̄га̄ осаккитва̄ дутийе а̄линде супан̣н̣ехи саддхим̣ екатова хутва̄ йуджджханти. еса найо супан̣н̣а̄дӣсупи. йада̄ пана та̄ни пан̃чапи т̣ха̄на̄ни асура̄ мадданти, тада̄ екато сампин̣д̣ита̄нипи та̄ни пан̃ча бала̄ни осакканти. атха чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но гантва̄ саккасса там̣ паваттим̣ а̄роченти. сакко тесам̣ вачанам̣ сутва̄ дийад̣д̣хайоджанасатикам̣ веджайантаратхам̣ а̄руйха сайам̣ ва̄ никкхамати, екам̣ путтам̣ ва̄ песети. йада̄ дева̄ пуна апачча̄гамана̄йа асуре джиним̣су, тада̄ сакко асуре пала̄петва̄ пан̃часу т̣ха̄несу а̄раккхам̣ датва̄ ведийапа̄де ваджирахаттха̄ индапат̣има̄йо т̣хапеси. асура̄ ка̄лена ка̄лам̣ ут̣т̣хахитва̄ пат̣има̄йо дисва̄ ‘‘сакко аппаматто тит̣т̣хатӣ’’ти татова ниваттанти. идха пана йада̄ асура̄нам̣ джайо ахоси, дева̄нам̣ пара̄джайо, там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ – ‘‘пара̄джита̄ ча, бхиккхаве, дева̄ апайим̣суйева уттарена̄бхимукха̄, абхийим̣су асура̄’’ти.

даккхин̣а̄бхимукха̄ хутва̄ти чаккава̄л̣апаббата̄бхимукха̄ хутва̄. асура̄ кира девехи пара̄джита̄ пала̄йанта̄ чаккава̄л̣апаббата̄бхимукхам̣ гантва̄ чаккава̄л̣амаха̄самуддапит̣т̣хийам̣ раджатапат̣т̣аван̣н̣е ва̄лика̄пулине йаттха пан̣н̣акут̣ийо ма̄петва̄ исайо васанти, таттха гантва̄ исӣнам̣ ассамападена гаччханта̄ ‘‘сакко имехи саддхим̣ мантетва̄ амхе на̄сети, ган̣хатха путтахата̄йа путте’’ти купита̄ ассамападе па̄нӣйагхат̣ачан̇каманапан̣н̣аса̄ла̄дӣни виддхам̣сенти. исайо аран̃н̃ато пхала̄пхалам̣ а̄да̄йа а̄гата̄ дисва̄ пуна дуккхена пат̣ипа̄катикам̣ каронти, тепи пунаппунам̣ татхева пара̄джита̄ гантва̄ вина̄сенти. тена вуттам̣ – ‘‘пара̄джита̄ ча кхо, бхиккхаве, асура̄ апайим̣суйева даккхин̣ена̄бхимукха̄’’ти. навамам̣ утта̄наттхамева.

дева̄сурасан̇га̄масутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. тапуссасуттаван̣н̣ана̄

41. дасаме паккхандатӣти пависати. пасӣдатӣти паса̄дам̣ абхиручим̣ а̄паджджати, патит̣т̣ха̄ти вимуччатӣти аттхо. катха̄па̄бхатанти катха̄йа мӯлам̣. мӯлан̃хи ‘‘па̄бхата’’нти вуччати. йатха̄ха –

‘‘аппакенапи медха̄вӣ, па̄бхатена вичаккхан̣о;

самут̣т̣ха̄пети атта̄нам̣, ан̣ум̣ аггим̣ва сандхама’’нти. (джа̄. 1.1.4);

тенева̄ха ‘‘катха̄па̄бхатанти катха̄мӯла’’нти. витаккаггахан̣енева там̣сахачарито вича̄ропи гахито. теневеттха бахувачананиддесо катоти а̄ха ‘‘витаккесӯти витаккавича̄ресӯ’’ти.

тапуссасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

маха̄ваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.