5. катха̄ваттхума̄тика̄
пуггалакатха̄ван̣н̣ана̄
ида̄ни катха̄ваттхума̄тика̄йа аттхасам̣ван̣н̣ана̄найо хоти. таттха анутта̄наттхато та̄ва ‘‘пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄’’ти айам̣ пуччха̄, ‘‘а̄манта̄’’ти айам̣ пат̣иджа̄нана̄. касса пана̄йам̣ пуччха̄, касса пат̣иджа̄нана̄ти? ‘‘асукасса̄’’ти на ваттабба̄. на хи бхагава̄ парава̄дӣхи саддхим̣ вигга̄хикакатхам̣ катхенто имам̣ ма̄тикам̣ т̣хапеси, пуггалапан̃н̃аттидесана̄дим̣ пана нисса̄йа ‘‘параматтхато атта̄ на̄ма аттхӣ’’тиа̄дина̄ ана̄гате випалла̄сага̄хибхиккхӯнам̣, парава̄дӣнан̃ча на̄наппака̄радит̣т̣хит̣т̣ха̄нависодханаттхам̣ моггалипуттатиссаттхерасса ва̄данайадассанавасена пуггалава̄даметам̣ а̄раббха тантивасена ма̄тикам̣ т̣хапенто сакава̄дипарава̄дӣнам̣ пуччха̄висаджджанадоса̄ропананиггахапа̄пана̄дивачанапат̣ивачанавасенева т̣хапеси, тасма̄ тадаттхасса сукха̄вадха̄ран̣аттхам̣ сакава̄дӣпуччха̄ парава̄дӣпуччха̄ сакава̄дӣпат̣ин̃н̃а̄ парава̄дӣпат̣ин̃н̃а̄ти евам̣ вибха̄гам̣ дассетва̄ аттхаван̣н̣анам̣ карисса̄ма.
‘‘пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄’’ти айам̣ сакава̄дӣпуччха̄, та̄йа ча ‘‘йе ‘аттхи пуггало’ти евам̣ладдхика̄ пуггалава̄дино, те евам̣ пуччхитабба̄’’ти дӣпети. ке пана те пуггалава̄диноти? са̄сане ваджджипуттака̄ чева саммитийа̄ ча бахиддха̄ бахӯ ан̃н̃атиттхийа̄ ча. када̄ панете са̄сане уппанна̄ти? паринибба̄нато дутийе вассасате. бхагавати кира париниббуте маха̄кассапаттхерена самусса̄хитехи таппамукхехи васиган̣ехи субхаддавуд̣д̣хапаббаджита̄дӣнам̣ па̄пабхиккхӯнам̣ павесока̄саниседханаттхам̣ аджа̄тасаттура̄джа̄нам̣ саха̄йам̣ лабхитва̄ дхаммавинайасарӣрам̣ сан̇гахам̣ а̄ропетва̄ са̄сане ачале паватта̄пите тато вассасатасса аччайена веса̄лийам̣ ваджджипуттакехи дӣпита̄ни даса ваттхӯни маддитва̄ те ча бхиккхӯ ниггахетва̄ йасаттхерасамусса̄хитехи васиган̣ехи пуна дхаммавинайасан̇гахе кате техи ниггахита̄ дасасахасса̄ ваджджипуттака̄ кан̃чи дуббалара̄джа̄нам̣ балам̣ лабхитва̄ мӯласан̇гахам̣ бхиндитва̄ аттано ана̄ча̄ра̄нукӯлавачанам̣ паккхипитва̄ буддхавачанан̃ча чхад̣д̣етва̄ маха̄сан̇гӣтӣхи висум̣ дхаммавинайасан̇гахам̣ катва̄ маха̄сан̇гхика̄чарийакулам̣ на̄ма акам̣су. парисуддхаса̄санам̣ пана тхерехи парипа̄литатта̄ ‘‘тхерава̄до’’ти пан̃н̃а̄йи, имесу пана двӣсу ва̄десу маха̄сан̇гхикато бхиджджитва̄ екабйоха̄рика̄, гокулика̄ ча, тато пан̣н̣аттива̄да̄, бахулийа̄, четийава̄да̄ ча̄ти пан̃ча ва̄да̄, маха̄сан̇гхикехи пана саддхим̣ чха а̄чарийакула̄ни на̄ма джа̄та̄ни. татха̄ тхерава̄дато бхиджджитва̄ махиса̄сака̄, ваджджипуттака̄ ча, тато