(7) 2. бхӯмича̄лавагго
1-5. иччха̄сутта̄диван̣н̣ана̄
61-65. саттамасса пат̣хама̄дӣни сувин̃н̃еййа̄ни. пан̃чаме (дӣ.ни.т̣ӣ. 2.173) абхибхаватӣти абхибху, парикаммам̣, н̃а̄н̣ам̣ ва̄. абхибху а̄йатанам̣ етасса̄ти абхибха̄йатанам̣, джха̄нам̣. абхибхавитаббам̣ ва̄ а̄рамман̣асан̇кха̄там̣ а̄йатанам̣ етасса̄ти абхибха̄йатанам̣. атха ва̄ а̄рамман̣а̄бхибхаванато абхиту ча там̣ а̄йатанан̃ча йогино сукхависеса̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набха̄вато мана̄йатанадхамма̄йатанабха̄вато ча̄типи сасампайуттаджджха̄нам̣ абхибха̄йатанам̣. тена̄ха ‘‘абхибхаванака̄ран̣а̄нӣ’’тиа̄ди. та̄ни хӣти абхибха̄йатанасан̃н̃ита̄ни джха̄на̄ни. ‘‘пуггаласса н̃а̄н̣уттарийата̄йа̄’’ти идам̣ убхайаттха̄пи йоджетаббам̣. катхам̣? пат̣ипаккхабха̄вена паччанӣкадхамме абхибхаванти пуггаласса н̃а̄н̣уттарийата̄йа а̄рамман̣а̄ни абхибхаванти. н̃а̄н̣абаленева хи а̄рамман̣а̄бхибхаванам̣ вийа пат̣ипаккха̄бхибхавопӣти.
парикаммавасена аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ, на аппана̄васена. на хи пат̣ибха̄ганимитта̄рамман̣а̄ аппана̄ аджджхаттависайа̄ самбхавати. там̣ пана аджджхаттапарикаммавасена ладдхам̣ касин̣анимиттам̣ ависуддхамева хоти, на бахиддха̄парикаммавасена ладдхам̣ вийа висуддхам̣.
паритта̄нӣти йатха̄ладдха̄ни суппасара̄ваматта̄ни. тена̄ха ‘‘авад̣д̣хита̄нӣ’’ти. париттавасенева̄ти ван̣н̣авасена а̄бхоге виджджама̄непи париттавасенева идам̣ абхибха̄йатанам̣ вуттам̣. париттата̄ хеттха абхибхаванасса ка̄ран̣ам̣. ван̣н̣а̄бхоге сатипи асатипи абхибха̄йатанабха̄вана̄ на̄ма тиккхапан̃н̃ассева самбхавати, на итарасса̄ти а̄ха ‘‘н̃а̄н̣уттарико пуггало’’ти. абхибхавитва̄ сама̄паджджатӣти еттха абхибхаванам̣ сама̄паджджанан̃ча упача̄раджджха̄на̄дхигамасаманантарамева аппана̄джха̄нуппа̄дананти а̄ха ‘‘саха нимиттуппа̄деневеттха аппанам̣ па̄петӣ’’ти. саха нимиттуппа̄дена̄ти ча аппана̄парива̄са̄бха̄васса лаккхан̣авачанаметам̣. йо ‘‘кхиппа̄бхин̃н̃о’’ти вуччати, татопи н̃а̄н̣уттарассева абхибха̄йатанабха̄вана̄. еттха̄ти етасмим̣ нимитте. аппанам̣ па̄петӣти бха̄ванам̣ аппанам̣ нети.
еттха ча кечи ‘‘уппанне упача̄раджджха̄не там̣ а̄раббха йе хет̣т̣химантена две тайо джаванава̄ра̄ паваттанти, те упача̄раджджха̄напаккхика̄ ева, таданантаран̃ча бхаван̇гапарива̄сена упача̄ра̄севана̄йа ча вина̄ аппана̄ хоти, саха нимиттуппа̄денева аппанам̣ па̄петӣ’’ти ваданти, там̣ тесам̣ матиматтам̣. на хи па̄рива̄сикакаммена аппана̄ва̄ро иччхито, на̄пи махаггатаппама̄н̣аджджха̄несу вийа упача̄раджджха̄не екантато паччавеккхан̣а̄ иччхитабба̄, тасма̄ упача̄раджджха̄на̄дхигамато парам̣ катипайабхаван̇гачитта̄васа̄не аппанам̣ па̄пун̣анто ‘‘саха нимиттуппа̄деневеттха аппанам̣ па̄петӣ’’ти вутто. ‘‘саха нимиттуппа̄дена̄’’ти ча адхиппа̄йикамидам̣ вачанам̣, на нӣтаттхам̣. адхиппа̄йо вуттанайенева ведитаббо.
на антосама̄паттийам̣ тада̄ татха̄рӯпасса а̄бхогасса асамбхавато, сама̄паттито вут̣т̣хитасса а̄бхого пуббабха̄габха̄вана̄йа васена джха̄наккхан̣е паваттам̣ абхибхавана̄ка̄рам̣ гахетва̄ паваттоти дат̣т̣хаббам̣. абхидхаммат̣т̣хакатха̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 204) пана ‘‘имина̄ панасса пуббабхого катхито’’ти вуттам̣. антосама̄паттийам̣ татха̄ а̄бхога̄бха̄ве касма̄ ‘‘джха̄насан̃н̃а̄йапӣ’’ти вуттанти а̄ха ‘‘абхибхавана…пе… аттхӣ’’ти.
вад̣д̣хитаппама̄н̣а̄нӣти випулаппама̄н̣а̄нӣти аттхо, на екан̇гуладван̇гула̄дивасена вад̣д̣хим̣ па̄пита̄нӣти татха̄вад̣д̣ханассеветтха асамбхавато. тена̄ха ‘‘маханта̄нӣ’’ти. бхаттавад̣д̣хитаканти бхун̃джанабха̄джане вад̣д̣хитва̄ диннам̣ бхаттам̣, ека̄сане пурисена бхун̃джитаббабхаттато упад̣д̣хабхаттанти аттхо.
рӯпе сан̃н̃а̄ рӯпасан̃н̃а̄, са̄ асса аттхӣти рӯпасан̃н̃ӣ, на рӯпасан̃н̃ӣ арӯпасан̃н̃ӣ. сан̃н̃а̄сӣсена джха̄нам̣ вадати. рӯпасан̃н̃а̄йа ануппа̄данамеветтха ала̄бхита̄. бахиддха̄ва уппаннанти бахиддха̄ваттхусмим̣йева уппаннам̣. абхидхамме (дха. са. 204-209) пана ‘‘аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати паритта̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни, аппама̄н̣а̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣ’’ти евам̣ чатуннам̣ абхибха̄йатана̄нам̣ а̄гататта̄ абхидхаммат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘касма̄ пана йатха̄ суттанте аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати паритта̄нӣтиа̄ди вуттам̣, евам̣ аватва̄ идха чатӯсупи абхибха̄йатанесу аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ита̄ва вутта̄’’ти чоданам̣ катва̄ ‘‘аджджхаттарӯпа̄нам̣ анабхибхаванӣйато’’ти ка̄ран̣ам̣ ватва̄ ‘‘таттха ва̄ идха ва̄ бахиддха̄ рӯпа̄нева абхибхавитабба̄ни, тасма̄ та̄ни нийаматова ваттабба̄нӣти татра̄пи идха̄пи вутта̄ни, ‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ’ти идам̣ пана саттху десана̄вила̄саматтамева̄’’ти вуттам̣.
