24. чатувӣсатимо париччхедо
паччайаниддесаван̣н̣ана̄
1395. рӯпам̣ рӯпасса̄ти рӯпам̣ рӯпасса. арӯпасса на̄масса.
1396. миссакасса̄ти на̄марӯпамиссакасса̄ти аттхо.
1397. типан̃ча ча̄ти паннараса ча.
1399. екоти каммапаччайо. двека̄ликоти атӣтапаччуппаннака̄лавасена двӣсу ка̄лесу нийутто. дасситоти бхагавата̄ десито.
ити абхидхамма̄вата̄рат̣ӣка̄йа
паччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
чатувӣсатимо париччхедо.
нигаманакатха̄ван̣н̣ана̄
1401. суматимативича̄рабодханоти суматӣнам̣ сундарапан̃н̃а̄нам̣ кавӣнам̣ матийа̄ вича̄расса бодхано. вимативимохавина̄саноти виматӣнам̣ ба̄ла̄нам̣ вимохасса вина̄сано. куматиматимаха̄тамона̄соти куматӣнам̣ ба̄ла̄нам̣ маха̄тамасаннибха̄йа матийа̄ на̄сако. пат̣уматибха̄сакароти пат̣ӯнам̣ пан̣д̣ита̄нам̣ тиккхапан̃н̃а̄йа обха̄сакаро.
1402. суматина̄мако бхиккху асама̄нато асадиса̄йа пӯджа̄йа мама а̄йа̄чито йато йасма̄ ка̄ран̣а̄, тато тасма̄ ка̄ран̣а̄ айам̣ абхидхамма̄вата̄ро. пада̄то пада̄ти кот̣т̣ха̄сато кот̣т̣ха̄сато. хитавибха̄вана̄ бха̄вана̄ти хитаппака̄сана̄йа бха̄вана̄йа майа̄ рачито. атха ва̄ ахам̣ суматина̄ бхиккхуна̄ асама̄нато ма̄нато а̄йа̄чито йато йасма̄, тато тасма̄.
1405. тивидха̄ бйаппатха̄нан̃хи гатийоти бйаппатха̄нам̣ вачана̄нам̣ аттхагантхайуттивасена тивидха̄ гатийо.
1406. ника̄йантараладдхӣхӣти ан̃н̃асмим̣ ника̄йе ладдхӣхи. ва̄чана̄магганисситоти вачанаппабандханиссито.
1410. асам̣кин̣н̣акула̄кулети асаммиссакулехи а̄кин̣н̣е. супасаннаситодакети мадхурасӣтодаке.
1411. сан̇кат̣ети самба̄дхе.
1412. кела̄сасикхара̄ка̄рапа̄са̄дапат̣иман̣д̣итети раджатапаббатаматтхаканибхехи па̄са̄дехи алан̇кате.
1413. вивидха̄ка̄рача̄рупа̄ка̄рагопурети вивидхасан̣т̣ха̄наманун̃н̃апа̄ка̄радва̄ракот̣т̣хаке.
1414. саллекха̄ти саллекхавутти. са̄кхалйети сакхилабха̄ве. сата̄ти сатисампаннена.
1415. вассавала̄хака̄ дева̄ти вассавала̄хакабхӯта̄ дева̄ амара̄.
нигаманакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
абхидхамма̄вата̄рапура̄н̣ат̣ӣка̄ нит̣т̣хита̄.
намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
абхидхамма̄вата̄ра-абхинават̣ӣка̄
(пат̣хамо бха̄го)
гантха̄рамбхакатха̄
(ка) висуддхакарун̣а̄н̃а̄н̣ам̣, буддхам̣ самбуддхапӯджитам̣;
дхаммам̣ саддхаммасамбхӯтам̣, ванде сам̣гхам̣ ниран̇ган̣ам̣.
(кха) са̄рипуттам̣ маха̄тхерам̣, парийаттивиса̄радам̣;
нама̄ми сантавуттим̣ ме, гурум̣ га̄равабха̄джанам̣.
(га) вандантена майа̄ евам̣,
йа̄ ладдха̄ пун̃н̃асампада̄;
хитва̄ тасса̄нубха̄вена,
антара̄йе асесато.
(гха) маха̄виха̄рава̄сӣнам̣, тхера̄нам̣ тхирасӣлинам̣;
вам̣са̄лан̇ка̄рабхӯтена, бхӯта̄нуггахака̄рина̄.
(н̇а) тхерена буддхадаттена, рачитам̣ йам̣ манорамам̣;
пит̣аке абхидхаммасмим̣, ота̄рупа̄йабха̄вато.
(ча) абхидхамма̄вата̄роти, ладдхана̄мена виссутам̣;
на̄на̄нипун̣агамбхӣранайам̣ пакаран̣уттамам̣.
(чха) аттхасам̣ван̣н̣анам̣ тасса, а̄рабхиссам̣ йатха̄балам̣;
па̄моджджаджананаттха̄йа, а̄бхидхаммикабхиккхунанти.
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄
1. параманипун̣авичиттанайасаманна̄гатам̣ сакасамайасамайантарагаханавигга̄хан̣асаматтхам̣ сувималавипулапан̃н̃а̄веййаттийаджананам̣ пакаран̣амидама̄рабхантойама̄чарийо пат̣хамам̣ та̄ва ратанаттайаппан̣а̄макаран̣ена антара̄йанива̄ран̣ан̃чева пан̃н̃а̄па̄т̣аван̃ча паттхети. ратанаттайаппан̣а̄мо хи аттхато пан̣а̄макирийа̄бхиниппха̄дика̄ кусалачетана̄. са̄ ча ванданеййавандака̄нам̣ кхеттаджджха̄сайасампада̄хи дит̣т̣хадхаммаведанӣйабхӯта̄ йатха̄ладдхасампаттинимиттакасса каммасса анубалаппада̄навасена танниббаттитавипа̄касантатийа̄ антара̄йакара̄ни упапӣл̣акаупаччхедакакамма̄ни пат̣иба̄хитва̄ таннида̄на̄нам̣ йатха̄дхиппетасиддхивибандхака̄нам̣ рога̄диантара̄йа̄намаппаваттим̣ са̄дхети, ра̄га̄дималавиккха̄ланена ча читтасанта̄нам̣ парисодхетва̄ танниссита̄йа пан̃н̃а̄йа йатха̄дхиппетасиддхисампа̄дакам̣ тиккхависадабха̄вама̄вахати. кин̃чи а̄чин̣н̣аметам̣ пан̣д̣ита̄нам̣, йадидам̣ гантхасама̄рамбхе ратанаттайаппан̣а̄макаран̣ам̣, тасма̄ саппуриса̄ча̄ра̄нураккхан̣аттхан̃ча а̄димхи ратанаттайавандана̄ а̄раддха̄ти евама̄дина̄ ан̃н̃а̄нипи бахӯни пайоджана̄ни ниддха̄ретабба̄ни. та̄ни пана таттха таттха бахудха̄ виттха̄рита̄нӣти там̣ папан̃чапариссамам̣ т̣хапетва̄ йатха̄нуппаттамева та̄ва ван̣н̣айисса̄ма.
