3. маха̄вагго
1. сӣхана̄дасуттаван̣н̣ана̄
21. татийасса пат̣хаме висамат̣т̣ха̄несӯти папа̄та̄дӣсу висамат̣т̣ха̄несу. ‘‘ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣а̄нӣ’’ти касма̄ вуттам̣, нану чета̄ни са̄вака̄нампи екачча̄нам̣ уппаджджантӣти? ка̄мам̣ уппаджджанти, йа̄диса̄ни пана буддха̄нам̣ т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄нан̃а̄н̣а̄дӣни, на та̄диса̄ни тадан̃н̃есам̣ када̄чипи уппаджджантӣти ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣а̄нӣти. тена̄ха ‘‘татха̄гатассева бала̄нӣ’’ти. имамева хи йатха̄вутталесам̣ апеккхитва̄ тадабха̄вато а̄сайа̄нусайан̃а̄н̣а̄дӣсу ева аса̄дха̄ран̣асаман̃н̃а̄ нирул̣ха̄. ка̄мам̣ н̃а̄н̣абала̄нам̣ н̃а̄н̣асамбха̄ро висесапаччайо, пун̃н̃асамбха̄ропи пана несам̣ паччайо ева. н̃а̄н̣асамбха̄рассапи ва̄ пун̃н̃асамбха̄рабха̄вато ‘‘пун̃н̃уссайасампаттийа̄ а̄гата̄нӣ’’ти вуттам̣.
пакатихаттхикуланти (сам̣. ни. т̣ӣ. 2.2.22) гиричаранадичараваначара̄диппабхеда̄ гочарийака̄ла̄вакана̄ма̄ сабба̄пи балена па̄катика̄ хаттхиджа̄ти. дасаннам̣ пуриса̄нанти тха̄мамаджджхима̄нам̣ дасаннам̣ пуриса̄нам̣. екасса татха̄гатасса ка̄йабаланти а̄нетва̄ самбандхо. екасса̄ти ча татха̄ хет̣т̣ха̄ катха̄йам̣ а̄гататта̄ десана̄сотена вуттам̣. на̄ра̄йанасан̇гха̄табаланти еттха на̄ра̄ вуччанти расмийо. та̄ бахӯ на̄на̄видха̄ ито уппаджджантӣти на̄ра̄йанам̣, ваджирам̣, тасма̄ на̄ра̄йанасан̇гха̄табаланти ваджирасан̇гха̄табаланти аттхо. н̃а̄н̣абалам̣ пана па̄л̣ийам̣ а̄гатамева, на ка̄йабалам̣ вийа ат̣т̣хакатха̄рул̣хамева̄ти адхиппа̄йо.
сам̣йуттаке (сам̣. ни. 2.33) а̄гата̄ни тесаттати н̃а̄н̣а̄ни, саттасаттати н̃а̄н̣а̄нӣти вуттам̣, таттха (вибха. мӯлат̣ӣ. 760) пана нида̄навагге саттасаттати а̄гата̄ни чатучатта̄рӣсан̃ча. тесаттати пана пат̣исамбхида̄магге (пат̣и. ма. 1.1) сутамайа̄дӣни а̄гата̄ни диссанти, на сам̣йуттаке. ан̃н̃а̄нипӣти етена н̃а̄н̣аваттхувибхан̇ге (вибха. 751 а̄дайо) екака̄дивасена вутта̄ни, ан̃н̃аттха ча ‘‘пуббанте н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 1063) брахмаджа̄ла̄дӣсу ча ‘‘тайидам̣ татха̄гато паджа̄на̄ти ‘има̄ни дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ни евам̣ гахита̄нӣ’ти’’а̄дина̄ (дӣ. ни. 1.36) вутта̄ни анека̄ни н̃а̄н̣аппабхеда̄ни сан̇ган̣ха̄ти. йа̄тха̄ваппат̣иведхато сайан̃ча акампийам̣ пуггалан̃ча там̣саман̇гинам̣ неййесу адхибалам̣ каротӣти а̄ха ‘‘акампийат̣т̣хена упаттхамбханат̣т̣хена ча̄’’ти.
усабхасса иданти а̄сабхам̣, сет̣т̣хат̣т̣ха̄нам̣. саббан̃н̃ута̄пат̣иджа̄нанавасена абхимукхам̣ гаччханти, ат̣т̣ха ва̄ париса̄ упасан̇камантӣти а̄сабха̄, пуббабуддха̄. идам̣ пана̄ти буддха̄нам̣ т̣ха̄нам̣ саббан̃н̃утамева вадати. тит̣т̣хама̄нова̄ти авадантопи тит̣т̣хама̄нова пат̣иджа̄на̄ти на̄ма̄ти аттхо. упагаччхатӣти ануджа̄на̄ти.
ат̣т̣хасу париса̄сӯти ‘‘абхиджа̄на̄ми кхо пана̄хам̣, са̄рипутта, анекасатам̣ кхаттийапарисам̣…пе… татра вата мам̣ бхайам̣ ва̄ са̄раджджам̣ ва̄ оккамиссатӣти нимиттаметам̣, са̄рипутта, на саманупасса̄мӣ’’ти (ма. ни. 1.151) вутта̄су ат̣т̣хасу париса̄су. абхӣтана̄дам̣ надатӣти парато дасситан̃а̄н̣айогена дасабалоханти абхӣтана̄дам̣ надати.
пат̣иведханит̣т̣хатта̄ арахаттамагган̃а̄н̣ам̣ пат̣иведхоти ‘‘пхалаккхан̣е уппаннам̣ на̄ма̄’’ти вуттам̣. тена пат̣иладдхассапи десана̄н̃а̄н̣асса киччаниппхатти парасса авабуджджханаматтена хотӣти ‘‘ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃асса сота̄паттипхалаккхан̣е паваттам̣ на̄ма̄’’ти вуттам̣. тато парам̣ пана йа̄ва паринибба̄на̄ десана̄н̃а̄н̣апаватти тассева паваттитасса дхаммачаккасса т̣ха̄нанти ведитаббам̣ паваттитачаккасса чаккаваттино чаккаратанасса т̣ха̄нам̣ вийа.
тит̣т̣хатӣти вуттам̣, ким̣ бхӯмийам̣ пурисо вийа, ноти а̄ха ‘‘тада̄йаттавуттита̄йа̄’’ти. т̣ха̄нанти четтха аттала̄бхо дхарама̄ната̄ ча, на гатиниваттӣти а̄ха ‘‘уппаджджати чева паваттати ча̄’’ти. йаттха панетам̣ дасабалан̃а̄н̣ам̣ виттха̄ритам̣, там̣ дассенто ‘‘абхидхамме пана̄’’тиа̄дима̄ха. сесесупи есева найо.
сама̄дийантӣти сама̄да̄на̄ни, та̄ни пана сама̄дийитва̄ ката̄ни хонтӣти а̄ха ‘‘сама̄дийитва̄ ката̄на’’нти. каммамева ва̄ каммасама̄да̄нанти етена сама̄да̄насаддасса апуббаттха̄бха̄вам̣ дассети муттагатасадде гатасаддасса вийа. гатӣти нирайа̄дигатийо. упадхӣти аттабха̄во. ка̄лоти каммасса випаччана̄рахака̄ло. пайоготи випа̄куппаттийа̄ паччайабхӯта̄ кирийа̄.