еттха ча ван̣н̣а̄бхогарахита̄ни сахита̄ни ча сабба̄ни ‘‘паритта̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣ’’ти вутта̄ни, татха̄ ‘‘аппама̄н̣а̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣ’’ти. аттхи хи со парийа̄йо ‘‘паритта̄ни абхибхуййа, та̄ни че када̄чи ван̣н̣авасена а̄бхуджита̄ни хонти суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни абхибхуййа̄’’ти. парийа̄йакатха̄ хи суттантадесана̄ти. абхидхамме пана ниппарийа̄йадесанатта̄ ван̣н̣а̄бхогарахита̄ни висум̣ вутта̄ни, татха̄ сахита̄ни. аттхи хи убхайаттха абхибхаванависесоти, татха̄ идха парийа̄йадесанатта̄ вимоккха̄нампи абхибхаванапарийа̄йо аттхӣти ‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ’’тиа̄дина̄ пат̣хамадутийаабхибха̄йатанесу пат̣хамавимоккхо, татийачатуттхаабхибха̄йатанесу дутийавимоккхо, ван̣н̣а̄бхибха̄йатанесу татийавимоккхо ча абхибхаванаппаваттито сан̇гахито. абхидхамме (дха. са. 204-209, 247-249) пана ниппарийа̄йадесанатта̄ вимоккха̄бхибха̄йатана̄ни асан̇карато дассетум̣ вимоккхе ваджджетва̄ абхибха̄йатана̄ни катхита̄ни. сабба̄ни ча вимоккхакичча̄ни джха̄на̄ни вимоккхадесана̄йам̣ вутта̄ни. тадетам̣ ‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ’’ти а̄гатасса абхибха̄йатанадвайасса абхидхамме абхибха̄йатанесу авачанато ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дӣнан̃ча саббавимоккхакиччаса̄дха̄ран̣авачанабха̄вато ваваттха̄нам̣ катанти вин̃н̃а̄йати. ‘‘аджджхаттарӯпа̄нам̣ анабхибхаванӣйато’’ти идам̣ абхидхамме каттхачипи ‘‘аджджхаттам̣ рӯпа̄ни пассатӣ’’ти аватва̄ саббаттха йам̣ вуттам̣ ‘‘бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣ’’ти, тасса ка̄ран̣авачанам̣. тена йам̣ ан̃н̃ахетукам̣, там̣ тена хетуна̄ вуттам̣. йам̣ пана десана̄вила̄сахетукам̣ аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ита̄йа ева абхидхамме вачанам̣, на тасса ан̃н̃ам̣ ка̄ран̣ам̣ маггитаббанти дассети.
аджджхаттарӯпа̄нам̣ анабхибхаванӣйата̄ ча тесам̣ бахиддха̄рӯпа̄нам̣ вийа авибхӯтатта̄ десана̄вила̄со ча йатха̄вуттававаттха̄навасена ведитаббо венеййаджджха̄сайавасена виджджама̄напарийа̄йакатха̄бха̄вато. ‘‘суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣ’’ти етенева сиддхатта̄ на нӣла̄диабхибха̄йатана̄ни ваттабба̄нӣти че? там̣ на. нӣла̄дӣсу ката̄дхика̄ра̄нам̣ нӣла̄дибха̄вассева абхибхаванака̄ран̣атта̄. на хи тесам̣ парисуддха̄парисуддхаван̣н̣а̄нам̣ париттата̄ ва̄ аппама̄н̣ата̄ ва̄ абхибхаванака̄ран̣ам̣, атха кхо нӣла̄дибха̄во ева̄ти. етесу ча паритта̄дикасин̣арӯпесу йам̣ йам̣ чаритасса има̄ни абхибха̄йатана̄ни иджджханти, там̣ дассетум̣ ‘‘имесу пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. саббасан̇га̄хикавасена̄ти нӣлаван̣н̣анӣланидассананӣланибха̄са̄нам̣ са̄дха̄ран̣авасена. ван̣н̣авасена̄ти сабха̄ваван̣н̣авасена. нидассанавасена̄ти пасситаббата̄васена чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ гахетаббата̄васена. обха̄савасена̄ти саппабха̄сата̄йа авабха̄санавасена.
иччха̄сутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. вимоккхасуттаван̣н̣ана̄
66. чхат̣т̣хе (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.129) кенат̣т̣хена̄ти кена сабха̄вена. сабха̄во хи н̃а̄н̣ена йа̄тха̄вато аран̣ӣйато н̃а̄таббато ‘‘аттхо’’ти вуччати, со ева ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘ат̣т̣хо’’ти вутто. адхимуччанат̣т̣хена̄ти адхикам̣ сависесам̣ муччанат̣т̣хена. етена сатипи саббассапи рӯпа̄вачараджджха̄насса виккхамбханавасена пат̣ипаккхато вимуттабха̄ве йена бха̄вана̄висесена там̣ джха̄нам̣ са̄тисайам̣ пат̣ипаккхато вимуччитва̄ паваттати, со бха̄вана̄висесо дӣпито. бхавати хи сама̄наджа̄тийуттопи бха̄вана̄висесена паваттиа̄ка̄рависесо. йатха̄ там̣ саддха̄вимуттато дит̣т̣хиппаттасса, татха̄ паччанӣкадхаммехи сут̣т̣ху вимуттата̄йа ева аниггахитабха̄вена нира̄сан̇ката̄йа абхиративасена сут̣т̣ху адхимуччанат̣т̣хенапи вимоккхо. тена̄ха ‘‘а̄рамман̣е ча̄’’тиа̄ди. айам̣ панаттхоти айам̣ адхимуччанат̣т̣хо паччхиме вимоккхе ниродхе наттхи. кевало вимуттат̣т̣хо ева таттха лаббхати, там̣ сайамева парато ваккхати.
рӯпӣти йена̄йам̣ сасантатипарийа̄паннена рӯпена саманна̄гато, там̣ йасса джха̄насса хетубха̄вена висит̣т̣харӯпам̣ хоти, йена висит̣т̣хена рӯпена ‘‘рӯпӣ’’ти вуччеййа рӯпӣсаддасса атисайаттхадӣпанато, тадева сасантатипарийа̄паннарӯпасса васена пат̣иладдхаджджха̄нам̣ идха параматтхато рӯпибха̄васа̄дхаканти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘аджджхатта’’нтиа̄ди. рӯпаджджха̄нам̣ рӯпам̣ уттарападалопена. рӯпа̄нӣти панеттха пуримападалопо дат̣т̣хаббо. тена вуттам̣ ‘‘нӣлакасин̣а̄дӣни рӯпа̄нӣ’’ти. рӯпе касин̣арӯпе сан̃н̃а̄ рӯпасан̃н̃а̄, са̄ етасса аттхӣти рӯпасан̃н̃ӣ, сан̃н̃а̄сӣсена джха̄нам̣ вадати. таппат̣ипаккхена арӯпасан̃н̃ӣ. тена̄ха ‘‘аджджхаттам̣ на рӯпасан̃н̃ӣ’’тиа̄ди.
анто аппана̄йам̣ ‘‘субха’’нти а̄бхого наттхӣти имина̄ пубба̄бхогавасена татха̄ адхимутти сийа̄ти дассети. еван̃хеттха татха̄ваттаббата̄паттичодана̄ анават̣т̣ха̄на̄ хоти. йасма̄ сувисуддхесу нӣла̄дӣсу ван̣н̣акасин̣есу таттха ката̄дхика̄ра̄нам̣ абхиративасена сут̣т̣ху адхимуччанат̣т̣хо самбхавати, тасма̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ татха̄ татийо вимоккхо сам̣ван̣н̣ито. йасма̄ пана метта̄дивасена паваттама̄на̄ бха̄вана̄ сатте аппат̣икӯлато даханти, те субхато адхимуччитва̄ паваттати, тасма̄ пат̣исамбхида̄магге (пат̣и. ма. 1.212-213) брахмавиха̄рабха̄вана̄ ‘‘субхавимоккхо’’ти вутта̄. тайидам̣ убхайампи тена тена парийа̄йена вуттатта̄ на вируджджхатӣти дат̣т̣хаббам̣.
саббасоти анавасесато. на хи чатуннам̣ арӯпаккхандха̄нам̣ екадесопи таттха авасиссати. виссат̣т̣хатта̄ти йатха̄париччхиннака̄ле ниродхитатта̄. уттамо вимоккхо на̄ма арийехева сама̄паджджитаббато арийапхалапарийоса̄натта̄ дит̣т̣хева дхамме нибба̄наппаттибха̄вато ча.
вимоккхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. анарийавоха̄расуттаван̣н̣ана̄
67. саттаме анарийа̄нам̣ ла̄мака̄нам̣ воха̄ро анарийавоха̄ро. дит̣т̣хава̄дита̄ти дит̣т̣хам̣ майа̄ти евам̣ ва̄дита̄. евам̣ сесесупи. еттха ча там̣там̣самут̣т̣ха̄пакачетана̄васена аттхо ведитаббо. тена̄ха ‘‘йа̄хи четана̄хӣ’’тиа̄ди.