дхаммуттарийа̄, бхадрайа̄ника̄, чханна̄га̄рика̄, саммитийа̄ ча, махиса̄сакато дхаммагуттика̄, саббаттхика̄ ча, тато кассапика̄, тато сан̇кантика̄, тато суттава̄да̄ ча̄ти име ека̄даса ва̄да̄ джа̄та̄. те пуримехи чхахи саддхим̣ саттараса бхиннава̄да̄ дутийе вассасате уппанна̄, тхерава̄до пана екова асамбхиннако, тена саддхим̣ са̄сане ат̣т̣ха̄раса ника̄йа̄ джа̄та̄ти ведитабба̄, йе ‘‘ат̣т̣ха̄раса̄чарийакула̄нӣ’’ти павуччанти. имесам̣ пана ат̣т̣ха̄расаннам̣ а̄чарийава̄да̄нам̣ васена а̄йатим̣ са̄санасса а̄лул̣анам̣ н̃атва̄ самма̄самбуддхо двиннам̣ вассасата̄нам̣ аччайена са̄сане пат̣иладдхасаддхена асокена дхаммаран̃н̃а̄ ба̄хираке анолокетва̄ са̄сане ева ла̄бхасакка̄ре паваттанте ла̄бхасакка̄раттха̄йа са̄санавесам̣ гахетва̄ сака̄ни сака̄ни дит̣т̣хигата̄ни татхато дӣпентесу два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатикесу йатха̄вуттасаттараса̄чарийакулесу ча самайакусалата̄йа вичинитва̄ сетака̄ни датва̄ уппабба̄джитесу парисуддхе маха̄бхиккхусан̇гхе нисӣдитва̄ моггалипуттатиссаттхерасса йа̄ни тада̄ уппанна̄ни ваттхӯни, йа̄ни ча а̄йатим̣ уппаджджиссанти, сабба̄нипи та̄ни аттано саттха̄ра̄ диннама̄тика̄мукхаматтена пат̣иба̄хитва̄ суттасахассапат̣иман̣д̣итам̣ параппава̄даматханам̣ а̄йатилаккхан̣ам̣ катха̄ваттхуппакаран̣ам̣ ма̄тика̄вибхаджанавасена бха̄ситва̄ там̣ татийасан̇гӣтийам̣ сан̇гахам̣ а̄ропетва̄ а̄лул̣итам̣ са̄санам̣ паггахетум̣ саматтхабха̄вам̣ бхиккхусан̇гхе пака̄санаттхам̣ а̄йатива̄даппат̣иба̄хананайадассанавасена имам̣ катха̄ваттхума̄тикам̣ ватва̄ тхерасса ока̄сам̣ т̣хапенто тасса̄ вибхан̇гам̣ на авоча̄ти ведитаббам̣.
таттха пуггалоти атта̄ джӣво сатто. упалаббхатӣти пан̃н̃а̄йа упагантва̄ лаббхати, н̃а̄йатӣти аттхо. саччикат̣т̣хапараматтхена̄ти еттха саччикат̣т̣хоти ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа абхӯта̄ка̄рена аггахетаббо бхӯтат̣т̣хо. параматтхоти ануссава̄дивасена аггахетаббо уттаматтхо. убхайена̄пи йатха̄ рӯпаведана̄дайо дхамма̄ бхӯтена сабха̄вена упалаббханти, евам̣ та̄ва ‘‘пуггало упалаббхатӣ’’ти пуччхати. парава̄дӣ ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣иджа̄на̄ти. пат̣иджа̄нанан̃хи каттхачи ‘‘а̄ма бханте’’ти а̄гаччхати, каттхачи ‘‘а̄мо’’ти а̄гаччхати, идха пана ‘‘а̄манта̄’’ти а̄гатам̣. татра̄йам̣ адхиппа̄йо – парава̄дӣ хи йасма̄ бхагавата̄ ‘‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’тиа̄дина̄ (а. ни. 4.95-96) пуггало пака̄сито, бхагава̄ ча авитатхава̄дӣ, тасма̄ со ‘‘саччикат̣т̣хапараматтхенева аттхӣ’’ти ладдхим̣ гахетва̄ ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣иджа̄на̄ти.