агатига̄мининти нибба̄нага̄миним̣. вуттан̃хи ‘‘нибба̄нан̃ча̄хам̣, са̄рипутта, паджа̄на̄ми нибба̄нага̄минин̃ча пат̣ипада’’нти (ма. ни. 1.153). бахӯсупи мануссесу екамева па̄н̣ам̣ гха̄тентесу ка̄мам̣ саббесампи четана̄ тассевекасса джӣвитиндрийа̄рамман̣а̄, там̣ пана каммам̣ тесам̣ на̄на̄ка̄рам̣. тесу (вибха. ат̣т̣ха. 811) хи еко а̄дарена чхандаджа̄то кароти, еко ‘‘ехи твампи карохӣ’’ти парехи ниппӣл̣ито кароти, еко сама̄наччхандо вийа хутва̄ аппат̣иба̄хама̄но вичарати. тесу еко тенева каммена нирайе ниббаттати, еко тираччха̄найонийам̣, еко петтивисайе. там̣ татха̄гато а̄йӯханаккхан̣ейева ‘‘имина̄ нӣха̄рена а̄йӯхитатта̄ еса нирайе ниббаттиссати, еса тираччха̄найонийам̣, еса петтивисайе’’ти джа̄на̄ти. нирайе ниббаттама̄нампи ‘‘еса маха̄нирайе ниббаттиссати, еса уссаданирайе’’ти джа̄на̄ти. тираччха̄найонийам̣ ниббаттама̄нампи ‘‘еса апа̄дако бхависсати, еса двипа̄дако, еса чатуппадо, еса бахуппадо’’ти джа̄на̄ти. петтивисайе ниббаттама̄нампи ‘‘еса ниджджха̄матан̣хико бхависсати, еса кхуппипа̄сико, еса парадаттӯпаджӣвӣ’’ти джа̄на̄ти. тесу ча каммесу ‘‘идам̣ каммам̣ пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хиссати, идам̣ ан̃н̃ена динна̄йа пат̣исандхийа̄ упадхивепаккам̣ бхависсатӣ’’ти джа̄на̄ти.
татха̄ сакалага̄мава̄сикесу екато пин̣д̣апа̄там̣ дадама̄несу ка̄мам̣ саббесампи четана̄ пин̣д̣апа̄та̄рамман̣а̄ва, там̣ пана каммам̣ тесам̣ на̄на̄ка̄рам̣. тесу хи еко а̄дарена каротӣти саббам̣ пуримасадисам̣, тасма̄ тесу кечи девалоке ниббаттанти, кечи мануссалоке. там̣ татха̄гато а̄йӯханаккхан̣ейева джа̄на̄ти. ‘‘имина̄ нӣха̄рена а̄йӯхитатта̄ еса мануссалоке ниббаттиссати, еса девалоке. таттха̄пи еса кхаттийакуле, еса бра̄хман̣акуле, еса вессакуле, еса суддакуле, еса параниммитавасаваттӣсу, еса нимма̄наратӣсу, еса туситесу, еса йа̄месу, еса та̄ватим̣сесу, еса ча̄тумаха̄ра̄джикесу, еса бхуммадевесӯ’’тиа̄дина̄ таттха таттха хӣнапан̣ӣтасуван̣н̣адуббан̣н̣ааппапарива̄рамаха̄парива̄рата̄дибхедам̣ там̣ там̣ висесам̣ а̄йӯханаккхан̣ейева джа̄на̄ти.
татха̄ випассанам̣ пат̣т̣хапентесуйева ‘‘имина̄ нӣха̄рена еса кин̃чи саллаккхетум̣ на саккхиссати, еса маха̄бхӯтаматтамева ваваттхапессати, еса рӯпапариггахейева т̣хассати, еса арӯпапариггахейева, еса на̄марӯпапариггахейева, еса паччайапариггахейева, еса лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄йамева, еса пат̣хамапхалейева, еса дутийапхалейева, еса татийапхалейева, еса арахаттам̣ па̄пун̣иссатӣ’’ти джа̄на̄ти. касин̣апарикаммам̣ каронтесупи ‘‘имасса парикаммаматтамева бхависсати, еса нимиттам̣ уппа̄дессати, еса аппанам̣ ева па̄пун̣иссати, еса джха̄нам̣ па̄дакам̣ катва̄ випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ арахаттам̣ ган̣хиссатӣ’’ти джа̄на̄ти. тена̄ха ‘‘имасса четана̄’’тиа̄ди.
ка̄манато ка̄метаббато ка̄маппат̣исам̣йуттато ча дха̄ту ка̄мадха̄ту. а̄ди-саддена бйа̄па̄дадха̄турӯпадха̄туа̄дӣнам̣ сан̇гахо. вилаккхан̣ата̄йа̄ти висадисасабха̄вата̄йа. кхандха̄йатанадха̄тулоканти анекадха̄тум̣ на̄на̄дха̄тум̣ кхандхалокам̣ а̄йатаналокам̣ дха̄тулокам̣ йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣти йоджана̄. ‘‘айам̣ рӯпаккхандхо на̄ма…пе… айам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо на̄ма. тесупи екавидхена рӯпаккхандхо, ека̄дасавидхена рӯпаккхандхо. екавидхена ведана̄ккхандхо, бахувидхена ведана̄ккхандхо. екавидхена сан̃н̃а̄ккхандхо…пе… сан̇кха̄раккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, бахувидхена вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’ти евам̣ та̄ва кхандхалокасса, ‘‘идам̣ чаккха̄йатанам̣ на̄ма…пе… идам̣ дхамма̄йатанам̣ на̄ма. таттха даса̄йатана̄ ка̄ма̄вачара̄, две ча̄тубхӯмака̄’’тиа̄дина̄ а̄йатаналокасса, ‘‘айам̣ чаккхудха̄ту на̄ма…пе… айам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту на̄ма. таттха сол̣аса дха̄туйо ка̄ма̄вачара̄, две ча̄тубхӯмака̄’’тиа̄дина̄ дха̄тулокасса анекасабха̄вам̣ на̄на̄сабха̄ван̃ча паджа̄на̄ти. на кевалам̣ упа̄диннасан̇кха̄ралокассева, атха кхо анупа̄диннакасан̇кха̄ралокассапи ‘‘има̄йа на̄ма дха̄туйа̄ уссаннатта̄ имасса руккхасса кхандхо сето, имасса ка̄л̣о, имасса мат̣т̣хо, имасса сакан̣т̣ако, имасса бахалаттачо, имасса тануттачо, имасса паттам̣ ван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄дивасена еварӯпам̣, имасса пуппхам̣ нӣлам̣ пӣтам̣ лохитам̣ ода̄там̣ сугандхам̣ дуггандхам̣, имасса пхалам̣ кхуддакам̣ махантам̣ дӣгхам̣ ват̣т̣ам̣ сусан̣т̣ха̄нам̣ дуссан̣т̣ха̄нам̣ мат̣т̣хам̣ пхарусам̣ сугандхам̣ дуггандхам̣ мадхурам̣ титтакам̣ кат̣укам̣ амбилам̣ каса̄вам̣, имасса кан̣т̣ако тикхин̣о кун̣т̣хо уджуко кут̣ило тамбо ка̄л̣о ода̄то хотӣ’’тиа̄дина̄ паджа̄на̄ти. саббан̃н̃убуддха̄нам̣ ева хи етам̣ балам̣, на ан̃н̃есам̣.
на̄на̄дхимуттикатанти на̄наджджха̄сайатам̣. адхимутти на̄ма аджджха̄сайадха̄ту аджджха̄сайасабха̄во. со пана хӣнапан̣ӣтата̄са̄ман̃н̃ена па̄л̣ийам̣ двидха̄ва вуттопи хӣнапан̣ӣта̄дибхедена анекавидхоти а̄ха ‘‘хӣна̄дӣхи адхимуттӣхи на̄на̄дхимуттикабха̄ва’’нти. таттха йе йе сатта̄ йам̣йам̣адхимуттика̄, те те там̣тададхимуттике ева севанти бхаджанти пайирупа̄санти дха̄тусабха̄гато. йатха̄ гӯтха̄дӣнам̣ дха̄тӯнам̣ сабха̄во есо, йам̣ гӯтха̄дӣхи ева сам̣санданти саменти, евам̣ хӣнаджджха̄сайа̄ дуссӣла̄дӣхева сам̣санданти саменти, сампаннасӣла̄дайо ча сампаннасӣла̄дӣхева. там̣ несам̣ на̄на̄дхимуттикатам̣ бхагава̄ йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣти.
