2. на̄тхавагго
1-4. сена̄санасутта̄диван̣н̣ана̄
11-14. дутийасса пат̣хаме на̄тидӯранти гочарат̣т̣ха̄нато ад̣д̣хага̄вутато орабха̄гата̄йа на̄тидӯрам̣. на̄чча̄саннанти паччхимена пама̄н̣ена гочарат̣т̣ха̄нато пан̃чадханусатиката̄йа на атиа̄саннам̣. та̄йа ча пана на̄тидӯрана̄чча̄санната̄йа гочарат̣т̣ха̄напат̣ипариссайа̄дирахитамаггата̄йа ча гаманасса ча а̄гаманасса ча йуттарӯпатта̄ гамана̄гаманасампаннам̣. дивасабха̄ге маха̄джанасам̣кин̣н̣ата̄бха̄вена дива̄ аппа̄кин̣н̣ам̣. абха̄ваттхо хи айам̣ аппа-саддо ‘‘аппиччхо’’тиа̄дӣсу вийа. раттийам̣ мануссасадда̄бха̄вена раттим̣ аппасаддам̣. саббада̄пи джанасаннипа̄таниггхоса̄бха̄вена аппаниггхосам̣.
аппакасирена̄ти акасирена сукхенева. сӣла̄дигун̣а̄нам̣ тхирабха̄ваппаттийа̄ тхера̄. суттагеййа̄ди баху сутам̣ етесанти бахуссута̄. тамуггахадха̄ран̣ена саммадева гарӯнам̣ сантике а̄гамитабха̄вена ча а̄гато парийаттидхаммасан̇кха̄то а̄гамо етесанти а̄гата̄гама̄. сутта̄бхидхаммасан̇кха̄тасса дхаммасса дха̄ран̣ена дхаммадхара̄. винайасса дха̄ран̣ена винайадхара̄. тесам̣ дхаммавинайа̄нам̣ ма̄тика̄йа дха̄ран̣ена ма̄тика̄дхара̄. таттха таттха дхаммапарипуччха̄йа парипуччхати. аттхапарипуччха̄йа парипан̃хати вӣмам̣сати вича̄рети. идам̣, бханте, катхам̣, имасса ко аттхоти парипуччха̄парипан̃ха̄ка̄радассанам̣. авиват̣ан̃чева па̄л̣ийа̄ аттхам̣ падесантарапа̄л̣идассанена а̄гамато виваранти. анутта̄нӣкатан̃ча йуттивибха̄ванена утта̄ним̣ каронти. кан̇кха̄т̣ха̄нийесу дхаммесу сам̣сайуппаттийа̄ хетута̄йа ган̣т̣хит̣т̣ха̄набхӯтесу па̄л̣иппадесесу йа̄тха̄вато виниччхайаппада̄нена кан̇кхам̣ пат̣ивиноденти.
еттха ча на̄тидӯрам̣ на̄чча̄саннам̣ гамана̄гаманасампаннанти екам̣ ан̇гам̣, дива̄ аппа̄кин̣н̣ам̣, раттим̣ аппасаддам̣, аппаниггхосанти екам̣, аппад̣ам̣самакасава̄та̄тапасарӣсапасампхассанти екам̣, тасмим̣ кхо пана сена̄сане вихарантасса…пе… париккха̄ра̄ти екам̣, тасмим̣ кхо пана сена̄сане тхера̄…пе… кан̇кхам̣ пат̣ивинодентӣти екам̣. евам̣ пан̃ча ан̇га̄ни ведитабба̄ни. дутийа̄дӣни утта̄наттха̄ни.
сена̄санасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5-6. аппама̄дасутта̄диван̣н̣ана̄
15-16. пан̃чаме ка̄ра̄пакааппама̄до на̄ма ‘‘име акусала̄ дхамма̄ паха̄табба̄, име кусала̄ дхамма̄ упасампа̄детабба̄’’ти там̣там̣париваджджетаббаваджджанасампа̄детаббасампа̄данавасена паватто аппама̄до. еса̄ти аппама̄до. локийова на локуттаро. айан̃ча̄ти ча еса̄ти ча аппама̄дамева вадати. тесанти ча̄тубхӯмакадхамма̄нам̣. пат̣ила̄бхакаттена̄ти пат̣ила̄бха̄панакаттена.
