1. метта̄вагго
1. метта̄суттаван̣н̣ана̄
1. ат̣т̣хаканипа̄тасса пат̣хаме вад̣д̣хита̄йа̄ти бха̄вана̄па̄рипӯривасена парибрӯхита̄йа. пунаппунам̣ ката̄йа̄ти бха̄вана̄йа бахулӣкаран̣ена апара̄парам̣ паваттита̄йа. йуттайа̄насадисаката̄йа̄ти йатха̄ йуттаа̄джан̃н̃айа̄нам̣ чхекена са̄ратхина̄ адхит̣т̣хитам̣ йатха̄ручи паваттати, евам̣ йатха̄ручи паватта̄рахатам̣ гамита̄йа. патит̣т̣ха̄нат̣т̣хена̄ти саббасампаттиадхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена. паччупат̣т̣хита̄йа̄ти бха̄вана̄бахулӣка̄рехи пати пати упат̣т̣хита̄йа авиджахита̄йа. самантато чита̄йа̄ти саббабха̄гена бха̄вана̄нурӯпам̣ чайам̣ гамита̄йа. тена̄ха ‘‘упачита̄йа̄’’ти. сут̣т̣ху сама̄раддха̄йа̄ти ативийа саммадева ниббаттигата̄йа.
йо ча меттам̣ бха̄вайатӣтиа̄дӣсу йо кочи гахат̣т̣хо ва̄ паббаджито ва̄. меттанти метта̄джха̄нам̣.
аппама̄н̣анти бха̄вана̄васена а̄рамман̣авасена ча аппама̄н̣ам̣. асубхабха̄вана̄дайо вийа хи а̄рамман̣е екадесаггахан̣ам̣ акатва̄ анавасесапхаран̣авасена анодхисо пхаран̣авасена ча, аппама̄н̣а̄рамман̣ата̄йа пагун̣абха̄вана̄васена ча аппама̄н̣ам̣. танӯ сам̣йоджана̄ хонтӣти меттам̣ па̄дакам̣ катва̄ саммаситва̄ хет̣т̣химе арийамагге адхигаччхантасса сукхенева пат̣игхасам̣йоджана̄дайо пахӣйама̄на̄ танӯ хонтӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.
евам̣ килесаппаха̄нан̃ча нибба̄на̄дхигаман̃ча метта̄бха̄вана̄йа сикха̄ппаттама̄нисам̣сам̣ дассетва̄ ида̄ни ан̃н̃епи а̄нисам̣се дассетум̣ ‘‘екампи че’’тиа̄ди вуттам̣. таттха адут̣т̣хачиттоти метта̄балена сут̣т̣ху виккхамбхитабйа̄па̄дата̄йа бйа̄па̄дена адӯситачитто. метта̄йатӣти хитапхаран̣авасена меттам̣ кароти. кусалӣти атисайена кусалава̄ маха̄пун̃н̃о, пат̣игха̄дианаттхавигамена кхемӣ. саббе ча па̄н̣ети ча-саддо бйатиреко. манаса̄нукампӣти читтена анукампанто. идам̣ вуттам̣ хоти – екасаттависайа̄пи та̄ва метта̄ маха̄кусалара̄си, саббе пана па̄н̣е аттано путтам̣ вийа хитапхаран̣ена манаса̄ анукампанто пахукам̣ пахум̣ анаппакам̣ апарийантам̣ чатусат̣т̣химаха̄каппепи аттано випа̄каппабандхам̣ паваттетум̣ саматтхам̣ ул̣а̄рам̣ пун̃н̃ам̣ арийо парисуддхачитто пуггалова кароти ниппха̄детӣти. саттабхаританти саттехи авирал̣ам̣, а̄кин̣н̣амануссанти аттхо.
сан̇гахаваттхӯнӣти (сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.120) локасса сан̇ган̣ханака̄ран̣а̄ни. ниппханнасассато нава бха̄ге кассакасса датва̄ ран̃н̃ам̣ екабха̄гаггахан̣ам̣ дасамабха̄гаггахан̣ам̣. евам̣ кассака̄ хат̣т̣хатут̣т̣ха̄ сасса̄ни сампа̄дентӣти а̄ха ‘‘сассасампа̄дане медха̄вита̄ти аттхо’’ти. тато орабха̄ге кира чхабха̄гаггахан̣ам̣ джа̄там̣. чхама̄сиканти чханнам̣ чханнам̣ ма̄са̄нам̣ пахонакам̣. па̄сетӣти па̄сагате вийа кароти. ва̄ча̄йа пийам̣ ва̄ча̄пийам̣, тасса каммам̣ ва̄ча̄пеййам̣. саббасо рат̣т̣хасса иддха̄дибха̄вато кхемам̣. нираббудам̣ чорийа̄бха̄вато. иддхан̃хи рат̣т̣хам̣ ачорийам̣. ‘‘нираггал̣а’’нти вуччати апа̄рутагхарабха̄вато.