атхасса та̄дисасса лесавачанасса чхалава̄дасса ока̄сам̣ ададама̄но сакава̄дӣ ‘‘йо саччикат̣т̣хо’’тиа̄дима̄ха. татра̄йам̣ адхиппа̄йо – йва̄йам̣ хет̣т̣ха̄ рӯпаведана̄дико дхаммаппабхедо а̄гато, на саммутисаччавасена, на̄пи ануссава̄дивасена гахетаббо, аттано пана бхӯтата̄йа ева саччикат̣т̣хо, аттапаччаккхата̄йа ча параматтхо, со татха̄пат̣ин̃н̃а̄то пуггало тато тена саччикат̣т̣хапараматтхена а̄ка̄рена упалаббхати, йатха̄ руппана̄нубхавана̄дина̄ сакийена̄ка̄рена пуна саччикат̣т̣хапараматтхо упалаббхати, ким̣ тава пуггалопи евам̣ упалаббхатӣти вуттам̣ хоти. на хевам̣ ваттаббети аваджа̄нана̄ парава̄дисса. со хи татха̄рӯпам̣ пуггалам̣ аниччханто аваджа̄на̄ти. на хи атта̄ на̄ма кхандха̄дивимутто кочи диссати ан̃н̃атра бйа̄мохаматта̄. татра̄йам̣ падаччхедо – на хи евам̣ ваттаббети. ‘‘на ха ева’’нтипи пат̣ханти, двиннампи евам̣ на ваттабботи аттхо.
а̄джа̄на̄хи ниггаханти сакава̄дивачанам̣. йасма̄ те пурима̄йа ваттаббапат̣ин̃н̃а̄йа паччхима̄ наваттаббапат̣ин̃н̃а̄, паччхима̄йа ча пурима̄ на сандхӣйати, тасма̄ ниггахам̣ патто, там̣ ниггахам̣ досам̣ апара̄дхам̣ а̄джа̄на̄хи, сампат̣иччха̄хӣти аттхо. евам̣ ниггахам̣ а̄джа̄на̄петва̄ ида̄ни там̣ т̣хапана̄йа чева ануломапат̣иломато па̄пана̄ропана̄нан̃ча васена па̄кат̣ам̣ каронто ‘‘хан̃чи пуггало’’тиа̄дима̄ха. таттха хан̃чӣти йади, саче пуггало упалаббхатӣти аттхо. айам̣ та̄ва парава̄дӣпаккхасса ануваданена т̣хапанато ниггахапатит̣т̣ха̄панато ниггахапа̄пана̄ропана̄нам̣ лаккхан̣абхӯта̄ ануломат̣т̣хапана̄ на̄ма. тена вата ретиа̄ди ануломапаккхе ниггахасса па̄пикатта̄ ануломапа̄пана̄ на̄ма. таттха тена̄ти ка̄ран̣авачанам̣. вата̄ти окаппанавачанам̣ нийамавачанам̣. рети а̄мантанавачанам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – тена вата ре ваттаббе вата ре хамбхо бхадрамукха тена ка̄ран̣ена ваттаббо ева̄ти аттхо. йам̣ таттха вадесӣтиа̄ди ануломапаккхе ниггахасса а̄ропитатта̄ ануломаропана̄ на̄ма. йан̃часса парийоса̄не ‘‘миччха̄’’ти падам̣, тасса пурато ‘‘идам̣ те’’ти а̄харитаббам̣. идам̣ те миччха̄ти айан̃хеттха аттхо. евам̣ упарипи. парато па̄л̣ийампи етам̣ а̄гатамева. но че пана ваттаббетиа̄ди ‘‘на хевам̣ ваттаббе’’ти пат̣иккхиттапаккхасса ануваданена т̣хапитатта̄ пат̣иломато ниггахапа̄пана̄ропана̄нам̣ лаккхан̣абхӯта̄ пат̣иломат̣т̣хапана̄ на̄ма. но ча вата ретиа̄ди пат̣иломапаккхе ниггахасса па̄питатта̄ пат̣иломапа̄пана̄ на̄ма. пуна йам̣ таттха вадесӣтиа̄ди пат̣иломапаккхе ниггахасса а̄ропитатта̄ пат̣иломаропана̄ на̄ма.
татра̄йам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сан̇кхепаттхо – йади пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена, тена вата бхо со упалаббхатӣти ваттаббо. йам̣ пана таттха вадеси ‘‘ваттаббо кхо пуримапан̃хе ‘саччикат̣т̣хапараматтхена упалаббхатӣ’ти но ча ваттаббо дутийапан̃хе ‘тато со пуггало упалаббхатӣ’’’ти, идам̣ те миччха̄ти евам̣ та̄ва ануломато т̣хапана̄па̄пана̄ропана̄ хонти.