еттха ча ратанаттайаппан̣а̄мам̣ каттука̄мо татха̄гатамӯлакатта̄ сесаратана̄нам̣ пат̣хамам̣ та̄ва татха̄гатасса тхомана̄пуббан̇гамам̣ пан̣а̄мама̄рабханто а̄ха ‘‘анантакарун̣а̄пан̃н̃а’’нтиа̄ди. тхомана̄пуббан̇гамена хи пан̣а̄мена саттху гун̣а̄тисайайого, тато часса ануттараванданӣйабха̄во, тена ча аттано вандана̄йа кхеттан̇гатабха̄во, кхеттан̇гата̄йа ча вандана̄йа йатха̄дхиппетаниппхаттийа̄ хетубха̄во ча дассито хоти.
таттха вандитва̄ти пуббака̄лакирийа̄ниддесо. тасса пана оса̄нага̄тха̄йам̣ ‘‘паваккха̄мӣ’’ти имина̄ апарака̄лакирийа̄вачанена саха самбандхо. буддханти ванданакирийа̄йа камманиддесо. ‘‘анантакарун̣а̄пан̃н̃а’’нтиа̄дикам̣ пана таббисесанам̣. таттха киратӣти карун̣а̄, парадуккхам̣ виккхипати апанетӣти аттхо. кирӣйати дуккхитесу паса̄рӣйатӣти ва̄ карун̣а̄. атха ва̄ каротӣти карун̣а̄, парадуккхе сати са̄дхӯнам̣ кампанам̣ хадайакхедам̣ джанайатӣти аттхо. кин̣а̄тӣти ва̄ карун̣а̄, парасса дуккхам̣ паччайавекаллакаран̣ато хим̣сатӣти аттхо. паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄, йатха̄сабха̄вам̣ пака̄рехи пат̣ивиджджхатӣти аттхо. карун̣а̄ ча пан̃н̃а̄ ча карун̣а̄пан̃н̃а̄, наттхи ета̄сам̣ антоти ананта̄, ананта̄ карун̣а̄пан̃н̃а̄ етасса̄ти анантакарун̣а̄пан̃н̃о, там̣ анантакарун̣а̄пан̃н̃ам̣.
еттха ча уппа̄давайантата̄васена чева сантатипарийоса̄навасена ча сатипи бхагавато карун̣а̄пан̃н̃а̄нам̣ сапарийантабха̄ве ананта̄рамман̣есу паваттанато анантата̄ ведитабба̄. самма̄самбуддхасса хи саббасатта̄нам̣ дуккха̄панайана̄ка̄раппаватта̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ маха̄карун̣а̄ кан̃чи саттам̣ аваджджетва̄ саббесу саттесу ниравасесена паваттати, татха̄ саббадхаммасабха̄вабодханасаматтха̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асан̇кха̄та̄ пан̃н̃а̄пи сакалан̃еййадхаммесу анавасесато паваттати, тасма̄ ананта̄рамман̣аппаваттакарун̣а̄н̃а̄н̣авантата̄йа анантакарун̣а̄пан̃н̃о бхагава̄. карун̣а̄пан̃н̃а̄ггахан̣ена четтха бхагавато саббалокийалокуттарагун̣асампатти дассита̄ хоти. татха̄ хи карун̣а̄ггахан̣ена локийесу махаггатабха̄ваппатта̄са̄дха̄ран̣агун̣адӣпанато сакалалокийагун̣асампатти дассита̄, пан̃н̃а̄ггахан̣ена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄намагган̃а̄н̣адӣпанато саббалокуттарагун̣асампатти дассита̄ти.
апича саббабуддхагун̣а̄нам̣ карун̣а̄ а̄ди, пан̃н̃а̄ парийоса̄нам̣. маха̄карун̣а̄сан̃чодитама̄насо хи бхагава̄ сам̣са̄рапан̇като сатта̄нам̣ самуддхаран̣аттха̄йа ката̄бхинӣха̄ро анупуббена па̄рамийо пӯретва̄ ануттарасамма̄самбодхийа̄ адхигамена сакалабуддхагун̣е пат̣илабхи. ити сакалабуддхагун̣а̄нам̣ таннида̄набха̄вато карун̣а̄ саббабуддхагун̣а̄нама̄ди, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄насса пана магган̃а̄н̣асса пат̣илабханато уттарикаран̣ӣйа̄бха̄вато пан̃н̃а̄ парийоса̄нам̣. а̄дипарийоса̄надассанена ча сакалабуддхагун̣а̄ найато дассита̄ хонти. найагга̄хо ева хи саббабуддхагун̣а̄нам̣ дассанупа̄йо, итаратха̄ та̄дисасса саббан̃н̃убуддхассапи вачанапатха̄тӣтам̣ татха̄гатагун̣ам̣ анупадам̣ ван̣н̣енто ко на̄ма парийоса̄нама̄харитум̣ саккун̣еййа̄ти.
евам̣ карун̣а̄пан̃н̃а̄мукхена сан̇кхепато сакалабуддхагун̣ехи бхагавантам̣ тхометва̄пи пуна аттано буддхагун̣асам̣киттане атитта̄бха̄вена чева паресан̃ча паса̄даба̄хулладжананаттхам̣ тадантогадхепи висит̣т̣хагун̣е падха̄набха̄вена нӣхаритва̄ дассенто а̄ха ‘‘татха̄гата’’нтиа̄ди. таттха ‘‘татха̄гата’’нти татха̄ а̄гатата̄дӣхи ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи татха̄гатам̣. вуттан̃хетам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.7; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.12; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 1.2 нида̄накатха̄; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.170) –
‘‘ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ татха̄гато, татха̄ а̄гатоти татха̄гато, татха̄ гатоти татха̄гато, татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато, татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато, татхадассита̄йа татха̄гато, татхава̄дита̄йа татха̄гато, татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато, абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато’’ти.