вуддхим̣ ха̄нин̃ча̄ти паччайависесена са̄маттхийато адхикатам̣ анадхикатан̃ча. индрийапаропарийаттан̃а̄н̣аниддесе (вибха. 814; пат̣и. ма. 113) ‘‘а̄сайам̣ джа̄на̄ти, анусайам̣ джа̄на̄тӣ’’ти а̄сайа̄диджа̄нанам̣ касма̄ ниддит̣т̣ханти? а̄сайаджа̄нана̄дина̄ йехи индрийехи паропарехи сатта̄ калйа̄н̣апа̄па̄сайа̄дика̄ хонти, тесам̣ джа̄нанасса вибха̄ванато. еван̃ча катва̄ индрийапаропарийаттаа̄сайа̄нусайан̃а̄н̣а̄нам̣ висум̣ аса̄дха̄ран̣ата̄, индрийапаропарийаттана̄на̄дхимуттиката̄н̃а̄н̣а̄нам̣ висум̣ балавата̄ ча сиддха̄ хоти. таттха а̄сайанти йаттха сатта̄ нивасанти, там̣ тесам̣ нива̄сат̣т̣ха̄нам̣, дит̣т̣хигатам̣ ва̄ йатха̄бхӯтан̃а̄н̣ам̣ ва̄ а̄сайо, анусайо аппахӣнабха̄вена тха̄магато килесо. там̣ пана бхагава̄ сатта̄нам̣ а̄сайам̣ джа̄нанто тесам̣ тесам̣ дит̣т̣хигата̄нам̣ випассана̄магган̃а̄н̣а̄нан̃ча аппаваттиккхан̣епи джа̄на̄ти. вуттан̃хетам̣ –
‘‘ка̄мам̣ севантам̣йева бхагава̄ джа̄на̄ти – ‘айам̣ пуггало ка̄магаруко ка̄ма̄сайо ка̄ма̄дхимутто’ти. ка̄мам̣ севантам̣йева джа̄на̄ти – ‘айам̣ пуггало неккхаммагаруко неккхамма̄сайо неккхамма̄дхимутто’ти. неккхаммам̣ севантам̣йева джа̄на̄ти. бйа̄па̄дам̣, абйа̄па̄дам̣, тхинамиддхам̣, а̄локасан̃н̃ам̣ севантам̣йева джа̄на̄ти – ‘айам̣ пуггало тхинамиддхагаруко тхинамиддха̄сайо тхинамиддха̄дхимутто’’’ти (пат̣и. ма. 1.113).
пат̣хама̄дӣнам̣ чатуннам̣ джха̄на̄нанти рӯпа̄вачара̄нам̣ пат̣хама̄дӣнам̣ паччанӣкаджджха̄панат̣т̣хена а̄рамман̣ӯпаниджджха̄панат̣т̣хена ча джха̄на̄нам̣. чатукканайена хетам̣ вуттам̣. ат̣т̣ханнам̣ вимоккха̄нанти еттха пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта аппитаппитаккхан̣е паччанӣкадхаммехи вимуччанато а̄рамман̣е ча адхимуччанато вимоккха̄ на̄ма. ат̣т̣хамо пана саббасо сан̃н̃а̄ведайитехи вимуттатта̄ апагамавимоккхо на̄ма. чатукканайапан̃чаканайесу пат̣хамаджджха̄насама̄дхи савитаккасавича̄ро на̄ма. пан̃чаканайе дутийаджджха̄насама̄дхи авитаккавича̄раматто. найадвайепи упари тӣсу джха̄несу сама̄дхи авитаккаавича̄ро. сама̄паттӣсу пат̣ипа̄т̣ийа̄ ат̣т̣ханнам̣ сама̄дхӣтипи на̄мам̣, сама̄паттӣтипи читтекаггата̄саббха̄вато, ниродхасама̄паттийа̄ тадабха̄вато на сама̄дхӣти на̄мам̣. ха̄набха̄гийадхамманти аппагун̣ехи пат̣хамаджджха̄на̄дӣхи вут̣т̣хитасса сан̃н̃а̄манасика̄ра̄нам̣ ка̄ма̄дианупаккханданам̣. висесабха̄гийадхамманти пагун̣ехи пат̣хамаджджха̄на̄дӣхи вут̣т̣хитасса сан̃н̃а̄манасика̄ра̄нам̣ дутийаджджха̄на̄дипаккханданам̣. ити сан̃н̃а̄манасика̄ра̄нам̣ ка̄ма̄дидутийаджджха̄на̄дипаккхандана̄ни ха̄набха̄гийависесабха̄гийа̄ дхамма̄ти дассита̄ни. техи пана джха̄на̄нам̣ там̣сабха̄вата̄ ча дхаммасаддена вутта̄. тасма̄ти вуттамеваттхам̣ хетубха̄вена пачча̄масати. вода̄нанти пагун̣ата̄сан̇кха̄там̣ вода̄нам̣. тан̃хи пат̣хамаджджха̄на̄дӣхи вут̣т̣хахитва̄ дутийаджджха̄на̄диадхигамасса паччайатта̄ ‘‘вут̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣. кечи пана ‘‘ниродхато пхаласама̄паттийа̄ вут̣т̣ха̄нанти па̄л̣и наттхӣ’’ти ваданти. те ‘‘ниродха̄ вут̣т̣хахантасса невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ пхаласама̄паттийа̄ анантарапаччайена паччайо’’ти има̄йа па̄л̣ийа̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.417) пат̣иседхетабба̄. йо сама̄паттила̄бхӣ сама̄но ева ‘‘на ла̄бхӣмхӣ’’ти, каммат̣т̣ха̄нам̣ сама̄нам̣ ева ‘‘на каммат̣т̣ха̄на’’нти сан̃н̃ӣ хоти, со сампаттим̣йева сама̄нам̣ ‘‘випаттӣ’’ти паччетӣти ведитаббо.
на татха̄ дат̣т̣хаббанти йатха̄ парава̄дина̄ вуттам̣, татха̄ на дат̣т̣хаббам̣. сакасакакиччамева джа̄на̄тӣти т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄наджа̄нана̄дисакасакамева киччам̣ ка̄тум̣ джа̄на̄ти, йатха̄сакамева висайам̣ пат̣ивиджджхатӣти аттхо. тампӣти техи дасабалан̃а̄н̣ехи джа̄нитаббампи. каммавипа̄кантарамева̄ти каммантарасса випа̄кантарамева джа̄на̄ти. четана̄четана̄сампайуттадхамме нирайа̄динибба̄нага̄миниппат̣ипада̄бхӯте камманти гахетва̄ а̄ха ‘‘каммапариччхедамева̄’’ти. дха̄туна̄наттан̃ча дха̄туна̄наттака̄ран̣ан̃ча дха̄туна̄наттака̄ран̣анти екадесасарӯпекасесо дат̣т̣хаббо. тан̃хи н̃а̄н̣ам̣ тадубхайампи джа̄на̄ти. ‘‘има̄йа на̄ма дха̄туйа̄ уссаннатта̄’’тиа̄дина̄ (вибха. ат̣т̣ха. 812) татха̄ чева сам̣ван̣н̣итам̣. саччапариччхедамева̄ти парин̃н̃а̄бхисамайа̄дивасена сачча̄нам̣ париччхиннамева. аппетум̣ на саккоти ат̣т̣хаманавамабала̄ни вийа там̣садисам̣, иддхивидхан̃а̄н̣амива викуббитум̣. етенасса баласадисатан̃ча нива̄рети. джха̄на̄дин̃а̄н̣ам̣ вийа ва̄ аппетум̣ викуббитун̃ча. йадипи хи джха̄на̄дипаччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ саттамабаланти тасса савитаккасавича̄рата̄ вутта̄, татха̄пи джха̄на̄дӣхи вина̄ паччавеккхан̣а̄ наттхӣти джха̄на̄дисахагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ тадантогадхам̣ катва̄ евам̣ вуттанти ведитаббам̣. атха ва̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ джха̄на̄дикиччам̣ вийа на саббам̣ балакиччам̣ ка̄тум̣ саккотӣти дассетум̣ ‘‘джха̄нам̣ хутва̄ аппетум̣, иддхи хутва̄ викуббитун̃ча на саккотӣ’’ти вуттам̣, на пана кассачи баласса джха̄наиддхибха̄ватоти дат̣т̣хаббам̣.