анарийавоха̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. париса̄суттаван̣н̣ана̄
69. наваме (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.172) сама̄гантаббато, сама̄гаччхатӣти ва̄ сама̄гамо, париса̄. бимбиса̄раппамукхо сама̄гамо бимбиса̄расама̄гамо. сесадвайепи есева найо. бимбиса̄ра…пе… сама̄гамасадисам̣ кхаттийапарисанти йоджана̄. ан̃н̃есу чаккава̄л̣есупи лаббхатева саттху кхаттийапариса̄диупасан̇каманам̣. а̄дито техи саддхим̣ саттху бха̄санам̣ а̄ла̄по, катханаппат̣икатханам̣ салла̄по. дхаммӯпасам̣хита̄ пуччха̄пат̣ипуччха̄ дхаммаса̄каччха̄. сан̣т̣ха̄нам̣ пат̣ичча катхитам̣ сан̣т̣ха̄напарийа̄йатта̄ ван̣н̣а-саддасса ‘‘махантам̣ хаттхира̄джаван̣н̣ам̣ абхинимминитва̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.138) вийа. тесанти падам̣ убхайапада̄пеккхам̣ ‘‘тесампи лаккхан̣асан̣т̣ха̄нам̣ вийа саттху сарӣрасан̣т̣ха̄нам̣ тесам̣ кевалам̣ пан̃н̃а̄йати ева̄’’ти. на̄пи а̄муттаман̣икун̣д̣ало бхагава̄ хотӣти йоджана̄. чхиннассара̄ти двидха̄ бхиннассара̄. гаггарассара̄ти джаджджаритассара̄. бха̄сантаранти тесам̣ сатта̄нам̣ бха̄са̄то ан̃н̃ам̣ бха̄сам̣. вӣмам̣са̄ти чинтана̄. киматтхам̣…пе… десетӣти идам̣ нану атта̄нам̣ джа̄на̄петва̄ дхамме катхите тесам̣ са̄тисайо паса̄до хотӣти имина̄ адхиппа̄йена вуттам̣? йесам̣ атта̄нам̣ аджа̄на̄петва̄ва дхамме катхите паса̄до хоти, на джа̄на̄петва̄, та̄дисе сандха̄йа саттха̄ татха̄ кароти. таттха пайоджанама̄ха ‘‘ва̄санаттха̄йа̄’’ти. евам̣ сутопӣти евам̣ авин̃н̃а̄тадесако авин̃н̃а̄та̄гаманопи суто дхаммо аттано дхаммасудхаммата̄йева ана̄гате паччайо хоти сун̣антасса.
париса̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. бхӯмича̄ласуттаван̣н̣ана̄
70. дасаме (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.167; сам̣. ни. т̣ӣ. 2.5.822) уденайаккхасса четийат̣т̣ха̄нети уденасса на̄ма йаккхасса а̄йатанабха̄вена ит̣т̣хака̄хи кате маха̄джанасса читтӣкатат̣т̣ха̄не. катавиха̄роти бхагавантам̣ уддисса катавиха̄ро. вуччатӣти пуримавоха̄рена ‘‘уденам̣ четийа’’нти вуччати. готамака̄дӣсупӣти ‘‘готамакам̣ четийа’’нтиа̄дӣсупи. есева найоти четийат̣т̣ха̄не катавиха̄рабха̄вам̣ атидисати. татха̄ хи саттамбанти кикисса ран̃н̃о дхӣтаро сатта кума̄рийо сам̣вегаджа̄та̄ гехато никкхамитва̄ таттха падха̄нам̣ падахим̣су, там̣ т̣ха̄нам̣ ‘‘саттамбам̣ четийа’’нти ваданти. бахупуттаканти ча бахупа̄рохо еко нигродхаруккхо, тасмим̣ адхиваттхам̣ деватам̣ бахӯ манусса̄ путте паттхенти, тадупа̄да̄йа там̣ т̣ха̄нам̣ ‘‘бахупуттакам̣ четийа’’нти пан̃н̃а̄йиттха. са̄рандадасса на̄ма йаккхасса васитат̣т̣ха̄нам̣, ча̄па̄ласса на̄ма йаккхасса васитат̣т̣ха̄нам̣, ити сабба̄невета̄ни буддхуппа̄дато пуббадевата̄ париггахетва̄ четийавоха̄рена вохарита̄ни, бхагавато виха̄ре катепи татхева сан̃джа̄нанти. раман̣ӣйа̄ти еттха веса̄лийа̄ та̄ва бхӯмибха̄гасампаттийа̄ сулабхапин̣д̣ата̄йа раман̣ӣйабха̄во ведитаббо. виха̄ра̄нам̣ пана нагарато на̄тидӯрата̄йа начча̄санната̄йа гамана̄гаманасампаттийа̄ ана̄кин̣н̣авиха̄рат̣т̣ха̄ната̄йа чха̄йудакасампаттийа̄ павивекапатирӯпата̄йа ча раман̣ӣйата̄ дат̣т̣хабба̄.
вад̣д̣хита̄ти бха̄вана̄па̄рипӯривасена парибрӯхита̄. пунаппунам̣ ката̄ти бха̄вана̄йа бахулӣкаран̣ена апара̄парам̣ паваттита̄. йуттайа̄нам̣ вийа ката̄ти йатха̄ йуттама̄джан̃н̃айа̄нам̣ чхекена са̄ратхина̄ адхит̣т̣хитам̣ йатха̄ручи паваттати, евам̣ йатха̄ручи паваттирахатам̣ гамита̄. патит̣т̣ха̄нат̣т̣хена̄ти адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена. ваттху вийа ката̄ти саббасо упаккилесависодханена иддхивисайата̄йа патит̣т̣ха̄набха̄вато сувисодхитапариссайаваттху вийа ката̄. адхит̣т̣хита̄ти пат̣ипаккхадӯрӣбха̄вато субха̄витабха̄вена там̣там̣адхит̣т̣ха̄найогйата̄йа т̣хапита̄. самантато чита̄ти саббабха̄гена бха̄ванупачайам̣ гамита̄. тена̄ха ‘‘сувад̣д̣хита̄’’ти. сут̣т̣ху сама̄раддха̄ти иддхибха̄вана̄йа сикха̄ппаттийа̄ саммадева сам̣севита̄.
анийамена̄ти ‘‘йасса кассачӣ’’ти анийамавачанена. нийаметва̄ти ‘‘татха̄гатасса̄’’ти сарӯпадассанена нийаметва̄. а̄йуппама̄н̣анти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.40; дӣ. ни. абхи. т̣ӣ. 1.40) парама̄йуппама̄н̣ам̣ вадати. ким̣ панеттха парама̄йу на̄ма, катхам̣ ва̄ там̣ париччхиннаппама̄н̣анти? вуччате – йо тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ тасмим̣ тасмим̣ бхавависесе пуримасиддхабхавапаттханӯпаниссайавасена сарӣра̄вайававан̣н̣асан̣т̣ха̄наппама̄н̣а̄дивисеса̄ вийа там̣там̣гатиника̄йа̄дӣсу йебхуййена нийатапариччхедо габбхасеййакака̄ма̄вачарадеварӯпа̄вачарасатта̄нам̣ суккасон̣итаутубходжана̄диутуа̄дипаччуппаннапаччайӯпаттхамбхито випа̄каппабандхасса т̣хитика̄ланийамо. со йатха̄сакам̣ кхан̣аматта̄ват̣т̣ха̄йӣнампи аттано сахаджа̄та̄нам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ т̣хапана̄ка̄равуттита̄йа паваттанака̄ни рӯпа̄рӯпаджӣвитиндрийа̄ни йасма̄ на кевалам̣ тесам̣ кхан̣ат̣хитийа̄ ева ка̄ран̣абха̄вена анупа̄лака̄ни, атха кхо йа̄ва бхаван̇гупаччхеда̄ анупабандхасса авиччхедахетубха̄венапи, тасма̄ а̄йухетукатта̄ ка̄ран̣ӯпача̄рена а̄йу, уккам̣сапариччхедавасена парама̄йӯти ча вуччати. там̣ пана дева̄нам̣ нерайика̄нам̣ уттаракурука̄нан̃ча нийатапариччхедам̣. уттаракурука̄нам̣ пана екантанийатапариччхедамева, авасит̣т̣хамануссапетатираччха̄на̄нам̣ пана чират̣т̣хитисам̣ваттаникакаммабахуле ка̄ле там̣каммасахитасанта̄наджанитасуккасон̣итапаччайа̄нам̣ там̣мӯлака̄нан̃ча чандасӯрийасамависамапариваттана̄диджанитаутуа̄ха̄ра̄дисамависамапаччайа̄нан̃ча васена чира̄чирака̄лато анийатапариччхедам̣, тасса ча йатха̄ пуримасиддхабхавапаттхана̄васена там̣там̣гатиника̄йа̄дӣсу ван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄дивисесанийамо сиддхо дассана̄нуссава̄дӣхи, татха̄ а̄дито гахан̣асиддхийа̄. евам̣ та̄су та̄су упапаттӣсу ниббаттасатта̄нам̣ йебхуййена самаппама̄н̣ат̣т̣хитика̄лам̣ дассана̄нуссавехи лабхитва̄ там̣параматам̣ аджджхоса̄йа паваттитабхавапаттхана̄васена а̄дито париччхеданийамо ведитаббо. йасма̄ пана каммам̣ та̄су та̄су упапаттӣсу йатха̄ там̣там̣упапаттинийатаван̣н̣а̄диниббаттане саматтхам̣, евам̣ нийата̄йупариччхеда̄су упапаттӣсу париччхеда̄тиккамена випа̄каниббаттане саматтхам̣ на хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘тасмим̣ тасмим̣ ка̄ле йам̣ манусса̄нам̣ а̄йуппама̄н̣ам̣, там̣ парипун̣н̣ам̣ каронто тит̣т̣хеййа̄’’ти.