‘‘катхам̣ бхагава̄ татха̄ а̄гатоти татха̄гато? йатха̄ саббалокахита̄йа уссуккама̄панна̄ пуримака̄ самма̄самбуддха̄ а̄гата̄, ким̣ вуттам̣ хоти? мануссатта̄диат̣т̣хан̇гасаманна̄гатена йена абхинӣха̄рена те бхагаванто а̄гата̄, тенева ча абхинӣха̄рена айампи бхагава̄ а̄гато, йатха̄ ча те бхагаванто саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ пан̃чамаха̄паричча̄га̄дӣни сампа̄детва̄ а̄гата̄, йатха̄ ча те саттатим̣са бодхипаккхийадхамме бха̄ветва̄ брӯхетва̄ а̄гата̄, татха̄ айампи бхагава̄ а̄гатоти евам̣ та̄ва татха̄ а̄гато’’ти татха̄гато. (1)
‘‘катхам̣ татха̄ гатоти татха̄гато? йатха̄ сампатиджа̄та̄ те бхагаванто саттападавӣтиха̄рена гата̄, йатха̄ ва̄ те саматхавипассана̄маггехи там̣ там̣ акусалапаккхам̣ видхамитва̄ гата̄, татха̄ айампи бхагава̄ гато, евам̣ татха̄ гатоти татха̄гато. (2)
‘‘катхам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато? йасма̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ йам̣ сабха̄васарасалаккхан̣ам̣ татхам̣ авитатхам̣, тан̃чеса татхалаккхан̣ам̣ а̄гато йа̄тха̄вато адхигато, тасма̄ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато гаманаттха̄нам̣ буджджханаттхасамбхавато. татха̄ хи ваданти ‘йе гатиаттха̄, те буджджханаттха̄. йе буджджханаттха̄, те гатиаттха̄’ти. (3)
‘‘катхам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато? йасма̄ ‘идам̣ дуккханти, бхиккхаве, татхаметам̣ авитатхамета’нтиа̄дивачанато (сам̣. ни. 5.1090) ‘авиджджа̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайат̣т̣хо сан̇кха̄ра̄нам̣ авиджджа̄паччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо’тиа̄дивачанато ча татхадхаммасан̇кха̄те саччапат̣иччасамуппа̄де йа̄тха̄вато а̄гато абхисамбуддхо, тасма̄ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато. (4)
‘‘катхам̣ татхадассита̄йа татха̄гато? йасма̄ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ чхадва̄раггахите а̄рамман̣е авипарӣтамева пассати джа̄на̄ти, н̃атва̄ ча паневам̣ ‘катамам̣ там̣ рӯпа̄йатанам̣, йам̣ чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа̄’тиа̄дина̄ (дха. са. 616 а̄дайо) татхамеса авипарӣтам̣ вибхаджати дассети, тасма̄ татхам̣ а̄гаччхати пассати джа̄на̄ти, там̣ ва̄ а̄гамайати дассетӣти татха̄гатоти евам̣ татхадассита̄йа татха̄гато. (5)
‘‘катхам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато? йасма̄ еса абхисамбодхито йа̄ва паринибба̄на̄ ра̄гамада̄динимматханавасена екасадисамева дхаммам̣ татхам̣ авитатхам̣ бха̄сати, тасма̄ татхам̣ гадати, татхо авипарӣто а̄гадовачанаметасса̄ти ва̄ да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄ татха̄гатоти вуттоти евам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато. (6)
‘‘катхам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато? бхагава̄ хи ‘йатха̄ ва̄дӣ татха̄ ка̄рӣ’ти (а. ни. 4.23; чӯл̣ани. поса̄лама̄н̣авапуччха̄ниддеса 83) вачанато аттано ва̄ча̄йа анурӯпамева кароти, тасма̄ йатха̄ ва̄ча̄, татха̄ ка̄йопи гато паватто имасса̄ти татха̄гатоти евам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато. (7)
‘‘катхам̣ абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато? йасма̄ панеса анупама̄йа сакалалокийалокуттарагун̣асампада̄йа саманна̄гататта̄ садевакам̣ локам̣ абхибхуййа паваттати, тасма̄ абхибхаванат̣т̣хена татха̄гатоти вуччатӣ’’ти.
татревам̣ падасиддхи ведитабба̄ – агадо вийа̄ти агадо, десана̄вила̄со чева пун̃н̃уссайо ча. тена хеса маха̄нубха̄во бхисакко вийа дибба̄гадена саппе саббапараппава̄дино, садевакан̃ча локам̣ абхибхавати. ити саббалока̄бхибхаване татхо авипарӣто йатха̄вутто агадо етасса̄ти да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄ татха̄гатоти вуччатӣти айаметтха сан̇кхепо. виттха̄ро пана дӣгха̄гамасам̣ван̣н̣ана̄дӣсу гахетаббо. а̄ха четтха –
‘‘йатхева локамхи випассиа̄дайо,
саббан̃н̃убха̄вам̣ мунайо идха̄гата̄;
татха̄ айам̣ сакйамунӣпи а̄гато,
татха̄гато вуччати тена чаккхума̄. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.7; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.12; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.170; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 1.2 нида̄накатха̄);
‘‘паха̄йа ка̄ма̄димале йатха̄ гата̄,
сама̄дхин̃а̄н̣ехи випассиа̄дайо;
махесино сакйамунӣ джутиндхаро,
татха̄ гато тена татха̄гато мато.
‘‘татхан̃ча дха̄тва̄йатана̄дилаккхан̣ам̣,
сабха̄васа̄ман̃н̃авибха̄габхедато;
сайамбхун̃а̄н̣ена джинойама̄гато,
татха̄гато вуччати сакйапун̇гаво.
‘‘татха̄ни сачча̄ни самантачаккхуна̄,
татха̄ идаппаччайата̄ ча саббасо;
анан̃н̃ан̃еййена йато вибха̄вита̄,
йа̄тха̄вато тена джино татха̄гато.
‘‘анантабхеда̄супи локадха̄тусу,
джинасса рӯпа̄йатана̄дигочаре;
вичиттабхеде татхамева дассанам̣,
татха̄гато тена саманталочано.
‘‘йато ча дхаммам̣ татхамева бха̄сати,
кароти ва̄ча̄йануломаматтано;
гун̣ехи локам̣ абхибхуййирӣйати,
татха̄гато тенапи локана̄йако’’ти. (итиву. ат̣т̣ха. 38; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.7);
кеначи гун̣ена аттано висит̣т̣хасса кассачи абха̄вато наттхи етасса уттароти ануттаро. бхагавато хи авӣчито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва бхаваггам̣ тирийам̣ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу на кочи кеначи гун̣ена самасамопи аттхи, куто пана уттаритаро. йатха̄ха –
‘‘рӯпе сӣле сама̄дхимхи, пан̃н̃а̄йа ча аса̄дисо;
вимуттийа̄ самасамо, дхаммачаккаппаваттане’’ти.