евам̣ киччависесавасенапи дасабалан̃а̄н̣асаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ависесам̣ дассетва̄ ида̄ни витаккаттикабхӯмантаравасенапи там̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. пат̣ипа̄т̣ийа̄тиа̄дито пат̣т̣ха̄йа пат̣ипа̄т̣ийа̄.
анупадаван̣н̣анам̣ н̃атва̄ ведитабба̄нӣти самбандхо. килеса̄варан̣ам̣ нийатамиччха̄дит̣т̣хи. килеса̄варан̣асса абха̄во а̄саваккхайан̃а̄н̣а̄дхигамасса т̣ха̄нам̣, таббха̄во ат̣т̣ха̄нам̣. анадхигамасса пана тадубхайампи йатха̄ккамам̣ ат̣т̣ха̄нам̣ т̣ха̄нан̃ча̄ти таттха ка̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘локийа…пе… дассанато ча̄’’ти а̄ха. таттха локийасамма̄дит̣т̣хийа̄ т̣хити а̄саваккхайа̄дхигамасса т̣ха̄нам̣ килеса̄варан̣а̄бха̄васса ка̄ран̣атта̄. са̄ хи тасмим̣ сати на хоти, асати ча хоти. етена тасса̄ ат̣т̣хитийа̄ тасса ат̣т̣ха̄ната̄ вутта̄ ева. несам̣ венеййасатта̄нам̣. дха̄тувематтадассанатоти ка̄мадха̄туа̄дӣнам̣ паваттибхедадассанато, йадаггена дха̄тувематтам̣ джа̄на̄ти, тадаггена чарийа̄дивисесампи джа̄на̄ти. дха̄тувематтадассанатоти ва̄ дхаммадха̄тувематтадассанато. сабба̄пи хи чарийа̄ дхаммадха̄тупарийа̄панна̄ ева̄ти. пайогам̣ ана̄дийитва̄пи сантатимаха̄матта̄дӣнам̣ вийа. диббачаккха̄нубха̄вато паттаббена̄ти еттха диббачаккхуна̄ парасса хадайаваттхусанниссайалохитаван̣н̣адассанамукхена тада̄ паваттама̄начиттаджа̄нанаттхам̣ парикаммакаран̣ам̣ на̄ма са̄вака̄нам̣, тан̃ча кхо а̄дикаммика̄нам̣, йато диббачаккхуа̄нубха̄вато четопарийан̃а̄н̣асса паттаббата̄ сийа̄. буддха̄нам̣ пана йадипи а̄саваккхайан̃а̄н̣а̄дхигамато пагева диббачаккхун̃а̄н̣а̄дхигамо, татха̄пи татха̄парикаммакаран̣ам̣ наттхи виджджа̄ттайасиддхийа̄ сиджджханато. сеса̄бхин̃н̃а̄ттайе четопарийан̃а̄н̣ам̣ диббачаккхун̃а̄н̣а̄дхигамена паттанти ча ваттаббатам̣ лабхатӣти татха̄ вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
сӣхана̄дасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2-4. адхивуттипадасутта̄диван̣н̣ана̄
22-24. дутийе адхивачанапада̄нанти пан̃н̃аттипада̄нам̣. да̄са̄дӣсу сиривад̣д̣хака̄дисадда̄ вийа вачанаматтамева адхика̄рам̣ катва̄ паваттийа̄ адхивачанам̣ пан̃н̃атти. атха ва̄ адхисаддо упарибха̄ге. вуччатӣти вачанам̣, упари вачанам̣ адхивачанам̣, упа̄да̄бхӯтарӯпа̄дӣнам̣ упари пан̃н̃апийама̄на̄ упа̄да̄пан̃н̃аттӣти аттхо, тасма̄ пан̃н̃аттидӣпакапада̄нӣти аттхо дат̣т̣хаббо. тасса пада̄ни падат̣т̣ха̄на̄ни адхивачанапада̄ни. тена̄ха ‘‘тесам̣ йе’’тиа̄ди. тесанти адхивачана̄нам̣. йети кхандха̄дайо. адхивуттита̄йа адхивуттийоти дит̣т̣хийо вуччанти. адхикан̃хи сабха̄вадхаммесу сассата̄дим̣, пакатиа̄дим̣, драбйа̄дим̣, джӣва̄дим̣, ка̄йа̄дин̃ча, абхӯтам̣ аттхам̣ аджджха̄ропетва̄ дит̣т̣хийо паваттантӣти. тена̄ха ‘‘атха ва̄’’тиа̄ди. татийачатуттха̄ни сувин̃н̃еййа̄ни.
адхивуттипадасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. касин̣асуттаван̣н̣ана̄
25. пан̃чаме сакалат̣т̣хена̄ти ниссесат̣т̣хена. анавасесапхаран̣авасена четтха сакалат̣т̣хо ведитаббо, асубханимитта̄дӣсу вийа екадесе ат̣т̣хатва̄ анавасесато гахетаббат̣т̣хена̄ти аттхо. тада̄рамман̣а̄нам̣ дхамма̄нанти там̣ касин̣ам̣ а̄раббха паваттанакадхамма̄нам̣. кхеттат̣т̣хена̄ти уппаттит̣т̣ха̄нат̣т̣хена. адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена̄ти паваттит̣т̣ха̄набха̄вена. йатха̄ кхеттам̣ сасса̄нам̣ уппаттит̣т̣ха̄нам̣ вад̣д̣ханат̣т̣ха̄нан̃ча, евамева там̣ та джха̄нам̣ сампайуттадхамма̄нанти. йогино ва̄ сукхависеса̄нам̣ ка̄ран̣абха̄вена. париччхиндитва̄ти идам̣ ‘‘уддхам̣ адхо тирийа’’нти еттха̄пи йоджетаббам̣. париччхиндитва̄ ева хи саббаттха касин̣ам̣ вад̣д̣хетаббам̣. тена тена ва̄ ка̄ран̣ена̄ти тена тена упариа̄дӣсу касин̣авад̣д̣ханака̄ран̣ена. йатха̄ кинти а̄ха ‘‘а̄локамива рӯпадассанака̄мо’’ти. йатха̄ диббачаккхуна̄ уддхам̣ че рӯпам̣ дат̣т̣хука̄мо, уддхам̣ а̄локам̣ паса̄рети. адхо че, адхо. самантато че рӯпам̣ дат̣т̣хука̄мо, самантато а̄локам̣ паса̄рети, евам̣ саббакасин̣анти аттхо. екасса̄ти патхавӣкасин̣а̄дӣсу екекасса. ан̃н̃абха̄ва̄нупагаманаттханти ан̃н̃акасин̣абха̄ва̄нупагаманадӣпанаттхам̣, ан̃н̃асса ва̄ касин̣абха̄ва̄нупагаманадӣпанаттхам̣. на хи ан̃н̃ена паса̄ритакасин̣ам̣ тато ан̃н̃ена паса̄ритакасин̣абха̄вам̣ упагаччхати, евампи несам̣ ан̃н̃акасин̣асамбхеда̄бха̄во ведитаббо. на ан̃н̃ам̣ патхавӣа̄ди. на хи удакена т̣хитат̣т̣ха̄не сасамбха̄рапатхавӣ аттхи. ан̃н̃акасин̣асамбхедоти а̄покасин̣а̄дина̄ сан̇каро. саббаттха̄ти саббесу сесакасин̣есу.