маха̄сӣваттхеро пана ‘‘маха̄бодхисатта̄нам̣ чаримабхаве пат̣исандхида̄йино каммасса асан̇кхйеййа̄йуката̄сам̣ваттанасаматтхатам̣ хадайе т̣хапетва̄ буддха̄нан̃ча а̄йусан̇кха̄расса париссайавиккхамбханасаматтхата̄ па̄л̣ийам̣ а̄гата̄ ева̄ти имам̣ бхаддакаппамева тит̣т̣хеййа̄’’ти авоча. кхан̣д̣ичча̄дӣхи абхибхуййатӣти етена йатха̄ иддхибалена джара̄йа на пат̣игха̄то, евам̣ тена маран̣ассапи на пат̣игха̄тоти аттхато а̄паннамева̄ти. ‘‘ква саро кхитто, ква ча нипатито’’ти ан̃н̃атха̄ вут̣т̣хитенапи тхерава̄дена ат̣т̣хакатха̄вачанамева саматтхитанти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘йо пана вуччати…пе… нийа̄мита’’нти.
ол̣а̄рике нимиттети тхӯле сан̃н̃уппа̄дане. тхӯласан̃н̃уппа̄данан̃хетам̣ ‘‘тит̣т̣хату бхагава̄ каппа’’нти сакалам̣ каппам̣ ават̣т̣ха̄найа̄чана̄йа, йадидам̣ ‘‘йасса кассачи, а̄нанда, чатта̄ро иддхипа̄да̄ бха̄вита̄’’тиа̄дина̄ ан̃н̃а̄падесена аттано чатуриддхипа̄дабха̄вана̄нубха̄вена каппам̣ ават̣т̣ха̄насаматтхата̄вибха̄ванам̣. обха̄сети па̄кат̣авачане. па̄кат̣авачанан̃хетам̣, йадидам̣ парийа̄йам̣ мун̃читва̄ уджукамева аттано адхиппа̄йавибха̄ванам̣. парийут̣т̣хитачиттоти йатха̄ кин̃чи аттха̄наттхам̣ саллаккхетум̣ на сакка̄, евам̣ абхибхӯтачитто. со пана абхибхаво махата̄ удакогхена аппакасса удакасса аджджхоттхаран̣ам̣ вийа ахосӣти вуттам̣ ‘‘аджджхоттхат̣ачитто’’ти. ан̃н̃оти тхерато, арийехи ва̄ ан̃н̃опи йо кочи путхуджджано. путхуджджанаггахан̣ан̃четтха йатха̄ саббена саббам̣ аппахӣнавипалла̄со ма̄рена парийут̣т̣хитачитто кин̃чи аттха̄наттхам̣ саллаккхетум̣ на саккоти, евам̣ тхеро бхагавата̄ катанимиттобха̄сам̣ саббасо на саллаккхесӣти дассанаттхам̣. тена̄ха ‘‘ма̄ро хӣ’’тиа̄ди.
чатта̄ро випалла̄са̄ти асубхе ‘‘субха’’нти сан̃н̃а̄випалла̄со, читтавипалла̄со, дуккхе ‘‘сукха’’нти сан̃н̃а̄випалла̄со, читтавипалла̄соти име чатта̄ро випалла̄са̄. тена̄ти йадипи итаре ат̣т̣ха випалла̄са̄ пахӣна̄, татха̄пи йатха̄вутта̄нам̣ чатуннам̣ випалла̄са̄нам̣ аппахӣнабха̄вена. асса̄ти тхерасса. маддатӣти пхусанаматтена мадданто вийа хоти, ан̃н̃атха̄ тена маддите сатта̄нам̣ маран̣амева сийа̄. ким̣ саккхиссати, на саккхиссатӣти адхиппа̄йо. касма̄ на саккхиссати, нану еса аггаса̄вакасса куччхим̣ павит̣т̣хоти? саччам̣ павит̣т̣хо, тан̃ча кхо аттано а̄нубха̄вадассанаттхам̣, на виба̄дхана̄дхиппа̄йена. виба̄дхана̄дхиппа̄йена пана идха ‘‘ким̣ саккхиссатӣ’’ти вуттам̣ хадайамадданасса адхикататта̄. нимиттобха̄санти еттха ‘‘тит̣т̣хату бхагава̄ каппа’’нти сакалакаппам̣ ават̣т̣ха̄найа̄чана̄йа ‘‘йасса кассачи, а̄нанда, чатта̄ро иддхипа̄да̄ бха̄вита̄’’тиа̄дина̄ ан̃н̃а̄падесена аттано чатуриддхипа̄дабха̄вана̄нубха̄вена каппам̣ ават̣т̣ха̄насаматтхата̄васена сан̃н̃уппа̄данам̣ нимиттам̣. татха̄ пана парийа̄йам̣ мун̃читва̄ уджукамева аттано адхиппа̄йавибха̄ванам̣ обха̄со. джа̄нантойева̄ти ма̄рена парийут̣т̣хитабха̄вам̣ джа̄нантойева. аттано апара̄дхахетуто сатта̄нам̣ соко тануко хоти, на балава̄ти а̄ха ‘‘доса̄ропанена сокатанукаран̣аттха’’нти. ким̣ пана тхеро ма̄рена парийут̣т̣хитачиттака̄ле паваттим̣ паччха̄ джа̄на̄тӣти? на джа̄на̄ти сабха̄вена, буддха̄нубха̄вена пана джа̄на̄ти.
гаччха твам̣, а̄нанда̄ти йасма̄ дива̄виха̄раттха̄йа идха̄гато, тасма̄, а̄нанда, гаччха твам̣ йатха̄ручитат̣т̣ха̄нам̣ дива̄виха̄ра̄йа. тена̄ха ‘‘йассада̄ни ка̄лам̣ ман̃н̃асӣ’’ти. анаттхе нийодженто гун̣ама̄ран̣ена ма̄рети, вира̄гавибандханена ва̄ джа̄тинимиттата̄йа таттха таттха джа̄там̣ ма̄ренто вийа хотӣти ‘‘ма̄ретӣти ма̄ро’’ти вуттам̣. ати вийа па̄пата̄йа па̄пима̄. кан̣хадхаммехи саманна̄гато кан̣хо. вира̄га̄дигун̣а̄нам̣ антакаран̣ато антако. сатта̄нам̣ анаттха̄вахам̣ пат̣ипаттим̣ на мун̃чатӣти намучи. аттано ма̄рапа̄сена паматте бандхати, паматта̄ ва̄ бандхӯ етасса̄ти паматтабандху. саттамасатта̄хато парам̣ сатта аха̄ни сандха̄йа̄ха ‘‘ат̣т̣хаме сатта̄хе’’ти на пана паллан̇касатта̄ха̄ди вийа нийатакиччасса ат̣т̣хамасатта̄хасса на̄ма лаббханато. саттамасатта̄хасса хи парато аджапа̄ланигродхамӯле маха̄брахмуно саккасса ча деваран̃н̃о пат̣ин̃н̃а̄тадхаммадесанам̣ бхагавантам̣ н̃атва̄ ‘‘ида̄ни сатте дхаммадесана̄йа мама висайам̣ саматиккама̄пессатӣ’’ти сан̃джа̄тадоманассо хутва̄ т̣хито чинтеси – ‘‘ханда да̄на̄хам̣ нам̣ упа̄йена паринибба̄песса̄ми, евамасса маноратхо ан̃н̃атхаттам̣ гамиссати, мама ча маноратхо иджджхиссатӣ’’ти. евам̣ пана чинтетва̄ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ екамантам̣ т̣хито ‘‘паринибба̄ту да̄ни, бханте, бхагава̄’’тиа̄дина̄ паринибба̄нам̣ йа̄чи. там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘ат̣т̣хаме сатта̄хе’’тиа̄ди. таттха аджджа̄ти а̄йусан̇кха̄россаджджанадивасам̣ сандха̄йа̄ха. бхагава̄ часса атибандхана̄дхиппа̄йам̣ джа̄нантопи там̣ ана̄викатва̄ паринибба̄насса ака̄лабха̄вамева пака̄сенто йа̄чанам̣ пат̣иккхипи. тена̄ха ‘‘на та̄ва̄ха’’нтиа̄ди.
