24. чатувӣсатимо париччхедо

паччайаниддесаван̣н̣ана̄

1395. ида̄ни несам̣ паччайавидхим̣ дассетум̣ ‘‘йеса’’нтиа̄ди а̄раддхам̣.

пат̣ичча енам̣ пхаламети паваттати, тит̣т̣хати, уппаджджати ва̄ти паччайо, хиноти патит̣т̣ха̄ти еттха̄ти хету, анекаттхатта̄ дха̄тусадда̄нам̣ хи-саддо мӯла-саддо вийа патит̣т̣хаттхо ведитаббо, хиноти ва̄ етена камманида̄набхӯтена уддхам̣ оджам̣ атихарантена мӯлена вийа па̄дапо таппаччайам̣ пхалам̣ гаччхати вирул̣хим̣ а̄паджджатӣти хету, хету ча со мӯлат̣т̣хена, паччайо ча упака̄ракат̣т̣хена̄ти хетупаччайо, хету хутва̄ паччайо хетубха̄вена паччайоти аттхо.

евам̣ а̄рамман̣апаччайа̄дӣсу дат̣т̣хаббам̣. сва̄йам̣ пат̣исандхийам̣ каммасамут̣т̣ха̄на̄нам̣, паваттийам̣ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣, убхайаттха сахаджа̄тана̄мадхамма̄нан̃ча паччайо. саббалокийалокуттаранти имина̄ пан̃н̃аттийа̄пи локе видитабха̄вена локийападена сан̇гахитатта̄ рӯпа̄дибхедесу чхаббидхесу сан̇кхата̄сан̇кхатапан̃н̃аттидхаммесу на кочи дхаммо а̄рамман̣апаччайо на хотӣти дассети. тенева ‘‘йам̣ йам̣ дхаммам̣ а̄раббха̄’’ти анийато катоти. нану ча ‘‘йам̣ йам̣ дхамма’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.2-3) вуттатта̄ пан̃н̃аттийа̄ гахан̣ам̣ на хотӣти? на̄йам̣ досо дхаммасаддасса н̃еййавачанатта̄. а̄раббха̄ти а̄ламбитва̄, гахетва̄ти аттхо. уппаджджантӣти идам̣ нидассанаматтам̣. те пана там̣ а̄раббха уппаджджанти чева тит̣т̣ханти ча. йатха̄ хи дуббало пурисо дан̣д̣ам̣ ва̄ раджджум̣ ва̄ а̄ламбитва̄ ут̣т̣хахати чева тит̣т̣хати ча, евам̣ читтачетасика̄ дхамма̄ рӯпа̄диа̄рамман̣ам̣ а̄ламбитва̄ уппаджджанти чева тит̣т̣ханти ча̄ти.

джет̣т̣хакат̣т̣хена упака̄рако дхаммо адхипатипаччайо. джет̣т̣хакат̣т̣хена̄ти ча памукхабха̄вена. атта̄дхӣна̄нан̃хи патибхӯто дхаммо адхипатӣти со тесам̣ памукхабха̄вена паваттати. ‘‘чханда̄дхипати чхандасампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ адхипатипаччайена паччайо’’тиа̄дивачанато чханда̄дайо чатта̄ро дхамма̄ сахаджа̄тана̄марӯпа̄нам̣ сахаджа̄та̄дхипатӣти дассенто а̄ха ‘‘таттха сахаджа̄та̄дхипатӣ’’тиа̄ди. ‘‘чхандавато ким̣ на̄ма каммам̣ на сиджджхатӣ’’тиа̄дикам̣ пурима̄бхисан̇кха̄рӯпаниссайам̣ лабхитва̄ уппаджджама̄не читтуппа̄де чханда̄дайо дхурабхӯта̄ джет̣т̣хакабхӯта̄ сампайуттадхамме, там̣самут̣т̣ха̄нарӯпе ча са̄дхайама̄на̄ васе ваттайама̄на̄ хутва̄ паваттанти, те ча тесам̣ васена ваттанти хӣна̄дибха̄вена тадануваттанато. тена те адхипатипаччайа̄ хонти, но ча кхо екато. йада̄ хи чхандам̣ дхурам̣ чхандам̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ читтам̣ паваттати, тада̄ чхандова адхипати, на итаре. еса найо сесесупи. адхипатибха̄вопи хи несам̣ аттано паваттинива̄раке абхибхуййа паваттанато хоти. авасесанти йатха̄вутта̄нам̣ тесам̣ гарука̄таббата̄бха̄вато, гарукатассева ча а̄рамман̣а̄дхипатибха̄вавачанато. вуттан̃хетам̣ ‘‘йам̣ йам̣ дхаммам̣ гарум̣ катва̄ йе йе дхамма̄ уппаджджанти читтачетасика̄ дхамма̄, те те дхамма̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ адхипатипаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.3). таттха гарум̣ катва̄ти гарука̄рачиттӣка̄равасена ва̄ асса̄данавасена ва̄ гарум̣ бха̄рикам̣ ладдхаббам̣ анаван̃н̃а̄там̣ катва̄. гарука̄таббан̃хи а̄рамман̣ам̣ танниннапон̣апаббха̄ра̄нам̣ асса̄данапаччавеккхан̣амаггапхала̄нам̣ аттано васе ваттайама̄нам̣ вийа паччайо хоти, тасма̄ айам̣ атта̄дхӣна̄нам̣ патибха̄вена упака̄ракатта̄ адхипатипаччайо дат̣т̣хаббо.