джан̇гала̄нанти джан̇галача̄рӣнам̣. джан̇гала-саддо четтха кхарабха̄васа̄ман̃н̃ена патхавӣпарийа̄йо, на анупат̣т̣ха̄навидӯрадесава̄чӣ. тена̄ха ‘‘патхавӣталача̄рӣна’’нти. пада̄нам̣ вуччама̄натта̄ ‘‘сапа̄дакапа̄н̣а̄на’’нти висесетва̄ вуттам̣. самодха̄нанти антогадхабха̄вам̣. тена̄ха ‘‘одха̄нам̣ паккхепа’’нти. ‘‘упаккхепа’’нтипи пат̣ханти, упанетва̄ паккхипитаббанти аттхо. вассика̄йа пуппхам̣ вассикам̣ йатха̄ ‘‘а̄малакийа̄ пхалам̣ а̄малака’’нти. маха̄таласминти упарипа̄са̄де. чхат̣т̣хам̣ утта̄намева.
аппама̄дасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7-8. пат̣хамана̄тхасутта̄диван̣н̣ана̄
17-18. саттаме йехи сӣла̄дӣхи саманна̄гато бхиккху дхаммасаран̣ата̄йа дхамменева на̄тхати а̄сӣсати абхибхаватӣти на̄тхо вуччати, те тасса на̄тхабха̄вакара̄ дхамма̄ на̄тхакаран̣а̄ти вутта̄ти а̄ха ‘‘аттано сана̄тхабха̄вакара̄ патит̣т̣хакара̄ти аттхо’’ти. таттха аттано патит̣т̣хакара̄ти йасса на̄тхабха̄вакара̄, тасса аттано патит̣т̣ха̄видха̄йино. аппатит̣т̣хо ана̄тхо, саппатит̣т̣хо сана̄тхоти патит̣т̣хаттхо на̄тха-саддо. калйа̄н̣агун̣айогато калйа̄н̣а̄ти дассенто ‘‘сӣла̄дигун̣асампанна̄’’ти а̄ха. миджджаналаккхан̣а̄ метта̄ етасса аттхӣти митто. со вуттанайена калйа̄н̣о асса аттхӣти тасса аттхита̄маттам̣ калйа̄н̣амиттападена вуттам̣. асса тена саббака̄лам̣ авиджахитава̄соти там̣ дассетум̣ ‘‘калйа̄н̣асаха̄йо’’ти вуттанти а̄ха ‘‘тевасса̄’’ти. те ева калйа̄н̣амитта̄ асса бхиккхуно. саха айанатоти саха паваттанато. асамодха̄не читтена, самодха̄не пана читтена чева ка̄йена ча сампаван̇ко. сукхам̣ вачо етасмим̣ анукӯлага̄химхи а̄дарага̄рававати пуггалети сувачо. тена̄ха ‘‘сукхена ваттаббо’’тиа̄ди. кхамоти кханто. тамевасса кхамабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘га̄л̣хена̄’’тиа̄ди вуттам̣. ва̄матоти миччха̄, айонисо ва̄ ган̣ха̄ти. пат̣иппхаратӣти пат̣а̄н̣икабха̄вена тит̣т̣хати. падаккхин̣ам̣ ган̣ха̄тӣти самма̄, йонисо ва̄ ган̣ха̄ти.
учча̄вача̄нӣти випулакхуддака̄ни. татрупагаманийа̄йа̄ти татра татра маханте кхуддаке ча камме са̄дханавасена упа̄йена упагаччхантийа̄, тасса тасса каммасса ниппха̄дане саматтха̄йа̄ти аттхо. татрупа̄йа̄йа̄ти ва̄ татра татра камме са̄дхетаббе упа̄йабхӯта̄йа.
