(15) 5. сама̄паттиваггаван̣н̣ана̄
164. пан̃чамасса пат̣хаме ‘‘ито пуббе парикаммам̣ паваттам̣, ито парам̣ бхаван̇гам̣ маджджхе сама̄паттӣ’’ти евам̣ саха парикаммена аппана̄париччхедаппаджа̄нана̄ пан̃н̃а̄ сама̄паттикусалата̄. вут̣т̣ха̄не кусалабха̄во вут̣т̣ха̄накусалата̄. пагева вут̣т̣ха̄напариччхедакан̃а̄н̣анти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.
165. дутийе уджуно бха̄во аджджавам̣, аджимхата̄ акут̣илата̄ аван̇ката̄ти аттхо. абхидхаммепи (дха. са. 1346) вуттам̣ – ‘‘таттха катамо аджджаво? йа̄ аджджавата̄ аджимхата̄ акут̣илата̄ аван̇ката̄, айам̣ вуччати аджджаво’’ти. анаджджаван̃ча аджджаваппат̣иккхепена ведитаббам̣. гомуттаван̇ката̄, чандалекха̄ван̇ката̄, нан̇галакот̣иван̇ката̄ти хи тайо анаджджава̄. екаччо хи бхиккху пат̣хамавайе маджджхима-паччхимавайе ча екавӣсатийа̄ анесана̄су чхасу ча агочаресу чарати, айам̣ гомуттаван̇ката̄ на̄ма, а̄дито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄на̄ пат̣ипаттийа̄ ван̇кабха̄вато. еко пат̣хамавайе паччхимавайе ча чатупа̄рисуддхисӣлам̣ пӯрети, ладжджӣ куккуччако сиккха̄ка̄мо хоти, маджджхимавайе пуримасадисо, айам̣ чандалекха̄ван̇ката̄ на̄ма, пат̣ипаттийа̄ маджджхат̣т̣ха̄не ван̇кабха̄ва̄паттито. еко пат̣хамавайепи маджджхимавайепи чатупа̄рисуддхисӣлам̣ пӯрети, ладжджӣ куккуччако сиккха̄ка̄мо хоти, паччхимавайе пуримасадисо, айам̣ нан̇галакот̣иван̇ката̄ на̄ма, парийоса̄не ван̇кабха̄ва̄паттито. еко саббампетам̣ ван̇катам̣ паха̄йа тӣсу вайесу песало ладжджӣ куккуччако сиккха̄ка̄мо хоти, тасса йо со уджубха̄во, идам̣ аджджавам̣ на̄ма, саббаттха уджубха̄васиддхито.
маддаванти еттха ‘‘ладжджава’’нтипи пат̣ханти. евам̣ панеттха аттхо – ‘‘таттха катамо ладжджаво? йо хирӣйати хирӣйитаббена хирӣйати па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄, айам̣ вуччати ладжджаво’’ти евам̣ вутто ладжджибха̄во ладжджавам̣ на̄ма. идам̣ панеттха ниббачанам̣ – ладжджатӣти ладжджо, хирима̄, тасса бха̄во ладжджавам̣, хирӣти аттхо. ладжджа̄ етасса аттхӣти ладжджӣ йатха̄ ‘‘ма̄лӣ ма̄йӣ’’ти, тасса бха̄во ладжджибха̄во, са̄ ева ладжджа̄.
166. татийе адхива̄санакхантӣти еттха адхива̄санам̣ вуччати кхаманам̣. тан̃хи паресам̣ дуккат̣ам̣ дуруттан̃ча пат̣ивиродха̄каран̣ена аттано упари а̄ропетва̄ ва̄санато ‘‘адхива̄сана’’нти вуччати. адхива̄саналаккхан̣а̄ кханти адхива̄санакханти. сучисӣлата̄ сораччам̣. са̄ хи собханакаммаратата̄. сут̣т̣ху ва̄ па̄пато оратабха̄во виратата̄ти а̄ха ‘‘суратабха̄во’’ти. тенева абхидхаммепи (дха. са. 1349) –
‘‘таттха катамам̣ сораччам̣? йо ка̄йико авӣтиккамо ва̄часико авӣтиккамо ка̄йикава̄часико авӣтиккамо, идам̣ вуччати сораччам̣, саббопи сӣласам̣варо сорачча’’нти – а̄гато.