уддхам̣мӯлакам̣ катва̄ти уммӯлам̣ катва̄. двӣхи парийан̃н̃ехӣти маха̄йан̃н̃асса пуббабха̄ге паччха̄ ча паваттетаббехи двӣхи парива̄райан̃н̃ехи. сатта…пе… бхӣсанасса̄ти саттанавута̄дхика̄нам̣ пан̃чаннам̣ пасусата̄нам̣ ма̄ран̣ена бхеравасса па̄пабхӣрука̄нам̣ бхайа̄вахасса. татха̄ хи ваданти –
‘‘чхасата̄ни нийуджджанти, пасӯнам̣ маджджхиме хани;
ассамедхасса йан̃н̃асса, ӯна̄ни пасӯхи тӣхӣ’’ти. (сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.120; а. ни. т̣ӣ. 2.4.39);
самманти йугаччхидде паккхипитаббадан̣д̣акам̣. па̄сантӣти кхипанти. сам̣ха̄римехӣти сакат̣ехи вахитаббехи. пуббе кира еко ра̄джа̄ самма̄па̄сам̣ йаджанто сарассатинадитӣре патхавийа̄ виваре динне нимуггойева ахоси. андхаба̄лабра̄хман̣а̄ гата̄нугатигата̄ ‘‘айам̣ тасса саггагаманамагго’’ти сан̃н̃а̄йа таттха самма̄па̄сам̣ йан̃н̃ам̣ пат̣т̣хапенти. тена вуттам̣ ‘‘нимуггока̄сато пабхутӣ’’ти. айӯпо аппакадивасо йа̄го, сайӯпо бахудивасам̣ са̄дхеййо сатрайа̄го. мантапада̄бхисан̇кхата̄нам̣ саппимадхӯнам̣ ‘‘ва̄джа’’мити саман̃н̃а̄. хиран̃н̃асуван̣н̣агомахим̣са̄ди саттарасакадаккхин̣асса. са̄рагаббхакот̣т̣ха̄га̄ра̄дӣсу наттхи еттха аггал̣а̄ти нираггал̣о. таттха кира йан̃н̃е аттано са̄патеййам̣ анавасесато анигӯхитва̄ ниййа̄тӣйати.
чандаппабха̄ти (итиву. ат̣т̣ха. 27) чандимассева пабха̄йа. та̄ра̄ган̣а̄ва саббети йатха̄ саббепи та̄ра̄ган̣а̄ чандимасобха̄йа сол̣асимпи калам̣ на̄ггханти, евам̣ те ассамедха̄дайо йан̃н̃а̄ меттасса читтасса вутталаккхан̣ена субха̄витасса сол̣асимпи калам̣ на̄нубхаванти, на па̄пун̣анти, на̄ггхантӣти аттхо.
ида̄ни апарепи дит̣т̣хадхаммикасампара̄йике метта̄бха̄вана̄йа а̄нисам̣се дассетум̣ ‘‘йо на хантӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йоти метта̄брахмавиха̄рабха̄вана̄нуйутто пуггало. на хантӣти тенева метта̄бха̄вана̄нубха̄вена дӯравиккхамбхитабйа̄па̄дата̄йа на кан̃чи саттам̣ хим̣сати, лед̣д̣удан̣д̣а̄дӣхи на виба̄дхати ва̄. на гха̄тетӣти парам̣ сама̄дапетва̄ на сатте ма̄ра̄пети на виба̄дха̄пети ча. на джина̄тӣти са̄рамбхавигга̄хикакатха̄дивасена на кан̃чи джина̄ти са̄рамбхассева абха̄вато, джа̄никаран̣авасена ва̄ ат̣т̣акаран̣а̄дина̄ на кан̃чи джина̄ти. тена̄ха ‘‘на аттана̄ парасса джа̄ним̣ каротӣ’’ти. на джа̄пайети парехи пайоджетва̄ паресампи дханаджа̄ним̣ на ка̄ра̄пеййа. тена̄ха ‘‘на парена парасса джа̄ним̣ ка̄ретӣ’’ти. метта̄йа ва̄ ам̣со авихет̣ханат̣т̣хена авайавабхӯтоти меттам̣со.