атха на ваттаббо дутийапан̃хе ‘‘тато со пуггало упалаббхатӣ’’ти, пуримапан̃хепи на ваттаббова. йам̣ пана таттха вадеси ‘‘ваттаббо кхо пуримапан̃хе ‘саччикат̣т̣хапараматтхена упалаббхатӣ’ти, но ча ваттаббо дутийапан̃хе ‘тато со пуггало упалаббхатӣ’’’ти, идам̣ те миччха̄ти евам̣ пат̣иломато т̣хапана̄па̄пана̄ропана̄ хонти. еваметам̣ ниггахасса ча ануломато двиннам̣, пат̣иломато двиннанти чатуннам̣ па̄пана̄ропана̄нан̃ча вуттатта̄ упалаббхатӣтиа̄дикам̣ ануломапан̃чакам̣ на̄ма. еттха ча кин̃ча̄пи ануломато па̄пана̄ропана̄хи еко, пат̣иломато па̄пана̄ропана̄хи екоти две ниггаха̄ ката̄, а̄джа̄на̄хи ниггаханти етассева пана пат̣хамасса ниггахасса двӣха̄ка̄рехи а̄ропитатта̄ екова̄йам̣ ниггахоти гахетаббо. пат̣хамо ниггахо.
ида̄ни паччанӣканайо хоти. таттха пуггало нупалаббхатӣти пуччха̄ парава̄дисса. сакава̄дӣ йатха̄ рӯпаведана̄дайо дхамма̄ упалаббханти, евам̣ анупалаббханӣйато ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣иджа̄на̄ти. пуна итаро аттана̄ адхиппетам̣ саччикат̣т̣хам̣йева сандха̄йа ‘‘йо саччикат̣т̣хо’’тиа̄дима̄ха. саммутисаччапараматтхасачча̄ни ва̄ екато катва̄пи парава̄дӣ евама̄ха. сакава̄дӣ пуггало хи упа̄да̄йапан̃н̃аттисаббха̄ватопи двиннам̣ сачча̄нам̣ екато катва̄ пуччхитатта̄пи ‘‘на хева’’нти пат̣иккхипати. ида̄ни кин̃ча̄пи тена пат̣хамам̣ параматтхасаччавасена нупалаббханӣйата̄ сампат̣иччхита̄, паччха̄ пана саммутисаччавасена ва̄ вомиссакавасена ва̄ пат̣иккхитта̄. парава̄дӣ пана ‘‘нупалаббхатӣ’’ти вачанаса̄ман̃н̃аматтам̣ чхалава̄дам̣ нисса̄йа ‘‘йам̣ тайа̄ пат̣хамам̣ пат̣ин̃н̃а̄там̣, там̣ паччха̄ пат̣иккхитта’’нти бхан̣д̣анасса пат̣ибхан̣д̣анам̣ вийа аттано катасса ниггахакаммасса пат̣икаммам̣ каронто ‘‘а̄джа̄на̄хи пат̣икамма’’нти а̄ха. ида̄ни йатха̄сса ануломапан̃чаке сакава̄дина̄ ва̄дат̣т̣хапанам̣ катва̄ ануломапат̣иломато па̄пана̄ропана̄хи парава̄диниггахо па̄кат̣о като, евам̣ пат̣икаммам̣ па̄кат̣ам̣ каронто ‘‘хан̃чи пуггало’’тиа̄дима̄ха. там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева аттхато ведитаббам̣. йасма̄ панеттха т̣хапана̄ на̄ма парава̄дипаккхасса т̣хапанато ‘‘айам̣ тава досо’’ти дассетум̣ т̣хапанаматтамева хоти, на ниггахасса ва̄ пат̣икаммасса ва̄ па̄кат̣ӣбха̄вакаран̣ам̣, па̄пана̄ропана̄хи панасса па̄кат̣ӣкаран̣ам̣ хоти, тасма̄ идам̣ ануломапат̣иломато па̄пана̄ропана̄нам̣ васена чатӯха̄ка̄рехи пат̣икаммасса кататта̄ пат̣икаммачатуккам̣ на̄ма̄ти екам̣ чатуккам̣ ведитаббам̣.