виндитва̄ти тӣхи вандана̄хи таннинната̄дивасена намасситва̄. ка̄йавачӣманодва̄равасена хи тиссо вандана̄. йатха̄ха ‘‘тиссо има̄, бхиккхаве, вандана̄ ка̄йена вандати, вачаса̄ вандати, манаса̄ вандатӣ’’ти. таттха буддха̄дигун̣а̄рамман̣а̄ ка̄ма̄вачаракусалакирийа̄наман̃н̃атара̄ четана̄ ка̄йавин̃н̃аттим̣ самут̣т̣ха̄петва̄ ка̄йадва̄раппаваттивасена уппанна̄ ка̄йавандана̄ти вуччати, са̄йева вачӣвин̃н̃аттим̣ самут̣т̣ха̄петва̄ вачӣдва̄раппаваттивасена уппанна̄ вачӣвандана̄ти, убхайавин̃н̃аттийо пана асамут̣т̣ха̄петва̄ кевалам̣ манодва̄раппаваттивасена уппанна̄ мановандана̄ти. сираса̄ти уттаман̇гена каран̣абхӯтена. абуджджхи, бодхетӣти ва̄ буддхо. айан̃хи чатусаччадхамме сайампи абуджджхи, парепи бодхети, тасма̄ буджджханабодханат̣т̣хена ‘‘буддхо’’ти вуччати. йатха̄ха ‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо, бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо’’ти (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддеса 97; пат̣и. ма. 1.162). атха ва̄ будха-саддасса джа̄гаран̣авикасанаттхесупи паваттанато абуджджхи сава̄санасаммоханидда̄йа аччантам̣ вигато, буддхийа̄ викаситава̄ти ва̄ буддхо. бхагава̄ хи ваттхусабха̄вадассанавибандхика̄йа авиджджа̄сан̇кха̄та̄йа нидда̄йа арийамагган̃а̄н̣ена саха ва̄сана̄йа самуччхиннатта̄ тато аччантам̣ вигато. парамаручирасирисобхаггасама̄гамена викаситамива падумам̣ апаримитагун̣аган̣а̄лан̇катасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асама̄гамена викасито вика̄самануппатто, тасма̄ джа̄гаран̣авикасанаттхавасенапи ‘‘буддхо’’ти вуччати.
етта̄вата̄ ча двӣхи а̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ката̄ хоти аттахитасампаттито, парахитапат̣ипаттито ча. та̄су аттахитасампатти ана̄варан̣ан̃а̄н̣а̄дхигамо сава̄санасакаласам̣килеса̄намаччантаппаха̄нам̣ анупа̄дисесанибба̄на̄дхигамо ча, парахитапат̣ипатти пана а̄сайаппайогавасена дувидхам̣ парахитасамӣханам̣. таттха дхаммадесана̄йа абха̄джанесу девадатта̄дӣсу виродхисаттесупи ниччам̣ хитаджджха̄сайата̄ апарипа̄кагатиндрийа̄нам̣ индрийапарипа̄кака̄ла̄гаманан̃ча а̄сайо на̄ма. тадан̃н̃асатта̄нам̣ пана ла̄бхасакка̄ра̄динирапеккхачиттасса йа̄наттайамукхена саббадуккханиййа̄никадхаммадесана̄ пайого на̄ма. дувидха̄су панета̄су парахитапат̣ипаттӣсу, тивидха̄су ча аттахитасампаттӣсу анантакарун̣а̄-вачанена, татха̄ а̄гатат̣т̣хена ча татха̄гата-саддена а̄сайавасена парахитапат̣ипатти дассита̄, бодханат̣т̣хена буддха-саддена, татхадассанат̣т̣хена ча татха̄гатат̣т̣хена ча татха̄гатасаддена пайогавасена, анантапан̃н̃а̄-вачанена, н̃а̄н̣агатидӣпакена татха̄гата-саддена, буджджханаджа̄гаран̣авикасанат̣т̣хена ча буддха-саддена тивидха̄пи аттахитасампатти, ануттаравачанена ча аттахитапарахитасампатти пака̄сита̄ти ведитабба̄.
апича хетупхаласаттӯпака̄расампада̄васена тӣха̄ка̄рехипи бхагавато тхомана̄ паваттатӣти там̣васенапеттха тхомана̄ дат̣т̣хабба̄. таттха хетусампада̄ на̄ма маха̄карун̣а̄сама̄його, бодхисамбха̄расамбхаран̣ан̃ча таммӯлакатта̄ сакалабуддхагун̣а̄нам̣. пхаласампада̄ пана чатуббидха̄ н̃а̄н̣асампада̄, паха̄насампада̄, а̄нубха̄васампада̄, рӯпака̄йасампада̄ ча̄ти. та̄су саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣ магган̃а̄н̣ам̣, магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, таммӯлака̄ни ча дасабала̄дин̃а̄н̣а̄ни н̃а̄н̣асампада̄ на̄ма. аггамаггабха̄вана̄йа саббакилеса̄нам̣ саха ва̄сана̄хи ануппаттидхаммата̄па̄данам̣ паха̄насампада̄. ачинтеййа̄паримита̄нам̣ саббалокахита̄нам̣ ниппха̄дане, садевакалока̄бхибхаване ча а̄дхипаччам̣ а̄нубха̄васампада̄. сакалалоканайана̄бхисекабхӯта̄ пана лаккхан̣а̄нубйан̃джанапат̣иман̣д̣ита̄ аттабха̄васампатти рӯпака̄йасампада̄ на̄ма. саттӯпака̄ро хет̣т̣ха̄ вуттапарахитапат̣ипаттивасенева ведитаббо. има̄су пана анантакарун̣а̄-вачанена, татха̄ а̄гатат̣т̣хена ча татха̄гата-саддена хетусампада̄ дассита̄. пхаласампада̄су н̃а̄н̣асампада̄ чева паха̄насампада̄ ча анантапан̃н̃а̄-вачанена, абхисамайапаридӣпакена татха̄гатасаддена, буджджханаджа̄гаран̣авикасанат̣т̣хена, ча буддха-саддена дассита̄, а̄нубха̄васампада̄пи абхибхаванат̣т̣хена татха̄гата-саддена, ануттара-вачанена ча вибха̄вита̄, рӯпака̄йасампада̄ пана рӯпаггаппаттидӣпакена ануттара-саддена дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