167. чатуттхе сакхило вуччати сан̣хава̄чо, тасса бха̄во са̄кхалйам̣, сан̣хава̄чата̄. тена̄ха ‘‘сан̣хава̄ча̄васена саммодама̄набха̄во’’ти. сан̣хава̄ча̄васена хи саммодама̄насса пуггаласса бха̄во на̄ма сан̣хава̄чата̄. тенева абхидхамме (дха. са. 1350) –
‘‘таттха катамам̣ са̄кхалйам̣? йа̄ са̄ ва̄ча̄ ан̣д̣ака̄ каккаса̄ паракат̣ука̄ пара̄бхисаджджанӣ кодхаса̄манта̄ асама̄дхисам̣ваттаника̄, татха̄рӯпим̣ ва̄чам̣ паха̄йа йа̄ са̄ ва̄ча̄ нела̄ кан̣н̣асукха̄ пеманӣйа̄ хадайан̇гама̄ порӣ бахуджанаканта̄ бахуджанамана̄па̄, татха̄рӯпим̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄ хоти, йа̄ таттха сан̣хава̄чата̄ сакхилава̄чата̄ апхарусава̄чата̄, идам̣ вуччати са̄кхалйа’’нти вуттам̣.
таттха ан̣д̣ака̄ти садосе саван̣е руккхе ниййа̄сапин̣д̣о, ахиччхатта̄дӣни ва̄ ут̣т̣хита̄ни ан̣д̣ака̄нӣти ваданти, пхеггуруккхасса пана кутхитасса ан̣д̣а̄ни вийа ут̣т̣хита̄ чун̣н̣апин̣д̣ийо ва̄ ган̣т̣хийо ва̄ ан̣д̣ака̄. идха пана бйа̄паджджанакаккаса̄дисабха̄вато кан̣т̣акаппат̣ибха̄гена ва̄ча̄ ан̣д̣ака̄ти вутта̄. падумана̄л̣ам̣ вийа сотам̣ гхам̣сайама̄на̄ пависантӣ каккаса̄ дат̣т̣хабба̄. кодхена ниббатта̄ тасса парива̄рабхӯта̄ кодхаса̄манта̄. пуре сам̣ваддхана̄рӣ порӣ. са̄ вийа сукума̄ра̄ мудука̄ ва̄ча̄ порӣ вийа̄ти порӣ. сан̣хава̄чата̄тиа̄дина̄ там̣ ва̄чам̣ паваттама̄нам̣ дассети.
168. пан̃чаме ‘‘авихим̣са̄ти карун̣а̄пуббабха̄го’’ти еттакамева идха вуттам̣, дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йа сан̇гӣтисуттаван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.304) пана ‘‘авихим̣са̄ти карун̣а̄пи карун̣а̄пуббабха̄гопӣ’’ти вуттам̣. абхидхаммепи (вибха. 182) ‘‘таттха катама̄ авихим̣са̄? йа̄ саттесу карун̣а̄ карун̣а̄йана̄ карун̣а̄йитаттам̣ карун̣а̄четовимутти, айам̣ вуччати авихим̣са̄’’ти а̄гатам̣. еттха̄пи хи йа̄ ка̄чи карун̣а̄ ‘‘карун̣а̄’’ти вутта̄, карун̣а̄четовимутти пана аппана̄ппатта̄ва.
сучисаддато бха̄ве йака̄рам̣ ика̄расса ча ука̄ра̄десам̣ катва̄ айам̣ ниддесоти а̄ха ‘‘сочабйам̣ сучибха̄во’’ти. еттха ча сочабйанти сӣлавасена сучибха̄воти вуттам̣. дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йа сан̇гӣтисуттаван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.304) пана ‘‘сочеййанти метта̄йа ча метта̄пуббабха̄гасса ча васена сучибха̄во’’ти вуттам̣. тенева абхидхаммепи ‘‘таттха катамам̣ сочабйам̣? йа̄ саттесу метти метта̄йана̄ метта̄йитаттам̣ метта̄четовимутти, идам̣ вуччати сочабйа’’нти ниддесо като. еттха̄пи хи ‘‘меттӣ’’тиа̄дина̄ йа̄ ка̄чи метта̄ вутта̄, метта̄четовимутти пана аппана̄ппатта̄ва.