маггавасена бйатта̄ти саччасампат̣иведхавеййаттийена бйатта̄. татхева винӣта̄ти маггавасенева килеса̄нам̣ самуччхедавинайена винӣта̄. татха̄ виса̄рада̄ти арийамагга̄дхигаменева саттхуса̄сане веса̄раджджаппаттийа̄ виса̄рада̄, са̄раджджакара̄нам̣ дит̣т̣хивичикиччха̄дипа̄падхамма̄нам̣ вигамена виса̄радабха̄вам̣ патта̄ти аттхо. йасса сутасса васена ват̣т̣адуккхато ниссаран̣ам̣ самбхавати, там̣ идха уккат̣т̣ханиддесена сутанти адхиппетанти а̄ха ‘‘тепит̣акавасена̄’’ти. тин̣н̣ам̣ пит̣ака̄нам̣ самӯхо тепит̣акам̣, тӣн̣и ва̄ пит̣ака̄ни типит̣акам̣, типит̣акамева тепит̣акам̣, тасса васена. тамева̄ти йам̣ там̣ тепит̣акам̣ сотаббабха̄вена ‘‘сута’’нти вуттам̣, тамева. дхамманти парийаттидхаммам̣. дха̄рентӣти суван̣н̣абха̄джане паккхиттасӣхавасам̣ вийа авинассантам̣ катва̄ суппагун̣асуппаваттибха̄вена дха̄ренти хадайе т̣хапенти. ити парийаттидхаммавасена бахуссутадхаммадхарабха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни пат̣иведхадхаммавасенапи там̣ дассетум̣ ‘‘атха ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. арийадхаммасса̄ти маггапхаладхаммасса, нававидхассапи ва̄ локуттарадхаммасса. анудхаммабхӯтанти адхигама̄йа анурӯпадхаммабхӯтам̣. ануччхавикаппат̣ипаданти ча тамева випассана̄дхаммама̄ха, чхаббидха̄ висуддхийо ва̄. анудхамманти тасса̄ йатха̄вуттаппат̣ипада̄йа анурӯпам̣ абхисаллекхитам̣ аппичхата̄дидхаммам̣. чаран̣асӣла̄ти сама̄да̄йа ваттанасӣла̄. анумаггапхаладхаммо етисса̄ти ва̄ анудхамма̄, вут̣т̣ха̄нага̄минӣ випассана̄. тасса̄ чаран̣асӣла̄. аттано а̄чарийава̄данти аттано а̄чарийасса самма̄самбуддхасса ва̄дам̣. садевакасса локасса а̄ча̄расиккха̄панена а̄чарийо, бхагава̄, тасса ва̄до, чатусаччадесана̄.
а̄чиккхиссантӣти а̄дито катхессанти, аттана̄ уггахитанийа̄мена паре угган̣ха̄пессантӣти аттхо. десессантӣти ва̄чессанти, па̄л̣им̣ самма̄ пабодхессантӣти аттхо. пан̃н̃апессантӣти паджа̄на̄пессанти, сан̇ка̄сессантӣти аттхо. пат̣т̣хапессантӣти пака̄рехи т̣хапессанти, пака̄сессантӣти аттхо. вивариссантӣти виват̣ам̣ кариссанти. вибхаджиссантӣти вибхаттам̣ кариссанти. утта̄нӣкариссантӣти анутта̄нам̣ гамбхӣрам̣ утта̄нам̣ па̄кат̣ам̣ кариссанти. сахадхаммена̄ти еттха дхамма-саддо ка̄ран̣апарийа̄йо ‘‘хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 720) вийа̄ти а̄ха ‘‘сахетукена сака̄ран̣ена вачанена̄’’ти. саппа̄т̣иха̄рийанти саниссаран̣ам̣. йатха̄ парава̄дам̣ бхан̃джитва̄ сакава̄до патит̣т̣хахати, евам̣ хетуда̄харан̣ехи йатха̄дхигатаматтхам̣ сампа̄детва̄ дхаммам̣ катхессанти. тена̄ха ‘‘ниййа̄никам̣ катва̄ дхаммам̣ десессантӣ’’ти, нававидхам̣ локуттарадхаммам̣ пабодхессантӣти аттхо. еттха ча ‘‘пан̃н̃апессантӣ’’тиа̄дӣхи чхахи падехи чха аттхапада̄ни дассита̄ни, а̄дито пана двӣхи падехи чха бйан̃джанапада̄ни. етта̄вата̄ тепит̣акам̣ буддхавачанам̣ сам̣ван̣н̣ана̄найена сан̇гахетва̄ дасситам̣ хоти. вуттан̃хетам̣ неттийам̣ (нетти. сан̇гахава̄ро) ‘‘два̄даса пада̄ни суттам̣, там̣ саббам̣ бйан̃джанан̃ча аттхо ча̄’’ти.
сиккха̄ттайасан̇гахитанти адхисӣласиккха̄дисиккха̄ттайасан̇гахам̣. сакалам̣ са̄санабрахмачарийанти анавасесам̣ саттхуса̄санабхӯтам̣ сет̣т̣хачарийам̣. самиддханти саммадева вад̣д̣хитам̣. джха̄насса̄давасена̄ти техи техи бхиккхӯхи самадхигатаджджха̄насукхавасена. вуддхиппаттанти ул̣а̄рапан̣ӣтабха̄вӯпагамена саббасо паривуддхимупагатам̣. саббапа̄липхуллам̣ вийа абхин̃н̃а̄сампаттивасена абхин̃н̃а̄сампада̄хи са̄сана̄бхивуддхийа̄ маттхакаппаттито. патит̣т̣хитавасена̄ти патит̣т̣ха̄навасена, патит̣т̣хаппаттийа̄ти аттхо. пат̣иведхавасена бахуно джанасса хитанти ба̄худжан̃н̃ам̣. тена̄ха ‘‘маха̄джана̄бхисамайавасена̄’’ти. путху путхулам̣ бхӯтам̣ джа̄там̣, путху ва̄ путхуттам̣ паттанти путхубхӯтам̣. тена̄ха ‘‘сабба̄…пе... патта’’нти. сут̣т̣ху пака̄ситанти сут̣т̣ху саммадева а̄дикалйа̄н̣а̄дибха̄вена паведитам̣.
сатим̣ сӯпат̣т̣хитам̣ катва̄ти айам̣ ка̄йа̄дивибха̄го аттабха̄васан̃н̃ито дуккхабха̄ро майа̄ еттакам̣ ка̄лам̣ вахито, ида̄ни пана на вахитаббо, етасса аваханаттхан̃хи чиратарам̣ ка̄лам̣ арийамаггасамбха̄ро самбхато, сва̄йам̣ арийамагго пат̣ивиддхо. йато име ка̄йа̄дайо асубха̄дито сабха̄ва̄дито саммадева парин̃н̃а̄та̄ти чатуббидхампи самма̄сатим̣ йата̄татхам̣ висайе сут̣т̣ху упат̣т̣хитам̣ катва̄. н̃а̄н̣ена париччхиндитва̄ти имасса аттабха̄васан̃н̃итасса дуккхабха̄расса вахане пайоджанабхӯтам̣ аттахитам̣ та̄ва бодхимӯле ева парисама̄питам̣, парахитам̣ пана буддхавенеййавинайам̣ парисама̄питаббам̣, там̣ ида̄ни ма̄саттайенева парисама̄панам̣ па̄пун̣иссати, ахампи виса̄кха̄пун̣н̣ама̄йам̣ паринибба̄йисса̄мӣти евам̣ буддхан̃а̄н̣ена париччхиндитва̄ саббабха̄гена ниччхайам̣ катва̄. а̄йусан̇кха̄рам̣ виссаджджӣти а̄йуно джӣвитасса абхисан̇кха̄ракам̣ пхаласама̄паттидхаммам̣ на сама̄паджджисса̄мӣти виссаджджи. там̣виссаджджаненева тена абхисан̇кхарийама̄нам̣ джӣвитасан̇кха̄рам̣ ‘‘на паваттесса̄мӣ’’ти виссаджджи. тена̄ха ‘‘таттха̄’’тиа̄ди.