дхамме асса ка̄моти дхаммака̄моти бйадхикаран̣а̄нампи ба̄хираттхо сама̄со хотӣти катва̄ вуттам̣. ка̄метаббато ва̄ пийа̄йитаббато ка̄мо, дхаммо. дхаммо ка̄мо асса̄ти дхаммака̄мо. дхаммоти парийаттидхаммо адхиппетоти а̄ха ‘‘тепит̣акам̣ буддхавачанам̣ пийа̄йатӣти аттхо’’ти. самуда̄харан̣ам̣ катханам̣ самуда̄ха̄ро, пийо самуда̄ха̄ро етасса̄ти пийасамуда̄ха̄ро. сайан̃ча̄ти еттха ча-саддена ‘‘саккачча’’нти падам̣ анукад̣д̣хати. тена сайан̃ча саккаччам̣ десетука̄мо хотӣти йоджана̄. абхидхаммо сатта пакаран̣а̄ни ‘‘адхико абхивисит̣т̣хо ча парийаттидхаммо’’ти катва̄. винайо убхатовибхан̇га̄ винайанато ка̄йава̄ча̄нам̣. абхивинайо кхандхакапарива̄ра̄ висесато а̄бхисама̄ча̄рикадхаммакиттанато. а̄бхисама̄ча̄рикадхаммапа̄рипӯривасенева хи а̄дибрахмачарийакадхаммапа̄рипӯрӣ. дхаммо ева пит̣акадвайассапи парийаттидхаммабха̄вато. маггапхала̄ни абхидхаммо ‘‘нибба̄надхаммасса абхимукхо’’ти катва̄. килесавӯпасамакаран̣ам̣ пуббабха̄гийа̄ тиссо сиккха̄ сан̇кхепато виват̣т̣аниссито саматхо випассана̄ ча. ул̣а̄рапа̄моджджоти балавапа̄моджджо. ка̄ран̣аттхети нимиттаттхе. кусаладхамманимиттам̣ хисса вӣрийа̄рамбхо. тена̄ха ‘‘тесам̣ адхигаматтха̄йа̄’’ти. кусалесу дхаммесӯти ва̄ ниппха̄детаббе бхуммам̣ йатха̄ ‘‘четасо авӯпасаме айонисоманасика̄рападат̣т̣ха̄на’’нти. ат̣т̣хаме наттхи ваттаббам̣.
пат̣хамана̄тхасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. пат̣хамаарийа̄ва̄сасуттаван̣н̣ана̄
19. наваме арийа̄нам̣ ева а̄ва̄са̄ти арийа̄ва̄са̄ анарийа̄нам̣ та̄диса̄нам̣ асамбхавато. арийа̄ти четтха уккат̣т̣ханиддесена кхӣн̣а̄сава̄ гахита̄. те ча йасма̄ техи саббака̄лам̣ авиджахитава̄са̄ ева, тасма̄ вуттам̣ ‘‘те а̄васим̣су а̄васанти а̄васиссантӣ’’ти. таттха а̄васим̣сӯти нисса̄йа а̄васим̣су. пан̃чан̇гавиппахӣната̄дайо хи арийа̄нам̣ апассайа̄. тесу пан̃чан̇гавиппаха̄напаччекасаччапаноданаесана̄осат̣т̣ха̄ни, ‘‘сан̇кха̄йекам̣ пат̣исевати, адхива̄сети париваджджети винодетӣ’’ти (дӣ. ни. 3.308; ма. ни. 2.168; а. ни. 10.20) вуттесу апассенесу виноданан̃ча маггакичча̄нева, итаре маггена ча самиджджхантӣти.
пат̣хамаарийа̄ва̄сасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. дутийаарийа̄ва̄сасуттаван̣н̣ана̄
20. дасаме касма̄ пана бхагава̄ курусу вихаранто имам̣ суттам̣ абха̄сӣти а̄ха ‘‘йасма̄’’тиа̄ди. курурат̣т̣хам̣ кира тада̄ таннива̄сисатта̄нам̣ йонисоманасика̄равантата̄дина̄ йебхуййена суппат̣ипанната̄йа пуббе ча катапун̃н̃ата̄балена ва̄ тада̄ утуа̄дисампаттийуттамева ахоси. кечи пана ‘‘пуббе паваттакуруваттадхамма̄нут̣т̣ха̄нава̄сана̄йа уттаракуру вийа йебхуййена утуа̄дисампаннамева хоти. бхагавато ка̄ле са̄тисайам̣ утусаппа̄йа̄дийуттам̣ рат̣т̣хам̣ ахосӣ’’ти ваданти. таттха бхиккхӯ бхиккхунийо упа̄сака̄ упа̄сика̄йо утупаччайа̄дисампаннатта̄ тасса рат̣т̣хасса саппа̄йаутупаччайасеванена ниччам̣ калласарӣра̄ каллачитта̄ ча хонти. те читтасарӣракаллата̄йа ануггахитапан̃н̃а̄бала̄ гамбхӣракатхам̣ пат̣иггахетум̣ саматтха̄ пат̣иччасамуппа̄даниссита̄нам̣ гамбхӣрапан̃н̃а̄нан̃ча ка̄рака̄ хонти. тена̄ха ‘‘курурат̣т̣хава̄сино бхиккхӯ гамбхӣрапан̃н̃а̄ка̄рака̄’’тиа̄ди.