екадесе ат̣т̣хатва̄ анавасесапхаран̣ам̣ пама̄н̣асса аггахан̣ато аппама̄н̣ам̣. тенева хи несам̣ касин̣асаман̃н̃а̄. татха̄ ча̄ха ‘‘тан̃хӣ’’тиа̄ди. таттха четаса̄ пхарантоти бха̄вана̄читтена а̄рамман̣ам̣ каронто. бха̄вана̄читтан̃хи касин̣ам̣ париттам̣ ва̄ випулам̣ ва̄ сакаламева манаси кароти, на екадесам̣. касин̣уггха̄т̣има̄ка̄се паваттавин̃н̃а̄н̣ам̣ пхаран̣ааппама̄н̣авасена вин̃н̃а̄н̣акасин̣анти вуттам̣. татха̄ хи там̣ вин̃н̃а̄н̣анти вуччати. касин̣авасена̄ти уггха̄т̣итакасин̣авасена касин̣уггха̄т̣има̄ка̄се уддхам̣адхотирийата̄ ведитабба̄. йаттакан̃хи т̣ха̄нам̣ касин̣ам̣ паса̄ритам̣, таттакам̣ а̄ка̄сабха̄вана̄васена а̄ка̄сам̣ хотӣти. евам̣ йаттакам̣ т̣ха̄нам̣ а̄ка̄сам̣ хутва̄ упат̣т̣хитам̣, таттакам̣ сакаламева пхаритва̄ вин̃н̃а̄н̣асса паваттанато а̄гаманавасена вин̃н̃а̄н̣акасин̣епи уддхам̣адхотирийата̄ вутта̄ти а̄ха ‘‘касин̣уггха̄т̣има̄ка̄савасена таттха паваттавин̃н̃а̄н̣е уддхам̣адхотирийата̄ ведитабба̄’’ти.
касин̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. ка̄л̣ӣсуттаван̣н̣ана̄
26. чхат̣т̣хе аттхасса паттинти екантато хита̄нуппаттим̣. хадайасса сантинти парамачиттӯпасамам̣. килесасенанти ка̄магун̣асан̇кха̄там̣ пат̣хамам̣ килесасенам̣. са̄ хи килесасена̄ аччхара̄сан̇гха̄тасабха̄ва̄пи пат̣ипаттхайама̄на̄ пийа̄йитаббаиччхитаббарӯпасабха̄вато пийарӯпаса̄тарӯпа̄ на̄ма аттано киччавасена. ахам̣ екова джха̄йантоти ахам̣ ган̣асан̇ган̣ика̄йа килесасан̇ган̣ика̄йа ча абха̄вато еко асаха̄йо лаккхан̣ӯпаниджджха̄нена джха̄йанто. анубуджджхинти ануккамена маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ буджджхим̣ пат̣ивиджджхим̣. идам̣ вуттам̣ хоти – пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣ сенам̣ джинитва̄ ахам̣ екова джха̄йанто ‘‘аттхасса паттим̣ хадайасса санти’’нти сан̇кхам̣ гатам̣ арахаттасукхам̣ пат̣ивиджджхим̣, тасма̄ джанена миттасантхавам̣ на кароми, тенева ча ме ка̄ран̣ена кеначи саддхим̣ саккхӣ на сампаджджатӣти. аттха̄бхиниббаттесунти итисаддалопена̄йам̣ ниддесоти а̄ха ‘‘аттхоти гахетва̄’’ти.
ка̄л̣ӣсуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. пат̣хамамаха̄пан̃хасуттаван̣н̣ана̄
27. саттаме вуччетха̄ти вуччеййа. дутийападепӣти ‘‘ануса̄санийа̄ ва̄ ануса̄сани’’нти евам̣ дутийава̄кйепи. те кира бхиккхӯ. на чева сампа̄йиссантӣти на чева саммадева пака̄рехи гахессанти н̃а̄пессанти. тена̄ха ‘‘сампа̄детва̄ катхетум̣ на саккхиссантӣ’’ти. йасма̄ ависайе пан̃хам̣ пуччхита̄ хонти, тасма̄ вигха̄там̣ а̄паджджиссантӣти йоджана̄. ан̃н̃атха̄ а̄ра̄дханам̣ на̄ма наттхӣти имина̄ сапаччайана̄марӯпа̄нам̣ йа̄тха̄вато авабодхо ева ито ба̄хирака̄нам̣ наттхи, куто паведана̄ти дассети. а̄ра̄дхананти йа̄тха̄вапаведанена читтасса паритосанам̣.
еко пан̃хоти еко пан̃хамагго, екам̣ пан̃хагавесананти аттхо. еко уддесоти екам̣ уддисанам̣ аттхасса сам̣кхиттавачанам̣. веййа̄каран̣анти ниддисанам̣ аттхасса виваритва̄ катханам̣. хетуна̄ти ‘‘антавантато аначчантикато та̄вака̄ликато ниччаппат̣иккхепато’’ти евама̄дина̄ найена йатха̄ име сан̇кха̄ра̄ етарахи, евам̣ атӣте ана̄гате ча аничча̄ сан̇кхата̄ пат̣иччасамуппанна̄ кхайадхамма̄ вайадхамма̄ вира̄гадхамма̄ти атӣта̄на̄гатесу найена.
саббе сатта̄ти анавасеса̄ сатта̄. те пана бхавабхедато сан̇кхепенева бхиндитва̄ дассенто ‘‘ка̄мабхава̄дӣсӯ’’тиа̄дима̄ха. бйадхикаран̣а̄нампи ба̄хираттхасама̄со хоти йатха̄ ‘‘урасиломо’’ти а̄ха ‘‘а̄ха̄рато т̣хити етесанти а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти. тит̣т̣хати етена̄ти ва̄ т̣хити, а̄ха̄ро т̣хити етесанти а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти евам̣ ва̄ еттха сама̄савиггахо дат̣т̣хаббо. а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти паччайат̣т̣хитика̄, паччайа̄йаттавуттика̄ти аттхо. паччайаттхо хеттха а̄ха̄расаддо ‘‘айама̄ха̄ро ануппаннасса ва̄ ка̄маччхандасса уппа̄да̄йа̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.232) вийа. еван̃хи ‘‘саббе сатта̄’’ти имина̄ асан̃н̃асатта̄ париггахита̄ хонти. са̄ пана̄йам̣ а̄ха̄рат̣т̣хитиката̄ ниппарийа̄йато сан̇кха̄радхаммо. тена̄ху ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ ‘‘а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кха̄ралоко ведитаббо’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.1 веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄; висуддхи. 1.136). йади евам̣ ‘‘саббе сатта̄’’ти идам̣ катханти? пуггала̄дхит̣т̣ха̄надесана̄ти на̄йам̣ досо. тенева̄ха – ‘‘екадхамме, бхиккхаве, бхиккху самма̄ ниббиндама̄но самма̄ вираджджама̄но самма̄ вимуччама̄но самма̄ парийантадасса̄вӣ саммадаттхам̣ абхисамечча дит̣т̣хева дхамме дуккхассантакаро хоти. катамасмим̣ екадхамме? саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти. йва̄йам̣ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа катха̄йа саббесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайа̄йаттавуттита̄йа а̄ха̄рапарийа̄йена са̄ман̃н̃ато паччайадхаммо вутто, айам̣ а̄ха̄ро на̄ма еко дхаммо.