антарайатӣти антарам̣, бйавадха̄йаканти аттхо, на̄сса антарам̣ виджджатӣти анантаро, сойева паччайоти анантарапаччайо, анантарабха̄вена упака̄рако дхаммоти адхиппа̄йо. анантаранируддха̄ти аттано ниродха̄нантарам̣ анурӯпачиттуппа̄дасса уппаттипаччайабха̄вена тасса уппаттийа̄ пуримабха̄ге анантарам̣ хутва̄ нируддха̄, рӯпадхамма̄ пана анантарапаччайа̄ наттхи.

саманантарабха̄вена упака̄рако дхаммо саманантарапаччайо, татха̄ саманантарапаччайопӣти т̣хапетва̄ упасаггаматтам̣ на еттха кочи висесо. йо хи анантарапаччайо, сова саманантарапаччайоти. пуримапаччхима̄нан̃хи анантаруппа̄дабха̄вато нирантаруппа̄данасаматтхата̄ анантарапаччайата̄, рӯпакала̄па̄нам̣ вийа сан̣т̣ха̄на̄бха̄вато паччайапаччайуппанна̄нам̣ сахат̣т̣ха̄на̄бха̄вато ча ‘‘идамито уддхам̣ хет̣т̣ха̄ тирийа’’нти вибха̄га̄бха̄ва̄ аттано екаттамива упанетва̄ сут̣т̣ху анантарабха̄вена уппа̄детум̣ саматтхата̄ саманантарапаччайата̄, тасма̄ дхаммато ависесепи винеййавасена бйан̃джанаттхаматтато висесам̣ гахетва̄ тесам̣ висум̣ десана̄ ката̄. йампи ‘‘аттха̄нантарата̄йа анантарапаччайо, ка̄ла̄нантарата̄йа саманантарапаччайо’’ти а̄чарийа̄нам̣ матам̣, там̣ ‘‘ниродха̄ вут̣т̣хахантасса невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ кусалам̣ пхаласама̄паттийа̄ саманантарапаччайена паччайо’’тиа̄дӣхи (пат̣т̣ха̄. 1.1.418) вируджджхатӣтиа̄дина̄ пат̣иккхиттам̣.

уппаджджама̄нова сахуппа̄данавасена упака̄рако дхаммо сахаджа̄тапаччайо пака̄сасса падӣпо вийа, со пана̄йам̣ ‘‘читтачетасика̄ дхамма̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣, сахаджа̄тарӯпа̄нан̃ча, маха̄бхӯта̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣, упа̄да̄рӯпа̄нан̃ча, пат̣исандхиккхан̣е ваттхувипа̄ка̄ ан̃н̃аман̃н̃а’’нти ча тивидхо хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘читтачетасика̄’’тиа̄ди. йампи хи па̄л̣ийам̣ арӯпаккхандха̄дивасенасса чхаббидхатам̣ вуттам̣, тампи еттхева сан̇гахитам̣. йо панеттха сесарӯпадхамма̄нам̣, убхайаттха ваттхуно ча паваттийа̄ арӯпадхамма̄нам̣, упа̄да̄рӯпа̄нан̃ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ сахаджа̄тапаччайатта̄бха̄во, со паччайабха̄васа̄маттхийависеса̄йогатоти дат̣т̣хаббам̣.

ан̃н̃аман̃н̃ам̣ уппа̄данупаттхамбханабха̄вена аттано упака̄ракасса упака̄рако дхаммо ан̃н̃аман̃н̃апаччайо. ан̃н̃аман̃н̃упаттхамбхакатидан̣д̣акам̣ вийа упака̄раката̄ ча ан̃н̃аман̃н̃ата̄васенева дат̣т̣хабба̄, на сахаджа̄та̄дивасена. сахаджа̄та̄дипаччайо хонтойева хи кочи кассачи ан̃н̃аман̃н̃апаччайо на хоти читтачетасика̄нам̣ читтаджарӯпе сати, маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄рӯпе сати ан̃н̃аман̃н̃апаччайатта̄бха̄вато. йатха̄ха ‘‘чатта̄ро кхандха̄ арӯпино ан̃н̃аман̃н̃апаччайена паччайо, чатта̄ро маха̄бхӯта̄…пе… оккантиккхан̣е на̄марӯпам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.7). а̄чарийена пана паччайуппаннадхамме апара̄маситва̄ вуччама̄натта̄ ависесена вуттам̣ ‘‘татха̄ ан̃н̃аман̃н̃апаччайо’’ти.

таруа̄дӣнам̣ патхавӣ вийа адхит̣т̣ха̄на̄ка̄рена, читтакамма̄дӣнам̣ пат̣а̄дайо вийа ча ниссайа̄ка̄рена упака̄рако дхаммо ниссайапаччайо. ваттхурӯпа̄нӣти саттаннам̣ вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ адхит̣т̣ха̄на̄ка̄рена ниссайапаччайабхӯта̄ни ваттхурӯпа̄ни. маха̄бхӯта̄ читтачетасика̄ ча̄ти ан̃н̃аман̃н̃ам̣, упа̄да̄рӯпа̄нан̃ча татхева ниссайабхӯта̄ни маха̄бхӯта̄ни ан̃н̃аман̃н̃ам̣, сахаджа̄тарӯпа̄нан̃ча ниссайа̄ка̄рена паччайа̄ни читтачетасика̄ни, тададхӣнавуттита̄йа аттано пхалена ниссито на пат̣иккхиттоти ниссайо.