йуттаппайутта̄ти сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄йа йутта̄ чева пайутта̄ ча. тасмин̃хи (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.373; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.106) джанападе чатассо париса̄ пакатийа̄ва сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄нуйогамануйутта̄ вихаранти, антамасо да̄сакаммакарапариджана̄пи сатипат̣т̣ха̄наппат̣исам̣йуттамева катхам̣ катхенти. удакатиттхасуттакантанат̣т̣ха̄на̄дӣсупи нираттхакакатха̄ на̄ма наппаваттати. саче ка̄чи иттхӣ, ‘‘амма, твам̣ катарам̣ сатипат̣т̣ха̄набха̄ванам̣ манаси каросӣ’’ти пуччхита̄ ‘‘на кин̃чӣ’’ти вадати, там̣ гараханти ‘‘дхӣраттху тава джӣвитам̣, джӣвама̄на̄пи твам̣ матасадиса̄’’ти. атха нам̣ ‘‘ма̄ да̄ни пуна евамака̄сӣ’’ти овадитва̄ ан̃н̃атарам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣ угган̣ха̄пенти. йа̄ пана ‘‘ахам̣ асукам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма манаси каромӣ’’ти вадати, тасса̄ ‘‘са̄дху са̄дхӯ’’ти са̄дхука̄рам̣ датва̄ ‘‘тава джӣвитам̣ суджӣвитам̣, твам̣ на̄ма мануссаттам̣ патта̄, таваттха̄йа самма̄самбуддхо уппанно’’тиа̄дӣхи пасам̣санти. на кевалан̃четтха мануссаджа̄тика̄йева сатипат̣т̣ха̄наманасика̄райутта̄, те нисса̄йа вихаранта̄ тираччха̄нагата̄пи.
татридам̣ ваттху – еко кира нат̣ако сувапотакам̣ гахетва̄ сиккха̄пенто вичарати. со бхиккхуниупассайам̣ упанисса̄йа васитва̄ гаманака̄ле сувапотакам̣ памусситва̄ гато. там̣ са̄ман̣ерийо гахетва̄ пат̣иджаггим̣су, ‘‘буддхараккхито’’ти часса на̄мам̣ акам̣су. там̣ екадивасам̣ пурато нисиннам̣ дисва̄ маха̄тхерӣ а̄ха ‘‘буддхараккхита̄’’ти. ким̣, аййоти. аттхи те кочи бха̄вана̄манасика̄роти? наттхаййети. а̄вусо, паббаджита̄нам̣ сантике васантена на̄ма виссат̣т̣хааттабха̄вена бхавитум̣ на ват̣т̣ати, кочидева манасика̄ро иччхитаббо, твам̣ пана ан̃н̃ам̣ на саккхиссаси, ‘‘ат̣т̣хи ат̣т̣хӣ’’ти саджджха̄йам̣ карохӣти. со тхерийа̄ ова̄де т̣хатва̄ ‘‘ат̣т̣хи ат̣т̣хӣ’’ти саджджха̄йанто чарати.
там̣ екадивасам̣ па̄това торан̣агге нисӣдитва̄ ба̄ла̄тапам̣ тапама̄нам̣ еко сакун̣о накхапан̃джарена аггахеси. со ‘‘кири кирӣ’’ти саддамака̄си. са̄ман̣ерийо сутва̄, ‘‘аййе, буддхараккхито сакун̣ена гахито, мочема на’’нти лед̣д̣уа̄дӣни гахетва̄ анубандхитва̄ мочесум̣. там̣ а̄нетва̄ пурато т̣хапитам̣ тхерӣ а̄ха, ‘‘буддхараккхита, сакун̣ена гахитака̄ле ким̣ чинтесӣ’’ти. аййе, на ан̃н̃ам̣ чинтесим̣, ‘‘ат̣т̣хипун̃джова ат̣т̣хипун̃джам̣ гахетва̄ гаччхати, катарасмим̣ т̣ха̄не виппакириссатӣ’’ти евам̣, аййе, ат̣т̣хипун̃джамева чинтесинти. са̄дху са̄дху, буддхараккхита, ана̄гате бхаваккхайасса те паччайо бхависсатӣти. евам̣ таттха тираччха̄нагата̄пи сатипат̣т̣ха̄наманасика̄райутта̄.