евам̣ пат̣икаммам̣ катва̄ ида̄ни йва̄сса ануломапан̃чаке сакава̄дина̄ ниггахо като, тасса тамева чхалава̄дам̣ нисса̄йа дуккат̣абха̄вам̣ дассенто ‘‘твам̣ че пана ман̃н̃асӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха твам̣ че пана ман̃н̃асӣти йади твам̣ ман̃н̃аси. ‘‘ваттаббе кхо’’ти идам̣ паччанӣке ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣иджа̄нанам̣ сандха̄йа вуттам̣, ‘‘но ча ваттаббе’’ти идам̣ пана ‘‘на хева̄’’ти аваджа̄нанам̣ сандха̄йа вуттам̣. тена тава таттха̄ти тена ка̄ран̣ена твам̣йева тасмим̣ ‘‘йо нупалаббхатӣ’’ти паккхе хевам̣ пат̣иджа̄нанти ‘‘а̄манта̄’’ти евам̣ пат̣иджа̄нанто. хевам̣ ниггахетаббети пуна ‘‘на хева̄’’ти аваджа̄нанто евам̣ ниггахетаббо. атха там̣ нигган̣ха̄ма̄ти атхевам̣ нигган̣хана̄рахам̣ там̣ нигган̣ха̄ма, суниггахито ча хосӣти сакена матена ниггахитатта̄ суниггахито ча бхаваси. евамасса ниггахетаббабха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни там̣ нигган̣ханто ‘‘хан̃чӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха т̣хапана̄па̄пана̄ропана̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитабба̄. парийоса̄не пана идам̣ те миччха̄ти идам̣ тава вачанам̣ миччха̄ хотӣти аттхо. идам̣ чхалава̄дена чатӯхи а̄ка̄рехи ниггахасса кататта̄ ниггахачатуккам̣ на̄ма.
евам̣ ниггахам̣ катва̄пи ида̄ни ‘‘йади айам̣ майа̄ тава матена като ниггахо дунниггахо, йопи мама тайа̄ хет̣т̣ха̄ ануломапан̃чаке като ниггахо, сопи дунниггахо’’ти дассенто ‘‘есе че дунниггахите’’тиа̄дима̄ха. таттха есе че дунниггахитети есо че тава ва̄до майа̄ дунниггахито, атха ва̄ есо че тава майа̄ като ниггахо дунниггахо. хевамевам̣ таттха даккха̄ти таттха̄пи тайа̄ мама хет̣т̣ха̄ кате ниггахе евамевам̣ пасса. ида̄ни йва̄сса хет̣т̣ха̄ сакава̄дина̄ ниггахо като, там̣ ‘‘ваттаббе кхо’’тиа̄дивачанена дассетва̄ пуна там̣ ниггахам̣ аниггахабха̄вам̣ упаненто ‘‘но ча майам̣ тайа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха но ча майам̣ тайа̄ таттха хета̄йа пат̣ин̃н̃а̄йа̄тиа̄дӣсу айаматтхо – йасма̄ со тайа̄ мама като ниггахо дунниггахо, тасма̄ майам̣ тайа̄ таттха ануломапан̃чаке ‘‘а̄манта̄’’ти ета̄йа пат̣ин̃н̃а̄йа евам̣ пат̣иджа̄нанта̄ пуна ‘‘на хева̄’’ти пат̣иккхепе катепи ‘‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’’нти евам̣ ниггахетабба̄йева, евам̣ аниггахетаббампи мам̣ нигган̣ха̄си, ӣдисена пана ниггахена дунниггахита̄ майам̣ хома. ида̄ни йам̣ ниггахам̣ сандха̄йа дунниггахита̄ ча хома̄ти авоча, там̣ дассетум̣ ‘‘хан̃чи пуггало…пе… идам̣ те миччха̄’’ти а̄ха. евамидам̣ ануломапат̣иломато чатӯхи па̄пана̄ропана̄хи ниггахасса упанӣтатта̄ упанайаначатуккам̣ на̄ма хоти.
ида̄ни на хевам̣ ниггахетаббетиа̄дикам̣ ниггаманачатуккам̣ на̄ма хоти. таттха на хевам̣ ниггахетаббети йатха̄хам̣ тайа̄ ниггахито, на хи евам̣ ниггахетаббо, етасса хи ниггахасса дунниггахабха̄во майа̄ са̄дхито. тена хӣти тена ка̄ран̣ена. йасма̄ еса ниггахо дунниггахо, тасма̄ йам̣ мам̣ нигган̣ха̄си. хан̃чи пуггало…пе… идам̣ те миччха̄ти идам̣ нигган̣ханам̣ тава миччха̄ти аттхо. тена хи йе кате ниггахети йена ка̄ран̣ена идам̣ миччха̄, тена ка̄ран̣ена йо тайа̄ ниггахо като, со дуккат̣о. йам̣ майа̄ пат̣икаммам̣ катам̣, тадева сукатам̣. йа̄пи чеса̄ пат̣икаммачатукка̄дивасена катха̄маггасампат̣ипа̄дана̄ ката̄, са̄пи суката̄ти. тадева пуггало упалаббхатӣтиа̄дикасса ануломапан̃чакасса нупалаббхатӣтиа̄дика̄нам̣ пат̣икамманиггахопанайананиггаманачатукка̄нан̃ча васена ануломапаччанӣкам̣ на̄ма ниддит̣т̣ханти ведитаббам̣. етта̄вата̄ сакава̄дино пуббапаккхе сати парава̄дино вачанаса̄ман̃н̃аматтена чхалава̄дена джайо хоти.