йатха̄ пана бхусо а̄йа̄со упа̄йа̄со, евам̣ бхусо ниссайо упаниссайо, балавака̄ран̣анти аттхо, тасма̄ балавака̄ран̣абха̄вена упака̄рако дхаммо упаниссайапаччайоти ведитаббо. со а̄рамман̣ӯпаниссайо анантарӯпаниссайо пакатӯпаниссайоти тивидхоти а̄ха ‘‘а̄рамман̣а̄’’тиа̄ди. таттха –

‘‘да̄нам̣ датва̄ сӣлам̣ сама̄дийитва̄ упосатхакаммам̣ катва̄ там̣ гарум̣ катва̄ паччавеккхати, пуббе сучин̣н̣а̄ни гарум̣ катва̄ паччавеккхати, джха̄на̄ вут̣т̣хахитва̄ джха̄нам̣ гарум̣ катва̄ паччавеккхати, секха̄ готрабхум̣ гарум̣ катва̄ паччавеккханти, вода̄нам̣ гарум̣ катва̄ паччавеккханти, секха̄ магга̄ вут̣т̣хахитва̄ маггам̣ гарум̣ катва̄ паччавеккхантӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.423) –

евама̄дина̄ найена а̄рамман̣ӯпаниссайо та̄ва а̄рамман̣а̄дхипатина̄ саддхим̣ на̄наттам̣ акатва̄ва вибхатто. тена̄ха ‘‘а̄рамман̣ӯпаниссайо а̄рамман̣а̄дхипатийева̄’’ти. кин̃ча̄пи на̄наттам̣ акатва̄ вибхатто, татха̄пи айам̣ тесам̣ висесо – йам̣ а̄рамман̣ам̣ гарум̣ катва̄ читтачетасика̄ уппаджджанти, там̣ нийамато тесам̣ а̄рамман̣есу балава̄рамман̣ам̣ хоти. ити гарука̄таббаматтат̣т̣хена а̄рамман̣а̄дхипати, балавака̄ран̣ат̣т̣хена а̄рамман̣ӯпаниссайоти ча еваметесам̣ на̄наттам̣ ведитаббам̣.

анантарӯпаниссайопи ‘‘пурима̄ пурима̄ кусала̄ кхандха̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ кусала̄нам̣ кхандха̄нам̣ упаниссайапаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.423) найена анантарапаччайена саддхим̣ на̄наттам̣ акатва̄ва вибхаттоти а̄ха ‘‘анантарӯпаниссайо пана анантарапаччайова̄’’ти. евам̣ сантепи аттано анантара̄ анурӯпачиттуппа̄давасена анантарапаччайо, балавака̄ран̣авасена анантарӯпаниссайапаччайоти еваметесам̣ на̄наттам̣ ведитаббам̣.

пакатийа̄ ева паччайантарарахитена аттано сабха̄венева упаниссайо пакатӯпаниссайо, а̄рамман̣аанантарехи амиссова путхагева кочи упаниссайоти вуттам̣ хоти. атха ва̄ пакато упаниссайо пакатӯпаниссайо. пакатоти четтха па-ка̄ро упасагго, со аттано пхаласса уппа̄данасаматтхабха̄вена санта̄не ниппха̄дитабха̄вам̣, упасевитабха̄ван̃ча дӣпети, тасма̄ аттано санта̄не ниппханно ва̄ ка̄йикасукхадуккхасаддха̄сӣла̄ди упасевито ва̄ утубходжана̄ди пакатӯпаниссайоти аттхо. упасеванан̃четтха дувидхам̣ упайогопасеванам̣ а̄рамман̣ӯпасеванан̃ча. еван̃ча катва̄ ана̄гатасса̄пи упаниссайапаччайата̄ ладдха̄ хоти. ка̄йикасукха…пе… йо ча̄ти еттха ка̄йикасукхадуккха̄ни ра̄гасаддха̄дӣнам̣, утубходжана̄дайо читтасама̄дха̄на̄дӣнам̣, саддха̄сӣла̄дайо саддха̄сӣла̄дӣнан̃ча упаниссайа̄ хонти. а̄ди-саддена йам̣ йам̣ упанисса̄йа йасса йасса самбхаво, там̣ там̣ тасса тасса упаниссайапаччайабхӯтам̣ сан̇ган̣ха̄ти. паччайамаха̄падесо хеса, йадидам̣ упаниссайапаччайоти.