евам̣ буддхаратанасса тхомана̄пуббан̇гамам̣ пан̣а̄мам̣ катва̄ ида̄ни сесаратана̄нампи пан̣а̄мама̄рабханто а̄ха ‘‘дхаммам̣ са̄дхуган̣ампи ча̄’’ти. бхагавато тхоманена ча сва̄ккха̄тата̄дайо дхаммагун̣а̄, суппат̣ипанната̄дайо сан̇гхагун̣а̄ ча дассита̄ хонти таппабхавасса анан̃н̃атха̄бха̄ватоти на тесам̣ висум̣ тхомана̄ ката̄. адхигатамагге саччхикатаниродхе пуггале йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не ча апа̄йадуккхесу чева ват̣т̣адуккхесу ча апатама̄не катва̄ дха̄ретӣти дхаммо, со чатуннам̣ арийамагга̄нам̣, чатуннан̃ча са̄ман̃н̃апхала̄нам̣, нибба̄насса, парийаттидхаммасса ча васена дасавидхо. вуттан̃хетам̣ чхаттавима̄не –
‘‘ра̄гавира̄гаманеджамасокам̣,
дхаммамасан̇кхатамаппат̣икӯлам̣;
мадхурамимам̣ пагун̣ам̣ сувибхаттам̣,
дхаммамимам̣ саран̣аттхамупехӣ’’ти. (ви. ва. 887);
еттха хи ка̄мара̄га̄дибхедо саббопи ра̄го вираджджати етена̄ти ‘‘ра̄гавира̄го’’ти магго катхито. еджа̄сан̇кха̄та̄йа тан̣ха̄йа, антониджджха̄налаккхан̣асса ча сокасса тадуппаттийам̣ саббасо париккхӣн̣атта̄ ‘‘анеджамасока’’нти пхалам̣ катхитам̣. кеначи паччайена асан̇кхататта̄ ‘‘дхаммамасан̇кхата’’нти нибба̄нам̣ вуттам̣. авиродхадӣпанато пана аттхабйан̃джанасса сампанната̄йа, пакат̣т̣хагун̣авибха̄ванато сут̣т̣ху вибхаджитатта̄ ча ‘‘аппат̣икӯла’’нтиа̄дина̄ саббопи парийаттидхаммо катхито. таттха арийамагганибба̄на̄ни ниппарийа̄йенева апа̄йа̄дито дха̄ран̣ато дхаммо, пхалапарийаттийо пана парийа̄йена. татха̄ хеттха дха̄ран̣ам̣ на̄ма апа̄йа̄диниббаттакакилесавиддхам̣санам̣. ити арийамаггасса килесасамуччхедаката̄йа, нибба̄насса ча а̄ламбан̣абха̄вена тасса тадаттхасиддхихетута̄йапи убхиннампи ниппарийа̄йато лаббхати. итаресу пана арийапхаласса маггена самуччхиннакилеса̄нам̣ пат̣ипассаддхакиччата̄йа, магга̄нукӯлаппаваттито парийаттидхаммасса ча тададхигамахетута̄йа̄ти убхиннампи парийа̄йатова лаббхатӣти.
аттахитапарахитам̣ са̄дхентӣти са̄дхӯ, тесам̣ ган̣о самуда̄йоти са̄дхуган̣о, са̄дху ча̄йам̣ ган̣о ча̄ти ва̄ са̄дхуган̣о, са̄дхуно ва̄ самма̄самбуддхасса а̄йатто ган̣о тасса орасапуттабха̄ватоти са̄дхуган̣о. со пана чатуннам̣ арийамаггасаман̇гӣнам̣, чатуннан̃ча пхаласаман̇гӣнам̣ васена ат̣т̣хавидхо арийасан̇гхо, там̣ са̄дхуган̣ам̣. пича̄ти нипа̄тасамуда̄йо, еко ва̄ нипа̄то, тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ ванданакирийа̄йа сампин̣д̣анаттхо. кечи ‘‘ган̣о’’ти идха пакаран̣атова арийаган̣апуггалова лаббхатӣти са̄дхӯти бха̄ванапум̣сакавасена ‘‘вандитва̄’’ти имина̄ саха йодженти, тада̄ пана са̄дхӯти бхайала̄бха̄дивирахена саккаччам̣ а̄даранти аттхо.
2. евам̣ пакаран̣а̄рамбхе йатха̄дхиппетам̣ ратанаттайаппан̣а̄мам̣ катва̄ ида̄ни йаттха па̄т̣аваттха̄йа идам̣ пакаран̣ам̣ пат̣т̣хапӣйати, там̣ саддхим̣ десакадесапат̣игга̄хакасампаттӣхи вибха̄ветва̄ дассенто а̄ха ‘‘пан̣д̣укамбалана̄ма̄йа̄’’тиа̄ди. таттха девара̄джасса пан̣д̣укамбалана̄ма̄йа сила̄йа вимале сӣтале тале нисинно атулавиккамо девадевехи пӯджито девадево девапураккхато дева̄нам̣ девалокасмим̣ йам̣ дхаммам̣ десесӣти самбандхо.
айам̣ панеттха аттхо – пан̣д̣укамбаласариккхаван̣н̣ата̄йа ‘‘пан̣д̣укамбала’’нти на̄мам̣ саман̃н̃а̄ етисса̄ти пан̣д̣укамбалана̄ма̄. са̄ хи саккасса та̄дисапун̃н̃а̄нубха̄вена ниббатта̄ пан̣д̣укамбаладжайасуманапуппхасама̄нена ван̣н̣ена саббака̄лам̣ вирочати, пама̄н̣ато пана сат̣т̣хийоджана̄йа̄ма̄, пан̃н̃а̄сайоджанавиттха̄ра̄, паннарасайоджануббедха̄ ча хоти. сила̄йа̄ти авайавасамбандхе са̄мивачанам̣. тула̄йа саммито тулйо, на тулйо атулйо, атулйо виккамо балам̣ етасса̄ти атулйавиккамо. самма̄самбуддхасса хи парамапа̄рамита̄нубха̄васам̣сиддхена хаттхиган̣ана̄йа кот̣исахассахаттхӣнам̣, пурисаган̣ана̄йа дасакот̣исахассапуриса̄нам̣ балехи самаппама̄н̣ена ка̄йабалена, аппама̄н̣ена ча н̃а̄н̣абалена на кассачи девабрахма̄дӣсу ан̃н̃атарасса балатулана̄йа упанетаббам̣ аттхи. атха ва̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣атта̄ атулйо параккамасан̇кха̄то апарима̄н̣агун̣ависеса̄вахена анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ена саммаппадха̄нена саманна̄гататта̄ ва̄ атулйо саммаппадха̄насан̇кха̄то виккамо имасса̄ти атулйавиккамо. ‘‘атулйавиккамо’’ти ча ваттаббе га̄тха̄бандхавасена йа-ка̄ралопам̣ катва̄ ‘‘атулавиккамо’’ти вуттам̣. атха ва̄ саммитаттхе а-ка̄рапаччайасса̄пи самбхавато атуло виккамо асса̄ти ‘‘атулавиккамо’’ти вуттам̣.