т̣ха̄намахантата̄йапи паваттиа̄ка̄рамахантата̄йапи маханто патхавӣкампо. таттха т̣ха̄намахантата̄йа бхӯмича̄ласса махантаттам̣ дассетум̣ ‘‘тада̄ кира…пе… кампиттха̄’’ти вуттам̣. са̄ пана джа̄бхиккхеттабхӯта̄ дасасахассӣ локадха̄ту ева, на йа̄ ка̄чи. йа̄ маха̄бхинӣха̄рамаха̄бхиджа̄тиа̄дӣсупи кампиттха, тада̄пи таттика̄йа ева кампане ким̣ ка̄ран̣ам̣? джа̄тиккхеттабха̄вена тассева а̄дито париггахасса кататта̄, париггахакаран̣ам̣ часса дхаммата̄васена ведитаббам̣. татха̄ хи пуримабуддха̄нампи та̄ваттакамева джа̄тиккхеттам̣ ахоси. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘дасасахассӣ локадха̄ту, ниссадда̄ хоти нира̄кула̄…пе… маха̄самуддо а̄бхуджати, дасасахассӣ пакампатӣ’’ти (бу. вам̣. 2.84-91) ча а̄ди. удакапарийантам̣ катва̄ чхаппака̄рапаведханена авӣтара̄ге бхим̣сетӣти бхим̣сано, со ева бхим̣санакоти а̄ха ‘‘бхайаджанако’’ти. девабхерийоти девадундубхисаддасса парийа̄йавачанаматтам̣. на четтха ка̄чи бхерӣ ‘‘дундубхӣ’’ти адхиппета̄, атха кхо уппа̄табха̄вена лаббхама̄но а̄ка̄сагато ниггхосасаддо. тена̄ха ‘‘дево’’тиа̄ди. девоти мегхо. тасса хи гаджджабха̄вена а̄ка̄сасса васса̄бха̄вена суккхагаджджитасан̃н̃ите садде ниччхаранте девадундубхисаман̃н̃а̄. тена̄ха ‘‘дево суккхагаджджитам̣ гаджджӣ’’ти.
пӣтивегависсат̣т̣ханти ‘‘евам̣ чиратарам̣ ка̄лам̣ вахито айам̣ аттабха̄васан̃н̃ито дуккхабха̄ро, ида̄ни на чирассева никкхиписса̄мӣ’’ти сан̃джа̄тасоманассо бхагава̄ сабха̄венева пӣтивегависсат̣т̣хам̣ уда̄нам̣ уда̄неси. евам̣ пана уда̄нентена айампи аттхо са̄дхито хотӣти дассанаттхам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘касма̄’’тиа̄ди вуттам̣.
тулӣйатӣти туланти тула-саддо каммаса̄дханоти дассетум̣ ‘‘тулита’’нтиа̄ди вуттам̣. аппа̄нубха̄вата̄йа париччхиннам̣. татха̄ хи там̣ парито кхан̣д̣итабха̄вена ‘‘паритта’’нти вуччати. пат̣ипаккхавиккхамбханато дӣгхасанта̄ната̄йа випулапхалата̄йа ча на тулам̣ на париччхиннам̣. йехи ка̄ран̣ехи пуббе ависесато махаггатам̣ ‘‘атула’’нти вуттам̣, та̄ни ка̄ран̣а̄ни рӯпа̄вачарато арӯпасса са̄тисайа̄ни виджджантӣти арӯпа̄вачарам̣ ‘‘атула’’нти вуттам̣ итаран̃ча ‘‘тула’’нти. аппавипа̄канти тӣсупи каммесу йам̣ танувипа̄кам̣ хӣнам̣, там̣ тулам̣. бахувипа̄канти йам̣ маха̄випа̄кам̣ пан̣ӣтам̣, там̣ атулам̣. йам̣ панеттха маджджхимам̣, там̣ хӣнам̣ уккат̣т̣ханти двидха̄ бхиндитва̄ двӣсупи бха̄гесу паккхипитаббам̣. хӣнаттикаван̣н̣ана̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 14) вуттанайена ва̄ аппабахувипа̄катам̣ ниддха̄ретва̄ тасса васена тула̄тулабха̄во ведитаббо. самбхавати етасма̄ти самбхавоти а̄ха ‘‘самбхавахетубхӯта’’нти. нийакаджджхаттаратоти сасанта̄надхаммесу випассана̄васена гочара̄севана̄йа ча нирато. савипа̄кампи сама̄нам̣ паваттивипа̄каматтада̄йикаммам̣ савипа̄кат̣т̣хена самбхавам̣, на ча там̣ ка̄ма̄дибхава̄бхисан̇кха̄раканти тато висесанаттхам̣ ‘‘самбхава’’нти ватва̄ ‘‘бхавасан̇кха̄ра’’нти вуттам̣. оссаджӣти арийамаггена авассаджи. кавачам̣ вийа аттабха̄вам̣ парийонандхитва̄ т̣хитам̣ аттани самбхӯтатта̄ аттасамбхавам̣ килесан̃ча абхиндӣти килесабхедасахабха̄викаммоссаджджанам̣ дассенто тадубхайасса ка̄ран̣амавоча ‘‘аджджхаттарато сама̄хито’’ти.
пат̣хамавикаппе авасаджджанамева вуттам̣, еттха авасаджджана̄ка̄роти там̣ дассенто ‘‘атха ва̄’’тиа̄дима̄ха. таттха тӣрентоти ‘‘уппа̄до бхайам̣, ануппа̄до кхема’’нтиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.10) вӣмам̣санто. ‘‘туленто тӣренто’’тиа̄дина̄ сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘пан̃чаккхандха̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ бхавасан̇кха̄расса авасаджджана̄ка̄рам̣ сарӯпато дассети. евантиа̄дина̄ пана уда̄нага̄тха̄ван̣н̣ана̄йам̣ а̄дито вуттаматтхам̣ нигамавасена дассети.
йанти (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.171) каран̣е, адхикаран̣е ва̄ паччаттавачананти а̄ха ‘‘йена самайена, йасмим̣ ва̄ самайе’’ти. уккхепакава̄та̄ти удакасандха̄ракава̄там̣ упаччхиндитва̄ т̣хитат̣т̣ха̄нато кхепакава̄та̄. сат̣т̣хи…пе… бахаланти идам̣ тасса ва̄тасса уббедхаппама̄н̣амева гахетва̄ вуттам̣, а̄йа̄мавиттха̄рато пана дасасахассачаккава̄л̣аппама̄н̣ам̣ кот̣исатасахассачаккава̄л̣аппама̄н̣ампи удакасандха̄ракава̄там̣ упаччхиндатийева. а̄ка̄сети пуббе ва̄тена патит̣т̣хита̄ка̄се. пуна ва̄тоти уккхепакава̄те татха̄ катва̄ вигате удакасандха̄ракава̄то пуна а̄бандхитва̄ ган̣ха̄ти. йатха̄ там̣ удакам̣ на бхассати, евам̣ упаттхамбхентам̣ а̄бандханавита̄навасена бандхитва̄ ган̣ха̄ти. тато удакам̣ уггаччхатӣти тато а̄бандхитва̄ гахан̣ато тена ва̄тена ут̣т̣ха̄питам̣ удакам̣ уггаччхати упари гаччхати. хотийева̄ти антарантара̄ хотийева. бахубха̄вена̄ти маха̄патхавийа̄ махантабха̄вена. сакала̄ хи маха̄патхавӣ тада̄ оггаччхати ча уггаччхати ча, тасма̄ кампанам̣ на пан̃н̃а̄йати.
иджджханасса̄ти иччхитаттхасиджджханасса анубхавитаббасса иссарийасампаттиа̄дикасса. паритта̄ти пат̣иладдхаматта̄ на̄тисубха̄вита̄. татха̄ ча бха̄вана̄ балаватӣ на хотӣти а̄ха ‘‘дуббала̄’’ти. сан̃н̃а̄сӣсена хи бха̄вана̄ вутта̄. аппама̄н̣а̄ти пагун̣а̄ субха̄вита̄. са̄ хи тхира̄ дал̣хатара̄ хотӣти а̄ха ‘‘балава̄’’ти. ‘‘паритта̄ патхавӣсан̃н̃а̄, аппама̄н̣а̄ а̄посан̃н̃а̄’’ти десана̄маттаметам̣, а̄посан̃н̃а̄йа пана субха̄вита̄йа патхавӣкампо сукхенева иджджхатӣти айаметтха адхиппа̄йо ведитаббо. сам̣ведженто ва̄ диббасампаттийа̄ паматтам̣ саккам̣ девара̄джа̄нам̣, вӣмам̣санто ва̄ та̄вадева самадхигатам̣ аттано иддхибалам̣. со кира̄йасма̄ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.171) кхурагге арахаттам̣ патва̄ чинтеси – ‘‘аттхи ну кхо кочи бхиккху йена паббаджитадивасейева арахаттам̣ патва̄ веджайанто па̄са̄до кампитапуббо’’ти. тато ‘‘наттхи кочӣ’’ти н̃атва̄ ‘‘ахам̣ кампесса̄мӣ’’ти абхин̃н̃а̄балена веджайантаматтхаке т̣хатва̄ па̄дена пахаритва̄ кампетум̣ на̄саккхи. атха нам̣ саккасса на̄т̣акиттхийо а̄хам̣су – ‘‘путта сан̇гхараккхита, твам̣ пӯтигандхенева сӣсена веджайантам̣ кампетум̣ иччхаси, суппатит̣т̣хито, та̄та, па̄са̄до, катхам̣ кампетум̣ саккхиссасӣ’’ти.