169-171. чхат̣т̣хасаттамаат̣т̣хама̄ни хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄нева.
172. наваме ка̄мам̣ сампайуттадхаммесу тхирабха̄вопи балат̣т̣хо ева, пат̣ипаккхехи пана акампанӣйатам̣ са̄тисайам̣ балат̣т̣хоти вуттам̣ ‘‘мут̣т̣хассачче акампанена̄’’тиа̄ди.
173. дасаме паччанӣкадхаммасаманато саматхо, сама̄дхӣти а̄ха ‘‘саматхоти читтекаггата̄’’ти. аничча̄дина̄ вивидхена̄ка̄рена дассанато пассанато випассана̄, пан̃н̃а̄ти а̄ха ‘‘сан̇кха̄рапаригга̄хакан̃а̄н̣а’’нти.
174. ека̄дасаме дуссӣлйанти сама̄диннасса сӣласса бхедакаро вӣтиккамо. дит̣т̣хивипаттӣти ‘‘аттхи динна’’нтиа̄динайаппаватта̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ дӯсика̄ миччха̄дит̣т̣хӣти а̄ха ‘‘дит̣т̣хивипаттӣти миччха̄дит̣т̣хӣ’’ти.
175. два̄дасаме сӣласампада̄ти саббабха̄гато тасса анӯната̄патти парипун̣н̣абха̄во сӣласампада̄. парипӯран̣аттхо хеттха сампада̄саддо. тенева̄ха ‘‘парипун̣н̣асӣлата̄’’ти. дит̣т̣хисампада̄ти аттхикадит̣т̣хиа̄дисамма̄дит̣т̣хипа̄рипӯрибха̄вена паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣. тан̃ча каммассаката̄самма̄дит̣т̣хиа̄дивасена пан̃чавидхам̣ хотӣти а̄ха ‘‘тена каммассаката̄’’ти.
176. терасаме сӣлависуддхӣти висуддхим̣ па̄петум̣ саматтхам̣ сӣлам̣, читтависуддхиа̄диупаривисуддхийа̄ паччайо бхавитум̣ саматтхам̣ висуддхасӣланти вуттам̣ хоти. сувисуддхамева хи сӣлам̣ тасса̄ падат̣т̣ха̄нам̣ хоти. тена̄ха ‘‘сӣлависуддхӣхи висуддхисампа̄пакам̣ сӣла’’нти. еттха̄пи висуддхисампа̄паканти читтависуддхиа̄диупаривисуддхийа̄ сампа̄паканти аттхо дат̣т̣хаббо. абхидхамме (дха. са. 1372) пана̄йам̣ ‘‘таттха катама̄ сӣлависуддхи? ка̄йико авӣтиккамо ва̄часико авӣтиккамо ка̄йикава̄часико авӣтиккамо, айам̣ вуччати сӣлависуддхӣ’’ти евам̣ вибхатта̄.
дит̣т̣хивисуддхӣти висуддхим̣ па̄петум̣ саматтхам̣ дассанан̃а̄н̣ам̣ дассанависуддхи, параматтхависуддхим̣ нибба̄нан̃ча па̄петум̣ упанетум̣ саматтхам̣ каммассакатан̃а̄н̣а̄ди самма̄дассананти аттхо. тена̄ха ‘‘висуддхисампа̄пика̄…пе… пан̃чавидха̄пи ва̄ самма̄дит̣т̣хӣ’’ти. еттха̄пи висуддхисампа̄пика̄ти н̃а̄н̣адассанависуддхийа̄ дассананибба̄насан̇кха̄та̄йа параматтхависуддхийа̄ ча сампа̄пика̄ти еваматтхо дат̣т̣хаббо. абхидхамме (дха. са. 1373) пана̄йам̣ ‘‘таттха катама̄ дит̣т̣хивисуддхи? каммассакатан̃а̄н̣ам̣, сачча̄нуломикам̣ н̃а̄н̣ам̣, маггасса маггасаман̇гисса н̃а̄н̣ам̣, пхаласаман̇гисса н̃а̄н̣а’’нти евам̣ вуттам̣.