метта̄суттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2-4. пан̃н̃а̄сутта̄диван̣н̣ана̄
2-4. дутийе а̄дибрахмачарийика̄йа̄ти а̄дибрахмачарийамева а̄дибрахмачарийика̄. тена̄ха ‘‘маггабрахмачарийасса а̄дибхӯта̄йа̄’’ти. арийоти ниддосо парисуддхо. тун̣хӣбха̄во на титтхийа̄нам̣ мӯгаббатагахан̣ам̣ вийа апарисуддхоти арийо тун̣хӣбха̄во. чатуттхаджджха̄нанти уккат̣т̣ханиддесенетам̣ вуттам̣, пат̣хамаджджха̄на̄дӣнипи арийо тун̣хӣбха̄вотвева сан̇кхам̣ гаччханти. джа̄нанти идам̣ каммаса̄дхананти а̄ха ‘‘джа̄нитаббакам̣ джа̄на̄тӣ’’ти. йатха̄ ва̄ екаччо випарӣтам̣ ган̣ханто джа̄нантопи на джа̄на̄ти, пассантопи на пассати, на евамайам̣. айам̣ пана джа̄нанто джа̄на̄ти, пассанто пассатӣти еваметтха дат̣т̣хаббо. татийа̄дӣни сувин̃н̃еййа̄ни.
пан̃н̃а̄сутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. пат̣хамалокадхаммасуттаван̣н̣ана̄
5. пан̃чаме локасса дхамма̄ти сатталокасса авассам̣бха̄видхамма̄. тена̄ха ‘‘етехи мутта̄ на̄ма наттхи’’тиа̄ди. гха̄саччха̄дана̄дӣнам̣ ладдхи ла̄бхо, та̄ни ева ва̄ ладдхаббато ла̄бхо, тадабха̄во ала̄бхо, ла̄бхаггахан̣ена четтха таббисайо ануродхо гахито, ала̄бхаггахан̣ена виродхо. йасма̄ лохите сати тадупагха̄тавасена пуббо вийа ануродхо ладдха̄васаро ева хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ла̄бхе а̄гате ала̄бхо а̄гатойева̄’’ти. еса найо йаса̄дӣсупи. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
пат̣хамалокадхаммасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6-8. дутийалокадхаммасутта̄диван̣н̣ана̄
6-8. чхат̣т̣хе адхикам̣ пайасати пайуджджати етена̄ти адхиппайа̄со, сависесам̣ итикаттаббакирийа̄. тена̄ха ‘‘адхикаппайого’’ти. саттамат̣т̣хамесу наттхи ваттаббам̣.
дутийалокадхаммасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. нандасуттаван̣н̣ана̄
9. наваме дувидха̄ кулапутта̄ джа̄тикулапутта̄ а̄ча̄ракулапутта̄ ча. таттха ‘‘тена кхо пана самайена рат̣т̣хапа̄ло кулапутто тасмим̣йева тхуллакот̣т̣хике аггакуликасса путто’’ти (ма. ни. 2.294) евам̣ а̄гата̄ учча̄кулапутта̄ джа̄тикулапутта̄. ‘‘саддха̄йете кулапутта̄ ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджита̄’’ти (ма. ни. 3.78) евам̣ а̄гата̄ пана йаттха каттхачи куле пасута̄пи а̄ча̄ракулапутта̄ на̄ма. идха пана учча̄кулаппасутатам̣ сандха̄йа ‘‘кулапуттоти, бхиккхаве, нандам̣ самма̄ вадама̄но вадеййа̄’’ти бхагавата̄ вуттанти а̄ха ‘‘джа̄тикулапутто’’ти. убхохипи пана ка̄ран̣ехи тасса кулапуттабха̄войева. сесаметтха утта̄намева.
нандасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. ка̄ран̣д̣авасуттаван̣н̣ана̄
10. дасаме пат̣ичаратӣти пат̣иччха̄данавасена чарати паваттати. пат̣иччха̄данат̣т̣хо ева ва̄ чарати-саддо анекаттхатта̄ дха̄тӯнанти а̄ха ‘‘пат̣иччха̄детӣ’’ти. ан̃н̃ена̄н̃н̃анти пана пат̣иччха̄дана̄ка̄радассананти а̄ха ‘‘ан̃н̃ена ка̄ран̣ена̄’’тиа̄ди. таттха ан̃н̃ам̣ ка̄ран̣ам̣ вачанам̣ ва̄ти йам̣ чодакена чудитакасса досавибха̄ванам̣ ка̄ран̣ам̣, вачанам̣ ва̄ вуттам̣, там̣ тато ан̃н̃енева ка̄ран̣ена, вачанена ва̄ пат̣иччха̄дети. ка̄ран̣ена̄ти чодана̄йа амӯла̄йа амӯликабха̄вадӣпанийа̄ йуттийа̄ ва̄. вачанена̄ти тадаттхабодхакена вачанена. ‘‘ко а̄панно’’тиа̄дина̄ чоданам̣ виссаджджетва̄ва виккхепа̄паджджанам̣ ан̃н̃ена̄н̃н̃ам̣ пат̣ичаран̣ам̣. бахиддха̄ катха̄пана̄мана̄ на̄ма ‘‘иттханна̄мам̣ а̄паттим̣ а̄панносӣ’’ти вутте – ‘‘па̄т̣алипуттам̣ гатомхӣ’’тиа̄дина̄ чоданам̣ виссаджджетва̄ти айамева висесо. йо хи ‘‘а̄паттим̣ а̄панносӣ’’ти вутто ‘‘ко а̄панно, ким̣ а̄панно, кисмим̣ а̄панна̄, кам̣ бхан̣атха, ким̣ бхан̣атха̄’’ти ва̄ вадати, ‘‘еварӯпам̣ кин̃чи тайа̄ дит̣т̣ха’’нти вутте ‘‘на сун̣а̄мӣ’’ти сотам̣ ва̄ упанети, айам̣ ан̃н̃ена̄н̃н̃ам̣ пат̣ичарати на̄ма. йо пана ‘‘иттханна̄мам̣ на̄ма а̄паттим̣ а̄панносӣ’’ти пут̣т̣хо ‘‘па̄т̣алипуттам̣ гатомхӣ’’ти ватва̄ пуна ‘‘на тава па̄т̣алипуттагаманам̣ пуччха̄ма, а̄паттим̣ пуччха̄ма̄’’ти вутте тато ‘‘ра̄джагахам̣ гатомхи. ра̄джагахам̣ ва̄ йа̄хи бра̄хман̣агахам̣ ва̄, а̄паттим̣ а̄панносӣти. там̣ таттха ме сӯкарамам̣сам̣ ладдха’’нтиа̄дӣни вадати, айам̣ бахиддха̄ катхам̣ апана̄мети на̄ма. саман̣акачавароти саман̣авесадха̄ран̣ена саман̣аппатирӯпаката̄йа саман̣а̄нам̣ качаварабхӯтам̣.
ка̄ран̣д̣авам̣ (су. ни. ат̣т̣ха. 2.283-284) ниддхаматха̄ти випаннасӣлата̄йа качаварабхӯтам̣ пуггалам̣ качаварамива анапеккха̄ апанетха. касамбум̣ апакассатха̄ти касамбубхӯтан̃ча нам̣ кхаттийа̄дӣнам̣ маджджхагатам̣ пабхиннапаггхаритакут̣т̣хам̣ чан̣д̣а̄лам̣ вийа апакад̣д̣хатха. ким̣ ка̄ран̣ам̣? сан̇гха̄ра̄мо на̄ма сӣлаванта̄нам̣ като, на дуссӣла̄нам̣. йато етадева сандха̄йа̄ха ‘‘тато пала̄пе ва̄хетха, ассаман̣е саман̣ама̄нине’’ти. йатха̄ пала̄па̄ антоса̄рарахита̄ атан̣д̣ула̄ бахи тхусена вӣхӣ вийа диссанти, евам̣ па̄пабхиккхӯ анто сӣларахита̄пи бахи ка̄са̄ва̄дипариккха̄рена бхиккхӯ вийа диссанти, тасма̄ ‘‘пала̄па̄’’ти вуччанти. те пала̄пе ва̄хетха опунатха видхаматха, параматтхато ассаман̣е саман̣авесаматтена саман̣ама̄нине. каппайавхоти каппетха, каротха̄ти вуттам̣ хоти. патиссата̄ти саппатисса̄. ват̣т̣адуккхасса антам̣ кариссатха, паринибба̄нам̣ па̄пун̣иссатха̄ти аттхо.
ка̄ран̣д̣авасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
метта̄ваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.