са̄ман̣еро ‘‘има̄ девата̄ майа̄ саддхим̣ кел̣им̣ каронти, ахам̣ кхо пана а̄чарийам̣ на̄латтхам̣, кахам̣ ну кхо ме а̄чарийо са̄муддикамаха̄на̄гаттхеро’’ти а̄ваджджетва̄ ‘‘маха̄самудде удакален̣ам̣ ма̄петва̄ дива̄виха̄рам̣ нисинно’’ти н̃атва̄ таттха гантва̄ тхерам̣ вандитва̄ ат̣т̣ха̄си. тато нам̣ тхеро, ‘‘та̄та сан̇гхараккхита, асиккхитва̄ва йуддхам̣ павит̣т̣хосӣ’’ти ватва̄ ‘‘на̄саккхи, та̄та, веджайантам̣ кампету’’нти пуччхи. а̄чарийам̣, бханте, на̄латтханти. атха нам̣ тхеро, ‘‘та̄та, тумха̄дисе акампенте ан̃н̃о ко кампессати, дит̣т̣хапуббам̣ те, та̄та, удакапит̣т̣хе гомайакхан̣д̣ам̣ пилавантам̣, та̄та, капаллапӯвам̣ паччантам̣ антантена париччхиннанти имина̄ опаммена джа̄на̄хӣ’’ти а̄ха. со ‘‘ват̣т̣иссати, бханте, еттакена̄’’ти ватва̄ ‘‘па̄са̄дена патит̣т̣хитока̄сам̣ удакам̣ хотӯ’’ти адхит̣т̣ха̄йа веджайанта̄бхимукхо агама̄си. девадхӣтаро там̣ дисва̄ ‘‘екава̄рам̣ ладжджитва̄ гато, пунапи са̄ман̣еро ети, пунапи етӣ’’ти вадим̣су. сакко девара̄джа̄ ‘‘ма̄ майхам̣ путтена саддхим̣ катхайиттха, ида̄ни тена а̄чарийо ладдхо кхан̣ена па̄са̄дам̣ кампессатӣ’’ти а̄ха. са̄ман̣еропи па̄дан̇гут̣т̣хена па̄са̄датхӯпикам̣ пахари, па̄са̄до чатӯхи диса̄хи он̣амати. девата̄ ‘‘патит̣т̣ха̄тум̣ дехи, та̄та, па̄са̄дасса, патит̣т̣ха̄тум̣ дехи, та̄та, па̄са̄дасса̄’’ти виравим̣су. са̄ман̣еро па̄са̄дам̣ йатха̄т̣ха̄не т̣хапетва̄ па̄са̄даматтхаке т̣хатва̄ уда̄нам̣ уда̄неси –
‘‘аджджева̄хам̣ паббаджито, аджджа патта̄саваккхайам̣;
аджджа кампеми па̄са̄дам̣, ахо буддхассул̣а̄рата̄.
‘‘аджджева̄хам̣ паббаджито, аджджа патта̄саваккхайам̣;
аджджа кампеми па̄са̄дам̣, ахо дхаммассул̣а̄рата̄.
‘‘аджджева̄хам̣ паббаджито, аджджа патта̄саваккхайам̣;
аджджа кампеми па̄са̄дам̣, ахо сан̇гхассул̣а̄рата̄’’ти.
‘‘дхаммата̄ еса̄, бхиккхаве, йада̄ бодхисатто туситака̄йа̄ чавитва̄ ма̄тукуччхим̣ оккаматӣ’’ти (дӣ. ни. 2.18) ватва̄ ‘‘айан̃ча дасасахассӣ локадха̄ту сан̇кампи сампакампи сампаведхӣ’’ти (дӣ. ни. 2.18), татха̄ ‘‘дхаммата̄ еса̄, бхиккхаве, йада̄ бодхисатто ма̄тукуччхимха̄ никкхаматӣ’’ти (дӣ. ни. 2.32) ватва̄ ‘‘айан̃ча дасасахассӣ локадха̄ту сан̇кампи сампакампи сампаведхӣ’’ти (дӣ. ни. 2.32) ча маха̄саттасса габбхоккантийам̣ абхиджа̄тин̃ча дхаммата̄васена маха̄пада̄не патхавӣкампасса вуттатта̄ итаресупи чатӯсу т̣ха̄несу патхавӣкампо дхаммата̄васенева̄ти аттхато вуттаметанти дат̣т̣хаббам̣.
ида̄ни несам̣ патхавӣкампа̄нам̣ ка̄ран̣ато паваттиа̄ка̄рато ча вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘ити имесӯ’’тиа̄ди вуттам̣. дха̄тукопена̄ти уккхепакава̄тасан̇кха̄та̄йа ва̄йодха̄туйа̄ пакопена. иддха̄нубха̄вена̄ти н̃а̄н̣иддхийа̄, каммавипа̄каджиддхийа̄ ва̄ сабха̄вена, теджена̄ти аттхо. пун̃н̃атеджена̄ти пун̃н̃а̄нубха̄вена, маха̄бодхисаттасса пун̃н̃абалена̄ти аттхо. н̃а̄н̣атеджена̄ти анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ена пат̣иведхан̃а̄н̣а̄нубха̄вена. са̄дхука̄рада̄навасена̄ти йатха̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣аппат̣иведхан̃а̄н̣а̄нубха̄вена абхихата̄ маха̄патхавӣ абхисамбодхийам̣ кампиттха, евам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ена десана̄н̃а̄н̣а̄нубха̄вена абхихата̄ маха̄патхавӣ кампиттха, там̣ панасса̄ са̄дхука̄рада̄нам̣ вийа хотӣти ‘‘са̄дхука̄рада̄навасена̄’’ти вуттам̣.
йена пана бхагава̄ асӣтианубйан̃джанаппат̣иман̣д̣итадваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣авичитрарӯпака̄йо сабба̄ка̄рапарисуддхасӣлаккхандха̄дигун̣аратанасамиддхидхаммака̄йо пун̃н̃амахаттатха̄мамахаттаиддхимахаттайасамахаттапан̃н̃а̄махатта̄нам̣ парамуккам̣сагато асамо асамасамо аппат̣ипуггало арахам̣ самма̄самбуддхо аттано аттабха̄васан̃н̃итам̣ кхандхапан̃чакам̣ каппам̣ ва̄ каппа̄васесам̣ ва̄ т̣хапетум̣ саматтхопи сан̇кхатадхаммапариджигуччхана̄ка̄раппаваттена н̃а̄н̣ависесена тин̣а̄йапи аман̃н̃ама̄но а̄йусан̇кха̄россаджджанавидхина̄ нирапеккхо оссаджджи. таданубха̄ва̄бхихата̄ маха̄патхавӣ а̄йусан̇кхароссаджджане акампиттха. там̣ панасса̄ ка̄рун̃н̃асабха̄васан̣т̣хита̄ вийа хотӣти вуттам̣ ‘‘ка̄рун̃н̃абха̄вена̄’’ти.