еттха ча идам̣ акусалакаммам̣ но сакам̣, идам̣ пана каммам̣ саканти евам̣ бйатирекато анвайато ча каммассакатаджа̄нанан̃а̄н̣ам̣ каммассакатан̃а̄н̣ам̣. тивидхадуччаритан̃хи аттана̄ катампи парена катампи но сакакаммам̣ на̄ма хоти аттхабхан̃джанато, сучаритам̣ сакакаммам̣ на̄ма аттхаджананато. випассана̄н̃а̄н̣ам̣ пана вачӣсаччан̃ча ануломети, параматтхасаччан̃ча на вилометӣти сачча̄нуломикан̃а̄н̣анти вуттам̣. випассана̄н̃а̄н̣ан̃хи лаккхан̣а̄ни пат̣ивиджджханаттхам̣ а̄рамбхака̄ле ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄’’ти паваттам̣ вачӣсаччан̃ча ануломети, татхева пат̣ивиджджханато параматтхасаччам̣ нибба̄нан̃ча на виломети на вира̄дхети екантенева сампа̄панато.
177. чуддасаме дит̣т̣хивисуддхӣти пат̣хамамаггасамма̄дит̣т̣хи вутта̄. йатха̄дит̣т̣хисса ча падха̄нанти там̣сампайуттамева вӣрийам̣. тенева дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.304) ‘‘дит̣т̣хивисуддхӣти н̃а̄н̣адассанам̣ катхитам̣. йатха̄дит̣т̣хисса ча падха̄нанти там̣сампайуттамева вӣрийа’’нти вуттам̣. еттха хи н̃а̄н̣адассананти н̃а̄н̣абхӯтам̣ дассанам̣. тена дассанамаггам̣ вадати. там̣сампайуттамева вӣрийанти пат̣хамамаггасампайуттавӣрийама̄ха. апича дит̣т̣хивисуддхӣти сабба̄пи маггасамма̄дит̣т̣хи. йатха̄дит̣т̣хисса ча падха̄нанти там̣сампайуттамева вӣрийам̣. тенева дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘апича пуримападена чатумагган̃а̄н̣ам̣, паччхимападена там̣сампайуттам̣ вӣрийа’’нти вуттам̣.
атха ва̄ дит̣т̣хӣвисуддхӣти каммассакатан̃а̄н̣а̄дисан̇кха̄та̄ сабба̄пи самма̄дит̣т̣хи вутта̄. йатха̄дит̣т̣хисса ча падха̄нанти йо четасико вӣрийа̄рамбхо…пе… самма̄ва̄йа̄моти. айамева па̄л̣ийа̄ самети. абхидхамме хи ‘‘дит̣т̣хивисуддхи кхо пана̄ти йа̄ пан̃н̃а̄ паджа̄нана̄…пе… амохо дхаммавичайо самма̄дит̣т̣хи. йатха̄дит̣т̣хисса ча падха̄нанти йо четасико вӣрийа̄рамбхо…пе… самма̄ва̄йа̄мо’’ти евамайам̣ дуко вибхатто. тенева абхидхаммат̣т̣хакатха̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 1374) ‘‘йа̄ пан̃н̃а̄ паджа̄нана̄тиа̄дӣхи хет̣т̣ха̄ вутта̄ни каммассакатан̃а̄н̣а̄дӣнева чатта̄ри н̃а̄н̣а̄ни вибхатта̄ни. ‘йо четасико вӣрийа̄рамбхо’тиа̄дӣхи падехи ниддит̣т̣хам̣ вӣрийам̣ гахитам̣ пан̃н̃а̄йа локийат̣т̣ха̄не локийам̣, локуттарат̣т̣ха̄не локуттара’’нти вуттам̣.