паччайуппаннато пат̣хаматарам̣ уппаджджитва̄ ваттама̄набха̄вена упака̄рако дхаммо пуреджа̄тапаччайо. со ча рӯпадхаммова сама̄но арӯпадхаммассева хоти. тена̄ха ‘‘ваттхупуреджа̄то на̄ма̄’’тиа̄ди. йатха̄ четтха ‘‘ваттхурӯпа̄нӣ’’ти хадайаваттхунопи гахан̣ам̣, евам̣ ‘‘рӯпа̄дӣнӣ’’тиа̄ди-ггахан̣ена дхамма̄рамман̣асса̄пи гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. нану ча пан̃ча̄рамман̣а̄нева а̄рамман̣апуреджа̄табха̄вена а̄гата̄нӣти? саччам̣ а̄гата̄ни, пан̃ха̄ва̄ре пана ‘‘секха̄ ва̄ путхуджджана̄ ва̄ чаккхум̣ аниччато дуккхато анаттато випассантӣ’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.424) ависесена паччуппанначаккха̄дӣнампи гахитатта̄ дхамма̄рамман̣асса а̄рамман̣апуреджа̄табха̄во на сакка̄ пат̣иба̄хитум̣. аттхатопи хетам̣ сиддхам̣ ‘‘йам̣ йам̣ паччуппаннам̣ а̄рамман̣ам̣ гахетва̄ манодва̄ре читтам̣ паваттати, там̣ тасса а̄рамман̣апуреджа̄там̣ хотӣ’’ти. еттха ча ниссайа̄рамман̣а̄ка̄ра̄дӣхи висит̣т̣ха̄ пуреджа̄табха̄вена вина̄ упака̄рабха̄вам̣ агаччханта̄нам̣ ваттха̄рамман̣а̄нам̣ пуреджа̄та̄ка̄рена упака̄раката̄ пуреджа̄тапаччайата̄ти айамасса ниссайа̄рамман̣апаччайата̄хи висесо.

гиджджхапотакасарӣра̄нам̣ а̄ха̄ра̄са̄ четана̄ вийа пуреджа̄та̄нам̣ рӯпа̄нам̣ упаттхамбхакабха̄вена упака̄рако дхаммо паччха̄джа̄тапаччайо. маносан̃четана̄ха̄равасена хи паччха̄джа̄тачиттачетасикехи вина̄ санта̄нат̣т̣хитихетубха̄вам̣ агаччханта̄нам̣ паччха̄джа̄та̄ка̄рена читтачетасика̄нам̣ упака̄раката̄ виппайутта̄ка̄ра̄дӣхи висит̣т̣ха̄ паччха̄джа̄тапаччайата̄ти евам̣ саббапаччайа̄нам̣ паччайантара̄ка̄рависит̣т̣ха̄ упака̄раката̄ дат̣т̣хабба̄. со пана ‘‘паччха̄джа̄та̄ читтачетасика̄ дхамма̄ пуреджа̄тасса имасса ка̄йасса паччха̄джа̄тапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.11) а̄гататта̄ екавидхоти а̄ха ‘‘читтачетасика̄ва̄’’ти.

пуримапуримапаричитагантхо вийа уттаруттарасса гантхасса кусала̄дибха̄вена аттасадисапагун̣абалавабха̄вависит̣т̣хам̣ аттасаджа̄тийата̄га̄хакам̣ а̄севанам̣, тена паччайа̄ саджа̄тийадхамма̄ва а̄севанапаччайо. бхиннаджа̄тика̄ хи бхиннаджа̄тика̄нам̣ а̄севанагун̣ена пагун̣абалавабха̄вависит̣т̣хам̣ кусала̄дибха̄васан̇кха̄там̣ аттано гатим̣ га̄ха̄петум̣ на сакконти, на ча сайам̣ тато ган̣ханти. те пана анантара̄тӣта̄ни локийакусала̄кусала̄ни чева ана̄ваджджанакирийа̄джавана̄ни ча̄ти а̄ха ‘‘т̣хапетва̄ а̄ваджджанадвайа’’нтиа̄ди. ‘‘на маггапаччайа̄ а̄севане ека’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.221) вачанато ахетукакирийа̄су хаситуппа̄дассева а̄севанабха̄вена, а̄ваджджанадвайам̣ а̄севанапаччайо на хоти, локуттарампи кусалам̣ бхиннаджа̄тикассева пхаласса пуречаратта̄ на тена, а̄севанагун̣ам̣ ган̣ха̄пети, випа̄ка̄бйа̄катампи каммавасена. випа̄кабха̄ваппаттам̣ каммапарин̣а̄митам̣ каммавегаккхиттам̣ патитам̣ вийа хутва̄ паваттама̄нам̣ аттано сабха̄вам̣ га̄хетва̄ парибха̄ветва̄ нева ан̃н̃авипа̄кам̣ паваттети, на ча пуримавипа̄ка̄нубха̄вам̣ гахетва̄ уппаджджати. локуттаравипа̄кампи хи кин̃ча̄пи джаванавасена уппаджджати, а̄севанагун̣ам̣ пана ган̣ха̄ти, на ча ан̃н̃ам̣ га̄ха̄пети. йампи ‘‘а̄севанавинимуттам̣ джаванам̣ наттхӣ’’ти а̄чарийадхаммапа̄латтхерена вуттам̣, тампи ‘‘йебхуййавасена вутта’’нти вин̃н̃а̄йати, итаратха̄ пана а̄чарийасса асамапеккхита̄видха̄йакаттаппасан̇гато. татха̄ хи вуттам̣ пат̣т̣ха̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘локуттаро пана а̄севанапаччайо на̄ма наттхӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. ат̣т̣ха. 1.12). магго пана готрабхуто а̄севанам̣ на ган̣ха̄тӣти наттхи бхӯмиа̄дивасена на̄на̄джа̄тиката̄йа анадхиппетатта̄. татха̄ хи вуттам̣ пат̣т̣ха̄не ‘‘готрабху маггасса а̄севанапаччайена паччайо, вода̄нам̣ маггасса а̄севанапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.426).