чодако вуттампи аттхам̣ йа̄тха̄вато аппат̣ивиджджхама̄но неййаттхам̣ суттападам̣ нӣтаттхато даханто ‘‘саббе сатта̄’’ти вачанаматте т̣хатва̄ ‘‘нану ча̄’’тиа̄дина̄ чодети. а̄чарийо авипарӣтам̣ таттха йатха̄дхиппетаматтхам̣ паведенто ‘‘на вируджджхатӣ’’ти ватва̄ ‘‘тесан̃хи джха̄нам̣ а̄ха̄ро хотӣ’’ти а̄ха. джха̄нанти екавока̄рабхава̄вахам̣ сан̃н̃а̄йа вираджджанавасена паваттарӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нам̣. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘ана̄ха̄ра̄’’ти вачанам̣ асан̃н̃абхаве чатуннам̣ а̄ха̄ра̄нам̣ абха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣, на паччайа̄ха̄расса абха̄вато. евам̣ сантепӣти идам̣ са̄сане йесу дхаммесу висесато а̄ха̄расаддо нирул̣хо, ‘‘а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти еттха йади тейева гайханти, абйа̄питадосама̄панно. атха саббопи паччайадхаммо а̄ха̄роти адхиппето, има̄йа а̄ха̄рапа̄л̣ийа̄ виродхо а̄панноти дассетум̣ а̄раддхам̣. ‘‘на вируджджхатӣ’’ти йена̄дхиппа̄йена вуттам̣, там̣ виваранто ‘‘етасмин̃хи сутте’’тиа̄дима̄ха. кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ра̄дӣнам̣ оджат̣т̣хамакарӯпа̄харан̣а̄ди ниппарийа̄йена а̄ха̄рабха̄во. йатха̄ хи кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро оджат̣т̣хамакарӯпа̄харан̣ена рӯпака̄йам̣ упаттхамбхенти, евам̣ пхасса̄дайо ведана̄диа̄харан̣ена на̄мака̄йам̣ упаттхамбхети, тасма̄ сатипи джанакабха̄ве упаттхамбхакабха̄во оджа̄дӣсу са̄тисайо лаббхама̄но мукхйо а̄ха̄рат̣т̣хоти те ева ниппарийа̄йена а̄ха̄ралаккхан̣а̄ дхамма̄ вутта̄.
идха̄ти имасмим̣ сутте парийа̄йена паччайо а̄ха̄роти вутто, саббо паччайадхаммо аттано пхалам̣ а̄харатӣти имам̣ парийа̄йам̣ лабхатӣти. тена̄ха ‘‘саббадхамма̄нан̃хӣ’’тиа̄ди. таттха саббадхамма̄нанти саббесам̣ сан̇кхатадхамма̄нам̣. ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ суттена саматтхетум̣ ‘‘тенева̄ха̄’’тиа̄ди вуттам̣. айанти паччайа̄ха̄ро. ниппарийа̄йа̄ха̄ропи гахитова хотӣти йа̄вата̄ сопи паччайабха̄венева джанако упаттхамбхако ча хутва̄ там̣ там̣ пхалам̣ а̄харатӣти ваттаббатам̣ лабхатӣти.
таттха̄ти парийа̄йа̄ха̄ро, ниппарийа̄йа̄ха̄роти двӣсу а̄ха̄ресу асан̃н̃абхаве йадипи ниппарийа̄йа̄ха̄ро на лаббхати, парийа̄йа̄ха̄ро пана лаббхатева. ида̄ни тамеваттхам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘ануппанне хи буддхе’’тиа̄ди вуттам̣. уппанне буддхе титтхакараматаниссита̄нам̣ джха̄набха̄вана̄йа асиджджханато ‘‘ануппанне буддхе’’ти вуттам̣. са̄саника̄ та̄дисам̣ джха̄нам̣ на ниббаттентӣти ‘‘титтха̄йатане паббаджита̄’’ти вуттам̣. титтхийа̄ хи упапаттивисесе вимуттисан̃н̃ино сан̃н̃а̄вира̄га̄вира̄гесу а̄дӣнава̄нисам̣садассинова хутва̄ асан̃н̃асама̄паттим̣ ниббаттетва̄ аккхан̣абхӯмийам̣ уппаджджанти, на са̄саника̄. ва̄йокасин̣е париккаммам̣ катва̄ти ва̄йокасин̣е пат̣хама̄дӣни тӣн̣и джха̄на̄ни ниббаттетва̄ татийаджджха̄не чин̣н̣авасӣ хутва̄ тато вут̣т̣ха̄йа чатуттхаджджха̄на̄дхигама̄йа парикаммам̣ катва̄. тенева̄ха ‘‘чатуттхаджджха̄нам̣ ниббаттетва̄’’ти.
касма̄ (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.68-73; дӣ. ни. абхи. т̣ӣ. 1.68-73) панеттха ва̄йокасин̣ейева парикаммам̣ вуттанти? вуччате, йатхева хи рӯпапат̣ибха̄габхӯтесу касин̣ависесесу рӯпавибха̄ванена рӯпавира̄габха̄вана̄сан̇кха̄то арӯпасама̄паттивисесо саччхикарӣйати, евам̣ апарибйаттавиггахата̄йа арӯпапат̣ибха̄габхӯте касин̣ависесе арӯпавибха̄ванена арӯпавира̄габха̄вана̄ сан̇кха̄то рӯпасама̄паттивисесо адхигамӣйатӣти. еттха ча ‘‘сан̃н̃а̄ рого, сан̃н̃а̄ ган̣д̣о’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.24), ‘‘дхи читтам̣, дхи ватетам̣ читта’’нтиа̄дина̄ ча найена арӯпаппаваттийа̄ а̄дӣнавадассанена тадабха̄ве ча сантапан̣ӣтабха̄васаннит̣т̣ха̄нена рӯпасама̄паттийа̄ абхисан̇кхаран̣ам̣ арӯпавира̄габха̄вана̄. рӯпавира̄габха̄вана̄ пана саддхим̣ упача̄рена арӯпасама̄паттийо, таттха̄пи висесена пат̣хама̄руппаджджха̄нам̣. йади евам̣ ‘‘париччхинна̄ка̄сакасин̣епӣ’’ти ваттаббам̣, тасса̄пи арӯпапат̣ибха̄гата̄ лаббхатӣти? иччхитамеветам̣, кесан̃чи авачанам̣ панеттха пубба̄чарийехи аггахитабха̄вена. йатха̄ хи рӯпавира̄габха̄вана̄ вираджджанӣйадхамма̄бха̄ваматтена париниппханна̄, вираджджанӣйадхаммапарибха̄сабхӯте ча висайависесе па̄тубхавати, евам̣ арӯпавира̄габха̄вана̄пӣти вуччама̄не на кочи виродхо. титтхийехева пана тасса̄ сама̄паттийа̄ пат̣ипаджджитаббата̄йа тесан̃ча висайапатхе сӯпанибандханассева тасса джха̄насса пат̣ипаттито дит̣т̣хивантехи пубба̄чарийехи чатуттхейева бхӯтакасин̣е арӯпавира̄габха̄вана̄парикаммам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. кин̃ча ван̣н̣акасин̣есу вийа пуримабхӯтакасин̣аттайепи ван̣н̣аппат̣иччха̄йа̄ва пан̣н̣атти а̄рамман̣ам̣ джха̄насса локавоха̄ра̄нуродхенева паваттито. еван̃ча катва̄ висуддхимагге (висуддхи. 1.57) патхавӣкасин̣асса а̄да̄сачандаман̣д̣алӯпамавачанан̃ча саматтхитам̣ хоти, чатуттхам̣ пана бхӯтакасин̣ам̣ бхӯтаппат̣иччха̄йамева джха̄насса гочарабха̄вам̣ гаччхатӣти тассевам̣ арӯпапат̣ибха̄гата̄ йутта̄ти ва̄йокасин̣ейева парикаммам̣ вуттанти ведитаббам̣.