идха̄пи висуддхисампа̄пика̄ чатумаггасамма̄дит̣т̣хи, пан̃чавидха̄пи ва̄ самма̄дит̣т̣хи дит̣т̣хивисуддхӣти адхиппа̄йена ‘‘дит̣т̣хивисуддхӣти висуддхисампа̄пика̄ самма̄дит̣т̣хийева̄’’ти вуттам̣. хет̣т̣химамаггасампайуттам̣ вӣрийанти идам̣ пана ‘‘йатха̄дит̣т̣хисса ча падха̄нанти пат̣хамамаггасампайуттам̣ вӣрийанти вутта’’нти адхиппа̄йена вадати. еттха ча там̣там̣бха̄н̣ака̄нам̣ матабхедена̄йам̣ ван̣н̣ана̄бхедоти на ат̣т̣хакатха̄вачана̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃авиродхо сан̇китаббо. атха йатха̄дит̣т̣хисса ча падха̄нанти хет̣т̣химамаггасампайуттамева вӣрийам̣ касма̄ вуттанти а̄ха ‘‘тан̃хи тасса̄ дит̣т̣хийа̄ анурӯпатта̄’’тиа̄ди. таттха тасса̄ дит̣т̣хийа̄ти хет̣т̣химамаггасампайутта̄йа дит̣т̣хийа̄. йатха̄дит̣т̣хисса̄ти анурӯпадит̣т̣хисса калйа̄н̣адит̣т̣хисса ниббаттитаппака̄радит̣т̣хисса ва̄ ниббаттетаббападха̄на̄нурӯпадит̣т̣хисса йатха̄дит̣т̣хиппаваттакирийасса ва̄ти евампеттха аттхам̣ сам̣ван̣н̣айанти.
178. паннарасаме саматтам̣ туссанам̣ титти сантут̣т̣хи, наттхи етасса сантут̣т̣хӣти асантут̣т̣хи, асантут̣т̣хисса бха̄во асантут̣т̣хита̄. йа̄ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ бха̄вана̄йа асантут̣т̣хасса бхиййокамйата̄, тасса̄ етам̣ адхивачанам̣. та̄йа хи саман̇гибхӯто пуггало сӣлам̣ пӯретва̄ джха̄нам̣ уппа̄дети, джха̄нам̣ лабхитва̄ випассанам̣ а̄рабхати, а̄раддхавипассако арахаттам̣ аггахетва̄ антара̄ воса̄нам̣ на̄паджджати, ‘‘аламетта̄вата̄ катаметта̄вата̄’’ти сан̇кочам̣ на па̄пун̣а̄ти. тена̄ха ‘‘ан̃н̃атра арахаттамагга̄ кусалесу дхаммесу асантут̣т̣хибха̄во’’ти. татра ан̃н̃атра арахаттамагга̄ти арахаттамаггасампаттам̣ вина̄ти аттхо. ‘‘аппат̣ива̄нита̄ ча падха̄насми’’нти идам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄ утта̄наттхамева̄ти на вибхаттам̣.
179. сол̣асаме мут̣т̣ха̄ нат̣т̣ха̄ сати етасса̄ти мут̣т̣хассати, тасса бха̄во мут̣т̣хассаччанти а̄ха ‘‘мут̣т̣хассаччанти мут̣т̣хассатибха̄во’’ти. мут̣т̣хассатибха̄воти ча сатиппат̣ипаккхо дхаммо, на сатийа̄ абха̄ваматтам̣. асампаджан̃н̃анти ‘‘таттха катамам̣ асампаджан̃н̃ам̣? йам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣ адассанам̣…пе… авиджджа̄лан̇гхӣ мохо акусаламӯла’’нти (дха. са. 1357) евам̣ вутта̄ авиджджа̄йева. татха̄ хи виджджа̄пат̣ипаккхо авиджджа̄ виджджа̄йа паха̄таббато, евам̣ сампаджан̃н̃аппат̣ипаккхо асампаджан̃н̃ам̣. йасма̄ пана сампаджан̃н̃аппат̣ипаккхе сати тасса васена н̃а̄н̣асса абха̄во хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ан̃н̃а̄н̣абха̄во’’ти.
180. саттарасаме апила̄паналаккхан̣а̄ сатӣти удаке ла̄бу вийа йена читтам̣ а̄рамман̣е пилавитва̄ вийа тит̣т̣хати, на ога̄хати, там̣ пила̄панам̣. на пила̄панам̣ апила̄панам̣, там̣ лаккхан̣ам̣ сабха̄во етисса̄ти апила̄паналаккхан̣а̄.
сама̄паттиваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
татийапан̣н̣а̄сакам̣ нит̣т̣хитам̣.