ида̄ни йатха̄ парава̄дино пуббапаккхе сати сакава̄дино дхамменева татхена джайо хоти, татха̄ ва̄дуппаттим̣ дассетум̣ ‘‘пуггало нупалаббхатӣ’’ти паччанӣка̄нуломапан̃чакам̣ а̄раддхам̣. таттха паччанӣке пуччха̄ парава̄дисса, рӯпа̄дибхедам̣ саччикат̣т̣хапараматтхам̣ сандха̄йа пат̣ин̃н̃а̄ сакава̄дисса, суддхасаммутисаччам̣ ва̄ параматтхамиссакам̣ ва̄ саммутисаччам̣ сандха̄йа ‘‘йо саччикат̣т̣хо’’ти пуна ануйого парава̄дисса, саммутивасена ‘‘пуггало нупалаббхатӣ’’ти наваттаббатта̄ миссакавасена ва̄ ануйогасса сам̣кин̣н̣атта̄ ‘‘на хева’’нти пат̣иккхепо сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄там̣ пат̣иккхипатӣти вачанаса̄ман̃н̃аматтена ‘‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’’нтиа̄дивачанам̣ парава̄дисса. евамайам̣ пуггало нупалаббхатӣти дутийава̄дам̣ нисса̄йа дутийо ниггахо хотӣти ведитаббо. евам̣ тена чхалена ниггахо а̄ропито.
ида̄ни дхаммена самена парава̄дипат̣ин̃н̃а̄йа аттано ва̄де джайам̣ дассетум̣ ануломанайе пуччха̄ сакава̄дисса, аттано ладдхим̣ нисса̄йа пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса, ладдхийа̄ ока̄сам̣ адатва̄ параматтхавасена пуна ануйого сакава̄дисса, параматтхавасена пуггаласса анупалаббханато пат̣иккхепо парава̄дисса, тато парам̣ дхаммена самена аттано джайадассанаттхам̣ ‘‘а̄джа̄на̄хи пат̣икамма’’нтиа̄ди саббам̣ сакава̄дивачанамева хоти. таттха саббесам̣ пат̣икамманиггахопанайананиггаманачатукка̄нам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева аттхо ведитаббо. евамидам̣ ‘‘пуггало нупалаббхатӣ’’тиа̄дикасса паччанӣкапан̃чакасса ‘‘упалаббхатӣ’’тиа̄дӣнам̣ пат̣икамманиггахопанайананиггаманачатукка̄нан̃ча васена паччанӣка̄нуломапан̃чакам̣ на̄ма ниддит̣т̣хам̣ хоти. евамета̄ни пат̣хамасаччикат̣т̣хе две пан̃чака̄ни ниддит̣т̣ха̄ни, таттхетам̣ вуччати –
‘‘ниггахо парава̄дисса, суддхо пат̣хамапан̃чаке;
асуддхо пана тассева, пат̣икаммаджайо тахим̣.
‘‘ниггахо сакава̄дисса, асуддхо дутийапан̃чаке;
висуддхо пана тассева, пат̣икаммаджайо тахим̣.
‘‘тасма̄ двӣсупи т̣ха̄несу, джайова сакава̄дино;
дхаммена хи джайо на̄ма, адхаммена куто джайо.
‘‘саччикат̣т̣хе йатха̄ четтха, пан̃чакадвайаман̣д̣ите;
дхамма̄дхаммавасенева, вутто джайапара̄джайо.
‘‘ито паресу саббесу, саччикат̣т̣хесу пан̣д̣ито;
евамева вибха̄веййа, убхо джайапара̄джайе’’ти. (катха̄. ат̣т̣ха. 7-10);
пат̣хамо суддхикасаччикат̣т̣хо нит̣т̣хито.