диббантӣти дева̄, пан̃чака̄магун̣а̄дӣхи кӣл̣анти, тесу ва̄ вихаранти, виджайасаматтхата̄йогена ба̄хираббхантарике паччаттхике виджетум̣ иччханти, иссарийадхана̄дисакка̄рада̄наггахан̣ам̣, там̣там̣аттха̄нуса̄санан̃ча каронта̄ вохаранти, пун̃н̃ан̃а̄н̣а̄нубха̄ваппатта̄йа джутийа̄ джотенти, йатха̄дхиппетан̃ча висайам̣ аппат̣игха̄тена гаччханти, йатхиччхитаниппха̄дане ча сакконтӣти аттхо. атха ва̄ деванӣйа̄ там̣там̣бйасананиттхаран̣аттхикехи ‘‘саран̣ам̣ пара̄йан̣а’’нти гаманӣйа̄, абхиттхаванӣйа̄ собха̄висесайогена каманӣйа̄ти ва̄ дева̄, те тивидха̄ – саммутидева̄ упапаттидева̄ висуддхидева̄ти. таттха саммутидева̄ на̄ма маха̄саммата̄дайо кхаттийа̄. упапаттидева̄ на̄ма ча̄тумаха̄ра̄джике упа̄да̄йа тадуттаридева̄. висуддхидева̄ на̄ма кхӣн̣а̄сава̄. идха пана упапаттидева̄ дат̣т̣хабба̄. но ча кхо тепи ависесена, т̣хапетва̄ пана йа̄ма̄дике ча̄тумаха̄ра̄джиката̄ватим̣сава̄синова адхиппета̄. тесам̣ чатӯхи сан̇гахаваттхӯхи ран̃джанато ра̄джа̄, дева̄нам̣ ра̄джа̄ иссаро девара̄джа̄, тасса девара̄джасса, ‘‘саккасса деваран̃н̃о’’ти адхиппа̄йо. на хи ан̃н̃есам̣ девалокесу нисинно бхагава̄ абхидхаммапит̣акам̣ десесӣти.
3. йанти анийаманиддесо, тасса пана ‘‘таттха̄’’ти имина̄ нийаманам̣ ведитаббам̣. йатха̄вутта̄нам̣ тин̣н̣ампи дева̄нам̣ уттамо дево техи саббехи адхикатарам̣ кӣл̣ана̄дийогатоти девадево, бхагава̄. со хи ниратисайа̄йа абхин̃н̃а̄кӣл̣а̄йа уттамехи диббабрахмаарийавиха̄рехи сапарасанта̄насиддха̄йа пан̃чавидхама̄равиджайиччха̄ниббаттийа̄ читтиссарийасаттадхана̄дисамма̄пат̣ипаттиавеччаппаса̄дасакка̄рада̄наггахан̣асан̇кха̄тена, йатха̄пара̄дхайатха̄нуломайатха̄дхамма̄нуса̄санасан̇кха̄тена ча воха̄ра̄тисайена парама̄йа пан̃н̃а̄йа ча сарӣраппабха̄сан̇кха̄та̄йа джутийа̄ анупама̄йа н̃а̄н̣асарӣрагатийа̄ ма̄равиджайасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣апарахитаниппха̄данесу аппат̣ихата̄йа саттийа̄ ча саманна̄гататта̄ садевакена ва̄ локена ‘‘саран̣а’’нти гаманӣйато, абхиттхаванӣйато, бхаттивасена каманӣйато ча саббе те деве техи техи гун̣ехи абхибхуййа т̣хитоти саббадевехи пӯджанӣйатаро дево, висуддхидевабха̄васан̇кха̄тасса ва̄ саббан̃н̃угун̣а̄лан̇ка̄расса адхигататта̄ ан̃н̃есан̃ча дева̄нам̣ атисайена девоти девадево. дева̄нанти тада̄ дхаммапат̣игга̄хака̄нам̣ дасасахассачаккава̄л̣а̄дхива̄сӣнам̣ ма̄тудевапуттаппамукха̄нам̣ упапаттидева̄нам̣. висуддхидева̄нампеттха гахан̣анти ваданти. те пана упапаттидевесвева сан̇гахита̄ мануссаараханта̄нам̣ таттха абха̄вато. девадевехӣти висуддхидевехи. висуддхидева̄ хи вуттанайена итарадевехи са̄тисайам̣ кӣл̣ана̄дийогато идха ‘‘девадева̄’’ти адхиппета̄, техи. пӯджитоти пӯджитаббо, пӯджитум̣ арахоти аттхо. етена висуддхидевесупи бхагавато аггапуггалатам̣ дӣпети. десесӣти мадхуракаравӣкасаддасадисам̣ брахмассарам̣ ниччха̄ренто пака̄сеси. девалокасминти та̄ватим̣садевалоке. сабха̄васа̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣ дха̄ретӣти дхаммо, кусала̄дибхедо абхидхаммо, идха пана таппака̄сакам̣ абхидхаммапит̣акам̣ ‘‘дхамма’’нти вуттам̣. татха̄ хи ваккхати ‘‘пит̣акуттаме’’ти. девапураккхатоти дасасахассачаккава̄л̣ава̄сидиббабрахмехи пураккхато, парива̄ритоти аттхо.
нану ча ‘‘дева̄на’’нти вачаненева девапураккхатабха̄во сиддхоти ким̣ ‘‘девапураккхато’’ти вачанена? на̄йам̣ досо. бхагава̄ хи када̄чи чӯл̣апантхакаттхера̄дӣнам̣ вийа параммукхепи нисӣдитва̄ обха̄сам̣ виссаджджетва̄ сатта̄нам̣ саммукхе нисиннам̣ вийа дассенто дхаммам̣ десети, када̄чипи па̄ра̄йаникабра̄хман̣а̄дӣнам̣ вийа саммукхепи нисӣдитва̄ ан̃н̃ехи ча паривуто ан̃н̃есампи дхаммам̣ десети, идха пана на татха̄, девехийева паривуто дева̄нам̣ десетӣти дассанаттхам̣ ‘‘девапураккхато’’типи ваттаббамева̄ти.