дхӣти джигуччханаттхе нипа̄то, тасма̄ дхи читтанти читтам̣ джигуччха̄ми. дхи ватетам̣ читтанти етам̣ мама читтам̣ джигуччхитам̣ вата хоту. вата̄ти самбха̄ване. тена джигуччханам̣ самбха̄венто вадати. на̄ма̄ти ча самбха̄ване ева. тена читтасса абха̄вам̣ самбха̄вети. читтасса бха̄ва̄бха̄весу а̄дӣнава̄нисам̣се дассетум̣ ‘‘читтан̃хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. кхантим̣ ручим̣ уппа̄детва̄ти читтасса абха̄во ева са̄дху сут̣т̣хӯти имам̣ дит̣т̣хиниджджха̄наккхантим̣ таттха ча абхиручим̣ уппа̄детва̄. татха̄ бха̄витасса джха̄насса т̣хитибха̄гийабха̄ваппаттийа̄ апарихӣнаджджха̄на̄. титтха̄йатане паббаджитассева татха̄ джха̄набха̄вана̄ хотӣти а̄ха ‘‘мануссалоке’’ти. пан̣ихито ахосӣти маран̣асса а̄саннака̄ле т̣хапито ахоси. йади т̣ха̄на̄дина̄ а̄ка̄рена ниббаттеййа каммабалена, йа̄ва бхеда̄ тенева̄ка̄рена тит̣т̣хеййа̄ти а̄ха ‘‘тена ирийа̄патхена̄’’тиа̄ди. еварӯпа̄нампӣти евам̣ ачетана̄нампи. пи-саддена пагева сачетана̄нанти дассети. катхам̣ пана ачетана̄нам̣ несам̣ паччайа̄ха̄расса упакаппананти чоданам̣ сандха̄йа таттха нидассанам̣ дассенто ‘‘йатха̄’’тиа̄дима̄ха. тена на кевалама̄гамойева, айаметтха йуттӣти дассети. та̄ва тит̣т̣хантӣти уккам̣сато пан̃ча маха̄каппасата̄ни тит̣т̣ханти.
йе ут̣т̣ха̄навӣрийена дивасам̣ вӣтина̄метва̄ тасса ниссандапхаламаттам̣ кин̃чидева лабхитва̄ джӣвикам̣ каппенти, те ут̣т̣ха̄напхалӯпаджӣвино. йе пана аттано пун̃н̃апхаламева упаджӣванти, те пун̃н̃апхалӯпаджӣвино. нерайика̄нам̣ пана нева ут̣т̣ха̄навӣрийавасена джӣвикакаппанам̣, пун̃н̃апхаласса пана лесопи наттхӣти вуттам̣ ‘‘йе пана нерайика̄…пе… джӣвӣти вутта̄’’ти. пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асса а̄харан̣ена маносан̃четана̄ а̄ха̄роти вутта̄, на йасса кассачи пхаласса̄ти адхиппа̄йена ‘‘ким̣ пан̃ча а̄ха̄ра̄ аттхӣ’’ти чодети. а̄чарийо ниппарийа̄йа̄ха̄ре адхиппете ‘‘сийа̄ тава чодана̄ авасара̄, са̄ пана еттха анавасара̄’’ти ча дассенто ‘‘пан̃ча, на пан̃ча̄ти идам̣ на ваттабба’’нти ватва̄ парийа̄йа̄ха̄рассева панеттха адхиппетабха̄вам̣ дассенто ‘‘нану паччайо а̄ха̄ро’ти вуттамета’’нти а̄ха. тасма̄ти йасса кассачи паччайасса а̄ха̄роти иччхитатта̄. ида̄ни вуттамеваттхам̣ па̄л̣ийа̄ саматтхенто ‘‘йам̣ сандха̄йа̄’’тиа̄дима̄ха.
мукхйа̄ха̄равасенапи нерайика̄нам̣ а̄ха̄рат̣т̣хитикатам̣ дассетум̣ ‘‘кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рам̣…пе… са̄дхетӣ’’ти вуттам̣. йади евам̣ нерайика̄ сукхаппат̣исам̣вединопи хонтӣти? ноти дассетум̣ ‘‘кхел̣о хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тайоти тайо арӯпа̄ха̄ра̄ кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расса абха̄вато. авасеса̄нанти асан̃н̃асаттехи авасеса̄нам̣ ка̄мабхава̄дӣсу ниббаттасатта̄нам̣. паччайа̄ха̄ро хи саббесам̣ са̄дха̄ран̣оти.
пат̣хамамаха̄пан̃хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8-9. дутийамаха̄пан̃хасутта̄диван̣н̣ана̄
28-29. ат̣т̣хаме евам̣на̄макети каджан̇гала̄ти евам̣ иттхилин̇гавасена ладдхана̄маке маджджхимаппадесасса марийа̄дабхӯте нагаре. ‘‘нигаме’’типи ваданти, ‘‘ничулаване’’типи ваданти. ничулам̣ на̄ма ека̄ руккхаджа̄ти, ‘‘нӣпаруккхо’’типи ваданти. тена сан̃чханно маха̄ванасан̣д̣о, таттха вихаратӣти аттхо. хетуна̄ найена̄ти ча хет̣т̣ха̄ вуттамева. нану ча ‘‘есо чева тасса аттхо’’ти касма̄ вуттам̣. бхагавата̄ хи чатта̄ротиа̄дипан̃хабйа̄каран̣а̄ чатта̄ро а̄ха̄ра̄, пан̃чупа̄да̄наккхандха̄, чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄ни, сатта вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо, ат̣т̣ха локадхамма̄ дассита̄. бхиккхунийа̄ пана чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, пан̃чиндрийа̄ни, чха нисса̄ран̣ӣйа̄ дха̄туйо, сатта боджджхан̇га̄, арийо ат̣т̣хан̇гико магготи дасситадхамма̄ ан̃н̃ойеваттхо бхиккхунийа̄ дасситоти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. наваме наттхи ваттаббам̣.