читтаппайогасан̇кха̄таа̄йӯханакирийа̄бха̄вена сахаджа̄та̄нам̣, на̄наккхан̣ика̄нан̃ча упака̄рако дхаммо каммапаччайо. камманти хи четана̄ вуччати, са̄ ча а̄йӯханабйа̄па̄ра̄. паччайуппаннена саха уппанна̄ сахаджа̄та̄, паччайуппаннато на̄наккхан̣е бхава̄ на̄наккхан̣ика̄. сахаджа̄та̄ локийалокуттара̄ четана̄ти самбандхо. са̄ сахаджа̄тана̄ма̄нам̣, там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ паччайо, итара̄ пана випа̄какат̣атта̄рӯпа̄нанти дат̣т̣хаббам̣. са̄савакусала̄кусалачетана̄ти аттано уппа̄дависит̣т̣хе санта̄не сесапаччайасама̄гаме паваттама̄на̄нам̣ випа̄какат̣атта̄рӯпа̄нам̣ санта̄нависесанакирийа̄бха̄вена упака̄рика̄ ка̄марӯпа̄рӯпакусалачетана̄, акусалачетана̄ ча. тасса̄ хи татха̄ кирийа̄бха̄вена паваттатта̄ тесам̣ паватти, на ан̃н̃атха̄. итара̄ пана сахаджа̄та̄нам̣ а̄йӯханакирийа̄бха̄вена паваттама̄на̄ упака̄рика̄ти ваттаббам̣. авадха̄ран̣ена панеттха четана̄сампайуттам̣ абхиджджха̄дикаммам̣ пат̣иккхипати сатипи випа̄кадхаммасабха̄ве четана̄ваджджа̄нам̣ атам̣сабха̄ватта̄. ана̄сава…пе… паччайоти имина̄ локийакусалачетана̄йа висесаматтам̣ дассети, на на̄наккхан̣икакаммапаччайата̄бха̄вам̣. еван̃ча катва̄ вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘арӯпа̄вачарачетана̄, пана локуттарачетана̄ ча уппаджджитва̄ нируддха̄ аттано аттано випа̄каккхандха̄нам̣ на̄наккхан̣икакаммапаччайена паччайо’’ти.

аттано нирусса̄хасантабха̄вена сахаджа̄тана̄марӯпа̄нам̣ нирусса̄хасантабха̄ва̄йа упака̄рака̄ арӯпадхамма̄ва випа̄капаччайо. тена̄ха ‘‘випа̄качиттачетасика̄’’ти. те хи пайогена аса̄дхетаббата̄йа каммасса кататта̄ ниппхаджджанаматтато нирусса̄хасантабха̄ва̄ хонти, на килесавӯпасамасантабха̄ва̄. нирусса̄хасантабха̄вато ева хи бхаван̇га̄дайо дувин̃н̃еййа̄. пан̃чадва̄репи хи джаванаппаваттийа̄ва рӯпа̄дӣнам̣ гахитата̄ вин̃н̃а̄йати. абхинипа̄тасампат̣иччханасантӣран̣аматта̄ пана випа̄ка̄ дувин̃н̃еййа̄ ева.

рӯпа̄рӯпа̄нам̣ упаттхамбхакат̣т̣хена упака̄ро а̄ха̄рапаччайо. сатипи хи джанакабха̄ве упаттхамбхакаттамева а̄ха̄расса падха̄накиччам̣, джанайантопи ча а̄ха̄ро авиччхедавасена упаттхамбхентова джанетӣти упаттхамбханабха̄вова а̄ха̄рабха̄воти. таттха кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро рӯпака̄йассева упаттхамбхако, сеса̄ тайо рӯпа̄рӯпака̄йасса. на кевалан̃хи те на̄мадхамма̄намева авиччхедахетука̄, атха кхо пат̣исандхийам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣, паватте читтаджарӯпа̄нампи.