евам̣ суддхикасаччикат̣т̣хам̣ виттха̄ретва̄ ида̄ни тамева апарехипи ока̄са̄дӣхи найехи виттха̄ретум̣ пуна ‘‘пуггало упалаббхатӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. пуна саббаттха̄ти сарӣрам̣ сандха̄йа ануйого сакава̄дисса, рӯпасмим̣ атта̄нам̣ саманупассана̄досан̃ча ‘‘ан̃н̃ам̣ джӣвам̣ ан̃н̃ам̣ сарӣра’’нти а̄паджджанадосан̃ча дисва̄ пат̣иккхепо парава̄дисса. сесаметтха ануломапаччанӣкапан̃чаке хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣. па̄т̣хо пана сам̣кхитто. таттха йасма̄ сарӣрам̣ сандха̄йа ‘‘саббаттха нупалаббхатӣ’’ти вутте сарӣрато бахи упалаббхатӣти а̄паджджати, тасма̄ паччанӣке пат̣иккхепо сакава̄дисса, пат̣хамам̣ ануджа̄нитва̄ паччха̄ аваджа̄на̄тӣти чхалава̄дасса васена пат̣икаммам̣ парава̄дисса, сесам̣ па̄кат̣амева.
дутийанайе саббада̄ти пуримапаччхимаджа̄тика̄лан̃ча дхарама̄напариниббутака̄лан̃ча сандха̄йа ануйого сакава̄дисса, свева кхаттийо со бра̄хман̣отиа̄дӣнам̣ а̄паттидосан̃ча дхарама̄напариниббута̄нам̣ висеса̄бха̄вадосан̃ча дисва̄ пат̣иккхепо парава̄дисса. сесам̣ пат̣хаманайе вуттасадисамева.
татийанайе саббесӯти кхандха̄йатана̄дӣни сандха̄йа пуччха̄ сакава̄дисса, рӯпасмим̣ атта̄, чаккхусмим̣ атта̄тиа̄дидосабхайена пат̣иккхепо парава̄дисса. сесам̣ та̄дисамева̄ти.
евамима̄ни тӣн̣и мукха̄ни ануломапаччанӣкапан̃чаке ануломаматтавасенева та̄ва пат̣ипа̄т̣ийа̄ бха̄джетва̄ пуна паччанӣка̄нуломапан̃чаке паччанӣкаматтавасенева бха̄джетум̣ ‘‘пуггало нупалаббхатӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха хет̣т̣ха̄ вуттанайена аттхо ведитаббо. етта̄вата̄ суддхикасса чева имесан̃ча тин̣н̣анти чатуннам̣ саччикат̣т̣ха̄нам̣ екекасмим̣ саччикат̣т̣хе ануломапаччанӣкасса, паччанӣка̄нуломасса ча̄ти двиннам̣ двиннам̣ паччанӣка̄нам̣ васена айам̣ ат̣т̣хамукха̄ на̄ма ва̄дайутти ниддит̣т̣ха̄ хотӣти ведитабба̄. йа̄ екекасмим̣ мукхе екекасса ниггахасса васена вуччати. таттхетам̣ вуччати –
‘‘евам̣ чатуббидхе пан̃хе, пан̃чакадвайабхедато;
еса̄ ат̣т̣хамукха̄ на̄ма, ва̄дайутти пака̄сита̄.
‘‘ат̣т̣хева ниггаха̄ таттха, чатта̄ро тесу дхаммика̄;
адхаммика̄ ча чатта̄ро, саббаттха сакава̄дино;
джайо пара̄джайо чева, саббаттха парава̄дино’’ти. (катха̄. ат̣т̣ха. 14);
айам̣ та̄веттха анутта̄наттхато сам̣ван̣н̣ана̄.
аттхавиниччхайо панеттха̄пи моггалипуттатиссаттхерена катаниддесасса найамукхаматтадассанавасенева хоти. тхерена хи бхагавата̄ т̣хапита̄йа етисса̄ ма̄тика̄йа падуддха̄равасена ниддесам̣ акатва̄ бхагавата̄ диннаат̣т̣хамукхава̄дайуттинайе т̣хатва̄ апарехи парийа̄йехи пуггалава̄дам̣, тадан̃н̃ам̣ на̄наппака̄рам̣ миччха̄га̄хан̃ча нира̄каронтенева пуггалакатхам̣ а̄дим̣ катва̄ са̄дхикадвисатакатха̄хи ниддесо като.