4. еваметасмим̣ пакаран̣е га̄раваджананаттхам̣ тена сампа̄детаббапа̄т̣авависайам̣ абхидхаммапит̣акам̣ десака̄дисампаттӣхи саха вибха̄ветва̄ ида̄ни йатха̄дхиппетапакаран̣а̄рамбхапайоджана̄бхидха̄на̄бхидхеййасотуджанасамусса̄ханакаран̣аппака̄ра̄ни ча вибха̄ветум̣ ‘‘таттха̄ха’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘па̄т̣аваттха̄йа̄’’ти имина̄ пакаран̣а̄рамбхапайоджанам̣ вуттам̣. ‘‘абхидхамма̄вата̄ра’’нти имина̄ абхидха̄на̄бхидхеййа̄ни. ‘‘мадхура’’нтиа̄дӣхи пакаран̣ам̣ висесети. ‘‘сама̄сена̄’’ти ча имина̄ сотуджанасамусса̄ханакаран̣аппака̄ра̄нӣти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘аха’’нти каттубхӯтам̣ атта̄нам̣ ниддисати. татха̄ хи йо паро на хоти, со нийакаджджхаттасан̇кха̄то атта̄ ‘‘аха’’нти вуччати.
пат̣уно бха̄во па̄т̣авам̣, там̣йева аттхо пайоджанат̣т̣хена̄ти па̄т̣аваттхо, тадаттха̄йа. там̣ сандха̄йа вивидханайаггахан̣асаматтхасса сутамайан̃а̄н̣асса уппа̄данаттханти вуттам̣ хоти. сам̣са̄ре бхайам̣ иккханти, бхинданти ва̄ па̄паке акусале дхаммети бхиккхӯ, тесам̣. пит̣акан̃ча там̣ уттаман̃ча̄ти пит̣акуттамам̣, тасмим̣ пит̣акуттаме, абхидхаммапит̣акети адхиппа̄йо. тан̃хи парийаттибха̄джанаттхато пит̣акам̣, тӣсу пит̣акесу висит̣т̣хабха̄вато уттаман̃ча̄ти пит̣акуттамам̣. таттха парийаттибха̄джанаттхатоти парийаттиаттхена чева бха̄джанаттхена ча. татха̄ хи ‘‘ма̄ пит̣акасампада̄нена̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) парийатти пит̣аканти вуччати. ‘‘атха пурисо а̄гаччхеййа куда̄лапит̣ака’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.228; а. ни. 3.70) йам̣ кин̃чи бха̄джанампи. тасма̄ идампи парийа̄пун̣итаббат̣т̣хена парийатти, абхидхамматтха̄нама̄дха̄ран̣аттхена бха̄джанан̃ча̄ти парийаттибха̄джанаттхато пит̣аканти вуччати. тенева̄ху –
‘‘пит̣акам̣ пит̣акаттхавидӯ,
парийаттиббха̄джанаттхато а̄ху;
тена самодха̄нетва̄,
тайопи винайа̄дайо н̃еййа̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄; па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄; дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄);
висит̣т̣хабха̄во панасса локавоха̄раматиккамма йатха̄сабха̄вавасена десанато, висит̣т̣хадхаммаккхандхавибха̄ванато ча ведитаббо. еттха хи ‘‘сатто пуггало бхиккхӯ’’тиа̄дикам̣ локавоха̄раматиккамма ‘‘кхандхадха̄туа̄йатана’’нтиа̄дина̄ йатха̄дхаммавасенева ба̄хулладесана̄ паватта̄, на итаресу вийа йатха̄вуттавоха̄равасена, йато идам̣ йатха̄дхаммаса̄сананти вуччати. саббасан̇кхатадхаммависит̣т̣хо четтха пан̃н̃а̄ккхандхо висесато вибха̄вито, тасма̄ тин̣н̣ампи пит̣ака̄нам̣ буддхавачанабха̄вепи йатха̄сабха̄ва̄натиккамадесана̄дито идамева тӣсу пит̣акесу висит̣т̣ханти йуттам̣. апича дхамма̄тирекадхаммависесабха̄вато часса висит̣т̣хабха̄во ведитаббо. абхидхамме хи ниппадесато кхандха̄йатана̄дидхамма̄нам̣ вибхаттатта̄ итарадвайато атирекатара̄, висит̣т̣ха̄ ча па̄л̣и хоти, тасма̄ атирекасса, висит̣т̣хасса ча па̄л̣идхаммасса васена идамева тӣсу пит̣акесу уттаманти ваттум̣ ват̣т̣ати. йатха̄вуттависит̣т̣хабха̄вайогатойева четам̣ ‘‘абхидхаммапит̣ака’’нти вуччати абхи-саддасса висит̣т̣хабха̄ваджотанато. апича вуд̣д̣химанта̄дидхамма̄нам̣ еттха вуттатта̄ четам̣ абхидхаммапит̣акам̣. йатха̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘йам̣ еттха вуд̣д̣химанто, салаккхан̣а̄ пӯджита̄ париччхинна̄;
вутта̄дхика̄ ча дхамма̄, абхидхаммо тена аккха̄то’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄; па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄; дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄);
татха̄ хеттха ‘‘рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄вети, метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 160 а̄дайо) вуд̣д̣химантопи дхамма̄ вутта̄, ‘‘рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄ садда̄рамман̣ам̣ ва̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1) найена а̄рамман̣а̄дӣхи лаккхитаббатта̄ салаккхан̣а̄пи ‘‘секкха̄ дхамма̄ асеккха̄ дхамма̄, локуттара̄ дхамма̄’’тиа̄дина̄ найена пӯджита̄ пӯджа̄раха̄пи ‘‘пхассо хоти, ведана̄ хотӣ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1) найена сабха̄вапариччхиннатта̄ париччхинна̄пи ‘‘махаггата̄ дхамма̄ аппама̄н̣а̄ дхамма̄ (дха. са. тикама̄тика̄ 12, дукама̄тика̄ 99), ануттара̄ дхамма̄’’тиа̄дина̄ найена адхика̄ висит̣т̣ха̄пи дхамма̄ вутта̄, тасма̄ абхи-саддасса вуд̣д̣хиа̄диаттхесупи паваттанато ‘‘вуд̣д̣химанто дхамма̄ еттха̄’’тиа̄дина̄ ниббачанена идам̣ пит̣акам̣ ‘‘абхидхамма’’нти вуччати. абхидхаммам̣ отаранти анена̄ти абхидхамма̄вата̄рам̣ на̄ма пакаран̣ам̣. имина̄ панасса аттха̄нугатамабхидха̄нам̣ дассети. ту-саддо падапӯран̣е. а̄чарийена хи га̄тха̄падапӯран̣аттхам̣ йебхуййена таттха таттха нипа̄та̄ вуччанти. йаттха пана несам̣ пайоджанависесо диссати, таттхева таматтхам̣ ваккха̄ма. мадхуранти ниппарийа̄йато мадхура-саддойам̣ дживха̄вин̃н̃еййе расависесе ваттати, идха пана ит̣т̣хабха̄васа̄ман̃н̃ена аттхабйан̃джанасампатти мадхурасаддена вутта̄. бхавати хи там̣садисасса там̣-саддена̄бхидха̄нам̣ йатха̄ ‘‘аггима̄н̣аво’’ти. тена пана мадхурена йогато идампи мадхурам̣ йатха̄ нӣлагун̣айогато нӣлуппаланти. нипун̣агамбхӣра̄йа бйан̃джанасампаттийа̄ чева аттхасампаттийа̄ ча абхидхаммависайам̣ матим̣ вад̣д̣хетӣти мативад̣д̣ханам̣. атха ва̄ бйан̃джанасампаттийа̄ ‘‘мадхура’’нти вуттам̣, аттхасампаттийа̄ ‘‘мативад̣д̣хана’’нти.