дутийамаха̄пан̃хасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. дутийакосаласуттаван̣н̣ана̄
30. дасаме уггантва̄ йуджджхати ета̄йа̄ти уййодхика̄, саттхаппаха̄рехи йуджджхитассетам̣ адхивачанам̣. уггантва̄ йуджджханам̣ ва̄ уййодхико, саттхаппаха̄ро. тена̄ха ‘‘йуддхато ниватто’’ти. упассутивасена йуджджхитабба̄ка̄рам̣ н̃атва̄ти джетаване кира даттаттхеро дхануггахатиссаттхероти две махаллакаттхера̄ виха̄рапаччанте пан̣н̣аса̄ла̄йа васанти. тесу дхануггахатиссаттхеро паччхимайа̄ме пабуджджхитва̄ ут̣т̣ха̄йа нисинно даттаттхерам̣ а̄мантетва̄ ‘‘айам̣ те маходаро косало бхуттабхаттамева пӯтим̣ кароти, йуддхавича̄ран̣ам̣ пана кин̃чи на джа̄на̄ти, пара̄джитотвева вада̄петӣ’’ти ватва̄ тена ‘‘ким̣ пана ка̄тум̣ ват̣т̣атӣ’’ти вутте – ‘‘бханте, йуддхо на̄ма падумабйӯхо чаккабйӯхо сакат̣абйӯхоти тайо бйӯха̄ хонти, аджа̄тасаттум̣ ган̣хитука̄мена асукасмим̣ на̄ма паббатакуччхисмим̣ двӣсу паббатабхиттӣсу мануссе т̣хапетва̄ пурато дуббалам̣ дассетва̄ паббатантарам̣ павит̣т̣хабха̄вам̣ джа̄нитва̄ павит̣т̣хамаггам̣ рундхитва̄ пурато ча паччхато ча убхосу паббатабхиттӣсу ваггитва̄ надитва̄ джа̄лапаккхиттамаччхам̣ вийа катва̄ сакка̄ гахету’’нти. тасмим̣ кхан̣е ‘‘бхиккхӯнам̣ катха̄салла̄пам̣ сун̣а̄тха̄’’ти ран̃н̃о песитачарапуриса̄ там̣ сутва̄ ран̃н̃о а̄рочесум̣. там̣ сутва̄ ра̄джа̄ сан̇га̄мабхерим̣ пахара̄петва̄ гантва̄ сакат̣абйӯхам̣ катва̄ аджа̄тасаттум̣ джӣвагга̄хам̣ ган̣хи. тена вуттам̣ ‘‘упассутивасе…пе... аджа̄тасаттум̣ ган̣хӣ’’ти.
дон̣апа̄канти дон̣атан̣д̣ула̄нам̣ паккабхаттам̣. дон̣анти чатуна̄л̣ика̄наметамадхивачанам̣. мануджасса̄ти саттасса. танукасса̄ти танука̄ аппика̄ асса пуггаласса, бхуттапаччайа̄ висабха̄гаведана̄ на хонти. сан̣иканти мандам̣ мудукам̣, апариссайамева̄ти аттхо. джӣратӣти парибхутта̄ха̄ро паччати. а̄йу па̄лайанти нирого аведано джӣвитам̣ раккханто. атха ва̄ сан̣икам̣ джӣратӣти со бходжане маттан̃н̃ӯ пуггало паримита̄ха̄рата̄йа сан̣икам̣ чирена джӣрати джарам̣ па̄пун̣а̄ти джӣвитам̣ па̄лайанто.
имам̣ ова̄дам̣ ада̄сӣти екасмим̣ кира (дха. па. ат̣т̣ха. 2.203 пасенадикосалаваттху) самайе ра̄джа̄ тан̣д̣уладон̣асса оданам̣ тадупийена сӯпабйан̃джанена бхун̃джати. со екадивасам̣ бхуттапа̄тара̄со бхаттасаммадам̣ авинодетва̄ саттху сантикам̣ гантва̄ килантарӯпо ито чито ча сампариваттати, нидда̄йа абхибхуййама̄нопи лахукам̣ нипаджджитум̣ асакконто екамантам̣ нисӣди. атха нам̣ саттха̄ а̄ха ‘‘ким̣, маха̄ра̄джа, ависсамитва̄ва а̄гатосӣ’’ти. а̄ма, бханте, бхуттака̄лато пат̣т̣ха̄йа ме маха̄дуккхам̣ хотӣти. атха нам̣ саттха̄, ‘‘маха̄ра̄джа, атибахубходжӣнам̣ етам̣ дуккхам̣ хотӣ’’ти ватва̄ –
‘‘миддхӣ йада̄ хоти махаггхасо ча,
нидда̄йита̄ сампариваттаса̄йӣ;
маха̄вара̄хова нива̄папут̣т̣хо,
пунаппунам̣ габбхамупети мандо’’ти. (дха. па. 325; нетти. 26, 90) –
има̄йа га̄тха̄йа овадитва̄, ‘‘маха̄ра̄джа, бходжанам̣ на̄ма матта̄йа бхун̃джитум̣ ват̣т̣ати, маттабходжино хи сукхам̣ хотӣ’’ти уттарипи пуна оваданто ‘‘мануджасса сада̄ сатӣмато’’ти (сам̣. ни. 1.124) имам̣ га̄тхама̄ха.
ра̄джа̄ пана га̄тхам̣ угган̣хитум̣ на̄саккхи, самӣпе т̣хитам̣ пана бха̄гинеййам̣ судассанам̣ на̄ма ма̄н̣авам̣ ‘‘имам̣ га̄тхам̣ угган̣ха та̄та̄’’ти а̄ха. со там̣ га̄тхам̣ угган̣хитва̄ ‘‘ким̣ кароми, бханте’’ти саттха̄рам̣ пуччхи. атха нам̣ саттха̄ а̄ха, ‘‘ма̄н̣ава, имам̣ га̄тхам̣ нат̣о вийа паттапаттат̣т̣ха̄не ма̄ авача, ран̃н̃о па̄тара̄сам̣ бхун̃джанат̣т̣ха̄не т̣хатва̄ пат̣хамапин̣д̣а̄дӣсупи аватва̄ аваса̄не пин̣д̣е гахите вадеййа̄си, ра̄джа̄ сутва̄ бхаттапин̣д̣ам̣ чхад̣д̣ессати. атха ран̃н̃о хаттхесу дхотесу па̄тим̣ апанетва̄ ситтха̄ни ган̣етва̄ тадупийам̣ бйан̃джанам̣ н̃атва̄ пунадивасе та̄ватаке тан̣д̣уле ха̄реййа̄си. па̄тара̄се ча ватва̄ са̄йама̄се ма̄ вадеййа̄сӣ’’ти. со ‘‘са̄дхӯ’’ти пат̣иссун̣итва̄ там̣ дивасам̣ ран̃н̃о па̄тара̄сам̣ бхутва̄ гататта̄ са̄йама̄се бхагавато анусит̣т̣хинийа̄мена га̄тхам̣ абха̄си. ра̄джа̄ дасабаласса вачанам̣ саритва̄ бхаттапин̣д̣ам̣ па̄тийам̣йева чхад̣д̣еси. ран̃н̃о хаттхесу дхотесу па̄тим̣ апанетва̄ ситтха̄ни ган̣етва̄ пунадивасе таттаке тан̣д̣уле харим̣су, сопи ма̄н̣аво дивасе дивасе татха̄гатасса сантикам̣ гаччхати. дасабаласса висса̄сико ахоси. атха нам̣ екадивасам̣ пуччхи ‘‘ра̄джа̄ киттакам̣ бхун̃джатӣ’’ти? со ‘‘на̄л̣икодана’’нти а̄ха. ват̣т̣иссати етта̄вата̄ пурисабха̄го еса, ито пат̣т̣ха̄йа га̄тхам̣ ма̄ вадӣти. ра̄джа̄ татхева сан̣т̣ха̄си. тена вуттам̣ ‘‘на̄л̣икоданапарамата̄йа сан̣т̣ха̄сӣ’’ти. раттан̃н̃ута̄йа вад̣д̣хитам̣ сӣлам̣ асса аттхӣти вад̣д̣хитасӣло. апотхуджджаникехи сӣлехӣти чатупа̄рисуддхисӣлехи сӣлам̣ арийам̣ суддхам̣. тена вуттам̣ ‘‘арийасӣло’’ти. тадекам̣ анаваджджат̣т̣хена кусалам̣. тена вуттам̣ ‘‘кусаласӣло’’ти.
дутийакосаласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
маха̄ваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.