йасма̄ бхагава̄ паринибба̄насамайе чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кха̄ сама̄паттийо сама̄паджджи, антарантара̄ пхаласама̄паттисама̄паджджанена тасса пуббабха̄ге са̄тисайам̣ тиккхам̣ сӯрам̣ випассана̄н̃а̄н̣ан̃ча паваттеси. ‘‘йадаттхан̃ча майа̄ евам̣ сучирака̄лам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о парамуккам̣сагато н̃а̄н̣асамбха̄ро самбхато, ануттаро ча вимоккхо самадхигато, тасса вата ме сикха̄ппаттапхалабхӯта̄ аччантанит̣т̣ха̄ анупа̄дисесапаринибба̄надха̄ту аджджа самиджджхатӣ’’ти бхиййо ативийа соманассаппаттасса бхагавато пӣтивиппха̄ра̄дигун̣авипулатара̄нубха̄во парехи аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄тисайо удапа̄ди, йасса сама̄паттибаласамупабрӯхитасса н̃а̄н̣а̄тисайасса а̄нубха̄вам̣ сандха̄йа идам̣ вуттам̣ ‘‘двеме пин̣д̣апа̄та̄ самасамапхала̄ самасамавипа̄ка̄’’тиа̄ди (уда̄. 75), тасма̄ тасса̄нубха̄вена самабхихата̄ маха̄патхавӣ акампиттха, там̣ панасса̄ тассам̣ вела̄йам̣ а̄родана̄ка̄раппатти вийа хотӣти ‘‘ат̣т̣хамо а̄роданена̄’’ти вуттам̣.
ида̄ни сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виваранто ‘‘ма̄тукуччхим̣ оккаманте’’тиа̄дима̄ха. айам̣ панаттхоти ‘‘са̄дхука̄рада̄навасена̄’’тиа̄дина̄ вутта аттхо. патхавӣдевата̄йа васена̄ти еттха самуддадевата̄ вийа маха̄патхавийа̄ адхидевата̄ кира на̄ма аттхи, та̄дисе ка̄ран̣е сати тасса̄ читтавасена айам̣ маха̄патхавӣ сан̇кампати сампакампати сампаведхати. йатха̄ ва̄тавала̄хакадевата̄нам̣ читтавасена ва̄та̄ ва̄йанти, сӣтун̣хааббхавассавала̄хакадевата̄нам̣ читтавасена сӣта̄дайо бхаванти, татха̄ хи виса̄кхапун̣н̣ама̄йам̣ абхисамбодхиаттхам̣ бодхируккхамӯле нисиннасса локана̄тхасса антара̄йакаран̣аттхам̣ упат̣т̣хитам̣ ма̄рабалам̣ видхамитум̣ –
‘‘ачетана̄йам̣ патхавӣ, авин̃н̃а̄йа сукхам̣ дукхам̣;
са̄пи да̄набала̄ майхам̣, саттаккхаттум̣ пакампатха̄’’ти. (чарийа̄. 1.124) –
вачанасаманантарам̣ маха̄патхавӣ бхиджджитва̄ сапарисам̣ ма̄рам̣ париваттеси. етанти са̄дхука̄рада̄на̄ди. йадипи наттхи ачетанатта̄, дхаммата̄васена пана вуттанайена сийа̄ти сакка̄ ваттум̣. дхаммата̄ пана аттхато дхаммабха̄во, со пун̃н̃адхаммасса ва̄ н̃а̄н̣адхаммасса ва̄ а̄нубха̄васабха̄воти. тайидам̣ саббам̣ вича̄ритамева. еван̃ча катва̄ –
‘‘име дхамме саммасато, сабха̄васарасалаккхан̣е;
дхамматеджена васудха̄, дасасахассӣ пакампатха̄’’ти. (бу. вам̣. 2.166) –
а̄дивачанан̃ча саматтхитам̣ хоти.
айам̣ пана (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.149) маха̄патхавӣ апаресупи ат̣т̣хасу т̣ха̄несу акампиттха маха̄бхиниккхамане бодхиман̣д̣ӯпасан̇камане пам̣сукӯлаггахан̣е пам̣сукӯладховане ка̄л̣ака̄ра̄масутте готамакасутте вессантараджа̄таке брахмаджа̄лети. таттха маха̄бхиниккхаманабодхиман̣д̣ӯпасан̇каманесу вӣрийабалена акампиттха. пам̣сукӯлаггахан̣е ‘‘двисахассадӣпапарива̄ре на̄ма чатта̄ро маха̄дӣпе паха̄йа паббаджитва̄ суса̄нам̣ гантва̄ пам̣сукӯлам̣ ган̣хантена дуккарам̣ бхагавата̄ ката’’нти аччхарийавега̄бхихата̄ акампиттха. пам̣сукӯладхованавессантараджа̄такесу ака̄лакампанена акампиттха. ка̄л̣ака̄ра̄маготамакасуттесу (а. ни. 4.24; 3.126) ‘‘ахам̣ саккхӣ бхагава̄’’ти саккхибха̄вена акампиттха. брахмаджа̄ле (дӣ. ни. 1.147) пана два̄сат̣т̣хийа̄ дит̣т̣хигатесу виджат̣етва̄ ниггумбам̣ катва̄ десийама̄несу са̄дхука̄рада̄навасена акампиттха̄ти ведитабба̄.
на кевалан̃ча етесуйева т̣ха̄несу патхавӣ акампиттха, атха кхо тӣсу сан̇гахесупи маха̄махиндаттхерасса имам̣ дӣпам̣ а̄гантва̄ джотиване нисӣдитва̄ дхаммам̣ деситадивасепи акампиттха. калйа̄н̣ийамаха̄виха̄ре ча пин̣д̣апа̄тийаттхерасса четийан̇ган̣ам̣ саммаджджитва̄ таттхева нисӣдитва̄ буддха̄рамман̣ам̣ пӣтим̣ гахетва̄ имам̣ суттантам̣ а̄раддхасса суттапарийоса̄не удакапарийантам̣ катва̄ акампиттха. лохапа̄са̄дасса па̄чӣнаамбалат̣т̣хикат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма ахоси, таттха нисӣдитва̄ дӣгхабха̄н̣акаттхера̄ брахмаджа̄ласуттам̣ а̄рабхим̣су. тесам̣ саджджха̄йапарийоса̄непи удакапарийантамева катва̄ патхавӣ акампиттха.
йади евам̣ ‘‘ат̣т̣химе, а̄нанда, хетӯ ат̣т̣ха паччайа̄ махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа̄’’ти касма̄ ат̣т̣хева хетӯ вутта̄ти? нийамахетубха̄вато. имейева хи ат̣т̣ха хетӯ нийаманти, на̄н̃н̃е. те хи када̄чи самбхавантӣти анийамабха̄вато на ган̣ита̄. вуттан̃хетам̣ на̄гасенаттхерена милиндапан̃хе (ми. па. 4.1.4) –
‘‘ат̣т̣химе, бхиккхаве, хетӯ ат̣т̣ха паччайа̄ махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа̄ти. йам̣ вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, тан̃ча пана ака̄ликам̣ када̄чуппаттикам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи виппамуттам̣, тасма̄ аган̣итам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи.
‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, локе тайойева мегха̄ ган̣ӣйанти вассико, хемантико, па̄вусакоти. йади те мун̃читва̄ ан̃н̃о мегхо павассати, на со мегхо ган̣ӣйати самматехи мегхехи, ака̄ламегхотвева сан̇кхам̣ гаччхати, евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не йам̣ саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, ака̄ликам̣ етам̣ када̄чуппаттикам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи виппамуттам̣, на там̣ ган̣ӣйати ат̣т̣хахи хетӯхи.
‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, химаванта̄ паббата̄ пан̃ча надисата̄ни санданти, тесам̣, маха̄ра̄джа, пан̃чаннам̣ надисата̄нам̣ дасева надийо надиган̣ана̄йа ган̣ӣйанти. сеййатхидам̣ – ган̇га̄, йамуна̄, ачираватӣ, сарабхӯ, махӣ, синдху, сарассатӣ, ветраватӣ, вӣтам̣са̄, чандабха̄га̄ти. авасеса̄ надийо надиган̣ана̄йа аган̣ита̄. ким̣ка̄ран̣а̄? на та̄ надийо дхувасалила̄, евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не йам̣ саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, ака̄ликам̣ етам̣ када̄чуппаттикам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи виппамуттам̣, на там̣ ган̣ӣйати ат̣т̣хахи хетӯхи.
‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о сатампи двисатампи тисатампи амачча̄ хонти, тесам̣ чхайева джана̄ амаччаган̣ана̄йа ган̣ӣйанти. сеййатхидам̣ – сена̄пати, пурохито, аккхадассо, бхан̣д̣а̄га̄рико, чхаттагга̄хако, кхаггагга̄хако, етейева амаччаган̣ана̄йа ган̣ӣйанти. ким̣ка̄ран̣а̄? йуттатта̄ ра̄джагун̣ехи. авасеса̄ аган̣ита̄, саббе амачча̄твева сан̇кхам̣ гаччханти, евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не йам̣ саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, ака̄ликам̣ етам̣ када̄чуппаттикам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи виппамуттам̣, на там̣ ган̣ӣйати ат̣т̣хахи хетӯхӣ’’ти.
бхӯмича̄ласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ча̄па̄лаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.