дӣгханика̄йа̄дӣсу маха̄нида̄на̄дӣнӣти дӣгханика̄йе маха̄нида̄нам̣ (дӣ. ни. 2.95 а̄дайо) сатипат̣т̣ха̄нам̣ (дӣ. ни. 2.372 а̄дайо) маджджхиманика̄йе сатипат̣т̣ха̄нам̣ (ма. ни. 1.105 а̄дайо) са̄ропамам̣ (ма. ни. 1.307 а̄дайо) руккхопамам̣ рат̣т̣хапа̄лам̣ ма̄ган̣д̣ийам̣ а̄нен̃джасаппа̄йанти (ма. ни. 3.66 а̄дайо) евама̄дӣни.
н̃а̄н̣а̄дайоти н̃а̄н̣ан̃чева там̣сампайуттадхамма̄ ча. тена̄ха ‘‘н̃а̄н̣анти вутте’’тиа̄ди. н̃а̄н̣асампайуттачитта̄ни лаббханти техи вина̄ сампаджа̄ната̄йа асамбхавато. маха̄читта̄нӣти ат̣т̣хапи маха̄кирийачитта̄ни лаббханти ‘‘сататавиха̄ра̄’’ти вачанато н̃а̄н̣уппаттипаччайарахитака̄лепи паваттиджотанато. даса читта̄нӣти ат̣т̣ха маха̄кирийачитта̄ни хаситуппа̄давот̣т̣хаббаначиттехи саддхим̣ даса читта̄ни лаббханти. араджджана̄дуссанавасена паватти тесампи са̄дха̄ран̣а̄ти. ‘‘упеккхако вихаратӣ’’ти вачанато чхал̣ан̇гупеккха̄васена а̄гата̄нам̣ имесам̣ сататавиха̄ра̄нам̣ соманассам̣ катхам̣ лаббхатӣти а̄ха ‘‘а̄севанавасена лаббхатӣ’’ти. кин̃ча̄пи кхӣн̣а̄саво ит̣т̣ха̄нит̣т̣хепи а̄рамман̣е маджджхатто вийа бахулам̣ упеккхако вихарати аттано парисуддхапакатибха̄ва̄виджаханато. када̄чи пана татха̄ четобхисан̇кха̄ра̄бха̄ве йам̣ там̣ сабха̄вато ит̣т̣хам̣ а̄рамман̣ам̣, таттха йа̄тха̄васабха̄ваггахан̣авасенапи арахато читтам̣ соманассасахагатам̣ хутва̄ паваттатева, тан̃ча кхо пубба̄севанавасена. тена вуттам̣ ‘‘а̄севанавасена лаббхатӣ’’ти. а̄раккхакиччам̣ са̄дхети сативепуллаппаттатта̄. чаратотиа̄дина̄ ниччасама̄да̄нам̣ дассети, там̣ виккхепа̄бха̄вена дат̣т̣хаббам̣.
паббаджджӯпагата̄ти йам̣ кин̃чи паббаджджам̣ упагата̄, на самитапа̄па̄. бхова̄диноти джа̄тиматтабра̄хман̣е вадати. па̄т̣еккасачча̄нӣти техи техи дит̣т̣хигатикехи па̄т̣ийеккам̣ гахита̄ни ‘‘идамева сачча’’нти абхинивит̣т̣ха̄ни дит̣т̣хисачча̄дӣни. та̄нипи хи ‘‘идамева сачча’’нти гахан̣ам̣ упа̄да̄йа ‘‘сачча̄нӣ’’ти вохарӣйанти. тена̄ха ‘‘идамева̄’’тиа̄ди. нӣхат̣а̄нӣти аттано санта̄нато нӣхарита̄ни апанӣта̄ни. гахитаггахан̣асса̄ти арийамагга̄дхигамато пуббе гахитасса дит̣т̣хигга̄хасса. виссат̣т̣хабха̄вавевачана̄нӣти арийамаггена саббасо паричча̄габха̄васса адхивачана̄ни.
наттхи ета̄сам̣ вайо векалланти авайа̄ти а̄ха ‘‘анӯна̄’’ти, анавасесоти аттхо. есана̄ти ка̄месана̄дайо. маггасса киччаниппхатти катхита̄ ра̄га̄дӣнам̣ пахӣнабха̄вадӣпанато. паччавеккхан̣апхалам̣ катхитанти паччавеккхан̣амукхена арийапхалам̣ катхитам̣. адхигате хи аггапхале саббасо ра̄га̄дӣнам̣ ануппа̄дадхамматам̣ паджа̄на̄ти, тан̃ча паджа̄нанам̣ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣анти.
дутийаарийа̄ва̄сасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
на̄тхаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.