5. та̄л̣анти кун̃чикам̣, кун̃чика̄садисанти аттхо. муйханти тена̄ти мохо, авиджджа̄йетам̣ адхивачанам̣, мохойева абхидхаммамаха̄пурам̣ пависанта̄нам̣ павесананива̄ран̣атта̄ кава̄т̣абхӯтоти мохакава̄т̣ам̣, тасса. вигха̄т̣ети, вигха̄т̣ӣйати анена̄ти ва̄ вигха̄т̣анам̣. нану ча авиджджа̄кава̄т̣ам̣ пан̃н̃а̄йа уггха̄т̣ӣйати. са̄ хи тасса̄ уджувипаччанӣкабхӯта̄ти? саччам̣, идампи тасса̄ ка̄ран̣абха̄вена ‘‘мохакава̄т̣авигха̄т̣анакара’’нти вуттам̣. ка̄ран̣ака̄ран̣ампи хи ка̄ран̣авасена вуччати йатха̄ ‘‘чорехи га̄мо дад̣д̣хо, тин̣ехи бхаттам̣ сиддха’’нти.
6. судуттаранти дхамматтхадесана̄пат̣иведхасан̇кха̄тачатугамбхӣрабха̄вапат̣исам̣йуттата̄йа мандабуддхӣхи таритум̣ асаккун̣еййатта̄ атидуттарам̣, тенева чедам̣ маходадхисама̄натта̄ ‘‘маходадхӣ’’ти вуттам̣. махан̣н̣авопи хи чатура̄сӣтийоджанасахассагамбхӣро на сакка̄ ан̃н̃атра синерупаббатара̄джато кеначи патит̣т̣хам̣ ладдхум̣, евамидампи чатугамбхӣрата̄пат̣исам̣йуттам̣ ан̃н̃атра татха̄гата̄ на кеначи патит̣т̣хам̣ ладдхум̣ сакка̄ти. таранта̄нанти аттхаггахан̣авасена уттаритука̄ма̄нам̣. еттха ча ‘‘тарам̣ва̄’’ти адхика̄равасена ваттаббам̣, ваккхама̄нам̣ ва̄ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. таранта̄нанти паратӣрасампа̄пун̣анаттхам̣ уттаранта̄нам̣. тарам̣ва̄ти ул̣умпам̣ вийа, там̣сама̄нанти аттхо. макара̄ на̄ма маччхаджа̄тика̄, тесам̣ а̄каро нива̄сабхӯмӣти макара̄каро, там̣.
7. абхидхамме нийутта̄ а̄бхидхаммика̄, тесам̣. хаттхаса̄рам̣ вийа̄ти хаттхаса̄рам̣. йатха̄ хи манусса̄нам̣ бахӯсу ратана̄дӣсу виджджама̄несупи а̄пада̄су ча сукхапарибхогаттхам̣ хаттхе кайирама̄нам̣ са̄раратана̄дикам̣ ‘‘хаттхаса̄ра’’нти вуччати, евамидампи сатипи маханте абхидхаммапит̣аке тасса саббасо виттин̣н̣ата̄йа парихаритум̣ асаккун̣еййатта̄ тадаттхаса̄расампин̣д̣анавасена кайирама̄нам̣ а̄бхидхаммикабхиккхӯнам̣ сукхапарихаран̣аттха̄йа сампаджджатӣти хаттхаса̄расадисатта̄ ‘‘хаттхаса̄ра’’нти вуттам̣. паваккха̄мӣти пака̄рена катхесса̄ми, ана̄гатавачанан̃четам̣, ваттама̄насамӣпатта̄ ва̄ ана̄гате ваттама̄нӯпача̄рато ваттама̄навачанам̣, пат̣ин̃н̃а̄нантарамева ваккхатӣти. аттхавасена пака̄рена катхентопи саддавасена сан̇кхипитва̄ катхесса̄мӣти дассенто а̄ха ‘‘сама̄сена̄’’ти. самасанам̣ сам̣кхипанам̣ сама̄со, тена сама̄сена, на бйа̄савасена̄ти вуттам̣ хоти. етта̄вата̄ ча пайоджана̄бхидха̄на̄бхидхеййасотуджанасамусса̄ханакаран̣аппака̄ра̄ни дассетва̄ ида̄ни йасма̄ сотуджанасамусса̄ханам̣ на̄ма тесам̣ саккаччасаване нийун̃джанам̣, тасма̄ те таттха нийодженто а̄ха ‘‘там̣ сун̣а̄тха сама̄хита̄’’ти. саккаччасаванапат̣ибаддха̄ хи самма̄пат̣ипаттӣти. таттха танти там̣ майа̄ ваккхама̄нам̣ абхидхамма̄вата̄рам̣ сун̣а̄тха ниса̄майатха. сама̄хита̄ самма̄ а̄хита̄, авиккхиттачитта̄ти аттхо.
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.