тесу тесу киччесу паччайуппаннадхаммехи атта̄нам̣ ануватта̄панакасан̇кха̄таа̄дхипаччат̣т̣хена паччайо индрийапаччайо. адхипатипаччайадхамма̄нан̃хи паваттивинива̄раке абхибхавитва̄ паваттанена гарубха̄во адхипатийат̣т̣хо, индрийа̄нам̣ пана дассана̄дикиччесу чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи, джӣване каммаджарӯпехи, арӯпадхаммехи ча джӣвантехи сукхита̄дибха̄весу сукхита̄дӣхи адхимоккхапаггахаупат̣т̣ха̄на̄виккхепаппаджа̄нанесу ‘‘анан̃н̃а̄там̣ н̃асса̄мӣ’’ти паваттийам̣ а̄джа̄нане, ан̃н̃а̄та̄вибха̄ве ча саддха̄дисахаджа̄техӣти евам̣ там̣там̣киччесу чаккха̄дипаччайехи дхаммехи чаккха̄дӣнам̣ ануваттанийата̄маттам̣ индрийа̄нам̣ а̄дхипаччат̣т̣хоти айамева тесам̣ висесо. рӯпасаттака-ггахан̣ена чаккха̄дӣни пан̃ча, иттхипурисиндрийадвайан̃ча дассети. джӣвитиндрийам̣ пана арӯпаджӣвитиндрийена саддхим̣ екато катва̄ джӣвита-ггахан̣ена гахитам̣. еван̃хи два̄вӣсати индрийа̄ни хонти. ‘‘ана̄димати сам̣са̄ре анан̃н̃а̄там̣ асаччхикатам̣ чатусаччадхаммам̣, нибба̄намева ва̄ н̃асса̄мӣ’’ти паваттасса индрийам̣ анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣, пат̣хамамагган̃а̄н̣ам̣. а̄джа̄нато пат̣хамамаггена дит̣т̣хамарийа̄дам̣ анатиккамитва̄ джа̄нато индрийам̣ ан̃н̃индрийам̣, сота̄паттипхалато йа̄ва арахаттамагга̄ чхасу н̃а̄н̣ам̣, ан̃н̃а̄та̄вино чатӯсу саччесу паринит̣т̣хитакиччасса индрийам̣ ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣, арахаттапхалан̃а̄н̣ам̣. пат̣хамам̣ парийа̄йато индрийаттам̣ сандха̄йа рӯпасаттака-ггахан̣ена гахетва̄пи пуна катхан̃чи упака̄ракатта̄бха̄вато иттхипурисиндрийа̄нам̣ еттха аггахан̣ам̣ дассетум̣ ‘‘тесӯ’’тиа̄ди вуттам̣. та̄ни хи йебхуййена лин̇га̄дӣхи ануваттийама̄на̄нипи паччайабха̄вато на̄нуваттӣйантӣти вуттова̄йаматтхо.

а̄рамман̣ӯпаниджджха̄налаккхан̣ӯпаниджджха̄навасена упагантва̄ а̄рамман̣аниджджха̄нам̣ джха̄напаччайата̄, со ча витакка̄дӣнамева а̄вен̣ико сабха̄воти а̄ха ‘‘джха̄напаччайо’’тиа̄ди. те пана пат̣исандхийам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣, паватте читтаджарӯпа̄нам̣, убхайаттха на̄мадхамма̄нан̃ча паччайа̄ти дат̣т̣хаббам̣.

сугатито, дуггатито, кусалато, акусалато ва̄ ниййа̄нат̣т̣хена сахаджа̄та̄нам̣ упака̄раката̄ маггапаччайата̄, са̄ ча самма̄дит̣т̣ха̄дӣнанти а̄ха ‘‘маггапаччайо’’тиа̄ди. сан̇каппа-ггахан̣ена самма̄сан̇каппам̣, миччха̄сан̇каппан̃ча дассети. евам̣ сесесупи. миччха̄сан̇каппа̄дайо хи апа̄йамагган̇га̄, миччха̄сатимиччха̄ва̄ча̄дайо четтха татха̄паваттачиттуппа̄да̄, четана̄ ча, айампи джха̄напаччайе вутта̄намева паччайуппанна̄нам̣ паччайоти дат̣т̣хаббам̣.

параматтхена бхинна̄нампи екӣбха̄вагата̄нам̣ вийа екуппа̄да̄дибха̄васан̇кха̄тасампайогалаккхан̣ена упака̄раката̄ сампайуттапаччайата̄, са̄ ча на̄мадхамма̄намева, на рӯпадхамма̄нанти а̄ха ‘‘сампайуттапаччайо’’тиа̄ди.

ан̃н̃аман̃н̃асамбандхата̄йа йутта̄нампи сама̄на̄нам̣ виппайуттабха̄вена висам̣сат̣т̣хата̄йа на̄наттӯпагаманена упака̄раката̄ виппайуттапаччайата̄, са̄ ча ваттхӯнам̣, читтачетасика̄намева ва̄ти а̄ха ‘‘виппайуттапаччайо’’тиа̄ди. чха ваттхӯни хи саттаннам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ йатха̄рахам̣ пат̣исандхийам̣, паватте, читтачетасика̄ пат̣исандхийам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣, паваттийам̣ читтасамут̣т̣ха̄на̄нан̃ча виппайуттапаччайо. ваттхупуреджа̄та̄нӣти идам̣ чаккха̄диваттхувасенева вуттам̣, хадайаваттху пана пат̣исандхийампи паччайабха̄вато сахаджа̄тампи лаббхати. вуттампи хетам̣ абйа̄катападасса сахаджа̄тавибхан̇ге ‘‘пат̣исандхиккхан̣е випа̄ка̄бйа̄ката̄ кхандха̄ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣, кхандха̄ ваттхусса, ваттху кхандха̄нам̣ виппайуттапаччайена паччайо’’ти. татха̄ паччха̄джа̄та̄ читтачетасика̄ти ча чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дивасенева вуттам̣, ‘‘сахаджа̄та̄ кусала̄ кхандха̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ виппайуттапаччайена паччайо’’тиа̄дивачанато (пат̣т̣ха̄. 1.1.434) пана сахаджа̄та̄пи лаббханти. еван̃ча катва̄ вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘виппайуттапаччайо сахаджа̄тапуреджа̄тапаччха̄джа̄тавасена тивидхо’’ти. айам̣ пана рӯпадхаммо сама̄но рӯпадхаммасса паччайо на хоти сампайога̄сан̇ка̄йа абха̄вато.

йесан̃хи на̄ма̄нам̣ чаккха̄дӣнам̣ аббхантарато никкхаманта̄нам̣ вийа паватти, рӯпа̄нан̃ча на̄масанниссайенева уппаджджама̄на̄нам̣ сампайога̄сан̇ка̄ хоти, тесамева виппайуттапаччайата̄ вутта̄. рӯпа̄нам̣ пана рӯпехи са̄сан̇ка̄ наттхи, ваттхусанниссайенева ча джа̄йанта̄нам̣ на̄ма̄нам̣ висайаматтам̣ а̄рамман̣анти тена̄пи тесам̣ сампайога̄сан̇ка̄ наттхи. паччуппаннасабха̄вена аттхибха̄вена та̄дисассева дхаммасса упаттхамбхакаттена упака̄раката̄ аттхипаччайата̄. сатипи хи джанакатте т̣хитийам̣йева са̄тисайо аттхипаччайа̄нам̣ бйа̄па̄роти упаттхамбхаката̄ тесам̣ гахита̄, те ча рӯпаджӣвитиндрийа̄дӣнева̄ти а̄ха ‘‘аттхипаччайо’’тиа̄ди. рӯпаджӣвитиндрийан̃хи кат̣атта̄рӯпа̄нам̣, кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро имасса ка̄йасса, а̄рамман̣апуреджа̄та̄ни читтачетасика̄нам̣ ниссайапаччайе вуттадхамма̄, таттхева вуттапаччайуппаннан̃ча аттхипаччайо. ниссайапаччайе вуттадхамма̄ти ча ваттхурӯпамаха̄бхӯтачиттачетасика̄нам̣ дхаммаса̄ман̃н̃енева гахан̣ам̣, на ниссайапаччайабха̄вӣнам̣йева. паччха̄джа̄та̄нампи читтачетасика̄нам̣ пуреджа̄тасса ка̄йасса пан̃ха̄ва̄ре паччайабха̄вена ниддит̣т̣хатта̄. еттха ча аттхибха̄ва̄бха̄вена анупака̄рака̄намева аттхибха̄вена упака̄раката̄йа аттхипаччайата̄бха̄вато наттхи нибба̄насса саббада̄ бха̄вино аттхипаччайата̄, уппа̄да̄дийутта̄нам̣ ва̄ наттхибха̄вопака̄рата̄вируддхо упака̄ракабха̄во аттхипаччайата̄ти на тасса таппаччайаттаппасан̇го.

наттхипаччайотиа̄дӣсу анантарата̄маттена, читтанийа̄макабха̄вена ва̄ упака̄раката̄ анантарапаччайата̄. екасмим̣ пхасса̄дидхаммасамуда̄йе паваттама̄не дутийасса абха̄вато аттано т̣хитийа̄ ока̄самалабханта̄нам̣ анантарам̣ уппаджджама̄накачиттачетасика̄нам̣ ока̄сада̄навасена упака̄раката̄ наттхипаччайата̄. аттано сабха̄ва̄вигамена аппаваттама̄на̄нам̣ вигатабха̄вена упака̄раката̄ вигатапаччайата̄. аттхато пана двиннампи анантарапаччайабха̄вӣдхамматта̄ ависесо вутто. сабха̄вата̄маттена упака̄раката̄ аттхипаччайата̄, ниродха̄нупагаманавасена упака̄раката̄ авигатапаччайата̄ти паччайависесо тесам̣ дхамма̄висесепи ведитаббо. дхамма̄нан̃хи саматтхата̄висесам̣ сабба̄ка̄рена н̃атва̄ бхагавата̄ чатувӣсатипаччайа̄ десита̄ти бхагавати саддха̄йа ‘‘евам̣ висеса̄ ете дхамма̄’’ти сутамайан̃а̄н̣ам̣ уппа̄детва̄ чинта̄бха̄вана̄майан̃а̄н̣ехи тадабхисамайа̄йа його каран̣ӣйо. ависесепи дхаммаса̄маттхийасса татха̄ татха̄ винетаббапуггала̄нам̣ васена хет̣т̣ха̄ вуттопи паччайо пуна пака̄рантарена вуччати йатха̄ ахетукадукам̣ ватва̄пи хетувиппайуттадукам̣ вийа̄ти дат̣т̣хаббам̣.

йасма̄ маха̄бхӯта̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣, упа̄да̄рӯпа̄нан̃ча сахаджа̄тапаччайа̄, маха̄бхӯта̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ан̃н̃аман̃н̃аниссайапаччайа̄, упа̄да̄рӯпа̄нам̣ ниссайапаччайа̄ва, кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро имасса ка̄йасса а̄ха̄рапаччайо, маха̄бхӯта̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣, упа̄да̄рӯпа̄нан̃ча джӣвитиндрийам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нан̃ча аттхиавигатаиндрийапаччайа̄, тасма̄ вуттам̣ ‘‘рӯпам̣ рӯпасса…пе… саттадха̄ паччайо хотӣ’’ти.

рӯпам̣ арӯпасса̄тиа̄дӣсупи хет̣т̣ха̄ вуттапаччайуппаннадхамме сут̣т̣ху упалаккхетва̄ паччайо йоджетаббо. рӯпам̣ рӯпа̄рӯпасса̄ти наттхӣти идам̣ сахаджа̄тапаччайабхӯтампи рӯпам̣ рӯпа̄рӯпадвайасса паччайабха̄вена ана̄гатанти катва̄ вуттам̣.

саббесам̣ паччайа̄нам̣ а̄рамман̣апаччайе упаниссайапаччайе, сахаджа̄тана̄наккхан̣икачетана̄йа каммапаччайе, сахаджа̄тапуреджа̄тапаччха̄джа̄та̄дибхедасса аттхипаччайе ча самодха̄нато саббепи паччайа̄ сан̇кхепато чатуббидха̄йева̄ти дассенто а̄ха ‘‘саббе паниме’’тиа̄ди.

ити абхидхамматтхавика̄синийа̄ на̄ма

абхидхамма̄вата̄расам̣ван̣н̣ана̄йа

паччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

нигаманакатха̄ван̣н̣ана̄

1400-2. саббадхаммесу аппат̣ихатагатита̄йа сундара̄ мати имасса̄ти сумати, тасса суматисса бхагавато мативича̄рам̣ н̃а̄н̣ача̄рам̣ бодхетӣти суматимативича̄рабодхано. вируддха̄ мати йесам̣ те виматино, вируддха̄ матӣти ча вируддхадассананти аттхо. тесам̣ вимохам̣ вина̄сетӣти вимативимохавина̄сано. йато йасма̄ на̄мато суматина̄ бхиккхуна̄ ма̄нато бахума̄нена а̄йа̄читасамма̄нато а̄йа̄чито хутва̄ самма̄ аванато сада̄йева мато айам̣, тато тасма̄ майа̄ рачито абхидхамма̄вата̄ро. татха̄ хи бха̄вана̄ са̄дхӯнам̣ самбха̄вана̄ хитавибха̄вана̄ хитаппака̄санато сада̄ тосада̄ти йоджана̄.

1403-14. айуттам̣ ва̄ вируддхам̣ ва̄ти еттха ‘‘ат̣т̣хакатха̄йа вимукхабхӯтам̣ айуттам̣ на̄ма, па̄л̣ийа̄ вимукхабхӯтам̣ вируддха’’нти ваданти. бйаппатха̄нанти ча ва̄чана̄магга̄нанти аттхо. тивидха̄ти еко бйаппатхо саддасампанно, на аттхасампанно, еко аттхасампанно, на саддасампанно, еко убхайасампанноти типпака̄ра̄ти аттхо. хитамева аттхоти хитаттхо, там̣ аттано ка̄метӣти хитаттхака̄мо. асам̣кин̣н̣акула̄кулехи асамбхиннакулехи сам̣кин̣н̣е. кела̄сойева сикхароти кела̄сасикхаро, со хи химавато чатура̄сӣтийа̄ кӯт̣асахасса̄нам̣ па̄моккхо раджатамайо маха̄сикхаро. тада̄ка̄рехи саббасетехи па̄са̄дехи пат̣иман̣д̣итатта̄ кела̄са…пе… ман̣д̣ито. кан̣хада̄сена̄ти евам̣на̄макена упа̄сакена. па̄чӣнапа̄са̄дети па̄чӣнадиса̄бха̄гасанниссите па̄са̄де. айанти айамабхидхамма̄вата̄ро.

нит̣т̣хита̄йам̣ абхидхамматтхавика̄синӣ на̄ма

абхидхамма̄вата̄расам̣ван̣н̣ана̄.

нигаманакатха̄

1. рамме пулаттхинагаре нагара̄дхира̄дже,

ран̃н̃а̄ параккамабхуджена маха̄бхуджена;

ка̄ра̄пите васати джетаване виха̄ре,

йо раммахаммийаварӯпавана̄бхира̄ме.

2. сампаннасӣладамасам̣йаматоситехи,

самма̄нито васиган̣ехи гун̣а̄карехи;

патто муниндавачана̄дису некагантха-

джа̄тесу ча̄чарийатам̣ махитам̣ видӯхи.

3. н̃а̄н̣а̄нубха̄вамиха йасса ча сӯчайантӣ,

сам̣ван̣н̣ана̄ ча винайат̣т̣хакатха̄дика̄нам̣;

са̄раттхадӣпанимукха̄ мадхураттхаса̄ра-

сандӣпанена суджанам̣ паритосайантӣ.

4. тасса̄нукампамаваламбийа са̄рипутта-

ттхерасса тха̄магатаса̄рагун̣а̄карасса;

йо са̄сане джинаварасса ратим̣ ул̣а̄рам̣,

паппоти нандипаривен̣анива̄сава̄сӣ.

5. са са̄дхайам̣ сотухитам̣ анаппакам̣,

суман̇галодӣритана̄мависсуто;

ака̄бхидхамматтхавика̄синим̣ имам̣,

пака̄сайантим̣ мадхураттхасампаданти.

абхидхамма̄вата̄рат̣ӣка̄ саматта̄.