таттха пуггалава̄данира̄каран̣аттхам̣ та̄ва кхандха̄йатанадха̄туиндрийавасена саттапан̃н̃а̄са̄йа дхаммесу екекена саддхим̣ ‘‘пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена, рӯпан̃ча упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена…пе… пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена, ведана̄пи упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄’’тиа̄дина̄ найена пуггаласам̣санданавасаппаваттам̣ суддхикасам̣санданам̣, йатха̄ рӯпаведана̄дайо саттапан̃н̃а̄са дхамма̄ ан̃н̃аман̃н̃а̄ висадиса̄ упалаббханти, евам̣ рӯпа̄дӣхи висадисо пуггало упалаббхатӣти пуччханавасаппаваттам̣ опаммасам̣санданам̣, ‘‘рӯпам̣ пуггало, рӯпасмим̣ пуггало, ан̃н̃атра рӯпа̄ пуггало, пуггаласмим̣ рӯпа’’нти евам̣ чатукканайена саттапан̃н̃а̄са̄йа дхаммехи пуччханавасаппаваттам̣ чатукканайасам̣сандананти тивидха̄ сам̣сандананайа̄ вутта̄. таттха пуггаласса рӯпа̄дисабха̄ватте ниччасассатуччхеда̄диппасан̇гато йатха̄нурӯпам̣ нира̄каран̣ам̣ ведитаббам̣, ативиттха̄рабхайенеттха упари четам̣ на виттха̄рӣйати.
тато ‘‘йатха̄ рӯпа̄дайо саппаччайа̄, аппаччайа̄дайо ва̄ хонти, евам̣ тава пуггалопи саппаччайата̄дилаккхан̣айутто’’ти пуччханавасаппаватта̄ лаккхан̣айуттикатха̄, ‘‘пуггало’’ти, ‘‘упалаббхатӣ’’ти ча пададвайа̄дисодханаттхам̣ ‘‘йо пуггало, со упалаббхати. йо ва̄ упалаббхати, со пуггало’’тиа̄дипуччханавасаппаваттам̣ вачанасодханам̣, ‘‘рӯпадха̄туйа̄ рӯпӣ’’тиа̄ди на̄мапан̃н̃аттисодханавасаппаватто пан̃н̃атта̄нуйого ча, ‘‘сова пуггало сандха̄вати асма̄ лока̄ парам̣ локам̣, ан̃н̃о ва̄, на ан̃н̃о ва̄, нева ан̃н̃о на̄нан̃н̃о ва̄’’тиа̄дина̄ гатипариваттанамукхена чутипат̣исандха̄нуйого, ‘‘руккхам̣ упа̄да̄йа чха̄йа̄дӣнам̣ вийа кхандха̄дим̣ упа̄да̄йа параматтхато пуггалапан̃н̃аттӣ’’ти ва̄де тасса аниччасан̇кхатата̄диппасан̇гадӣпако упа̄да̄пан̃н̃атта̄нуйого, ‘‘калйа̄н̣апа̄пака̄нам̣ камма̄нам̣ ка̄рако пуггало’’ти ва̄де тасса ват̣т̣адуккха̄нупаччхеда̄диппасан̇гадӣпако пурисака̄ра̄нуйого ча, ‘‘йо иддхивикуббако, со пуггало’’тиа̄дива̄дабхедако абхин̃н̃а̄нуйого, ‘‘ма̄та̄пита̄дайо на̄ма аттхи, тена пуггало аттхӣ’’ти ва̄дабхедако н̃а̄така̄нуйого, ‘‘евам̣ кхаттийо’’тиа̄ди джа̄тйа̄нуйого, ‘‘гахат̣т̣хо паббаджито’’тиа̄ди пат̣ипатта̄нуйого, ‘‘дево мануссо’’тиа̄ди упапатта̄нуйого, ‘‘сота̄панно’’тиа̄ди пат̣иведха̄нуйого, ‘‘ат̣т̣ха пурисапуггала̄’’тиа̄ди сан̇гха̄нуйого, ‘‘пуггало сан̇кхато’’тиа̄дивасаппаватто саччикат̣т̣хасабха̄га̄нуйого, ‘‘сукхам̣ веданам̣ ведийама̄но’’тиа̄ди ведака̄нуйого, ‘‘ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ’’тиа̄ди кичча̄нуйого, ‘‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’тиа̄дина̄ пуггаласабха̄васа̄дхакасуттесу саннисситесу –
саббе дхамма̄ анатта̄ (ма. ни. 1.353, 356; дха. па. 279), дуккхамева уппаджджама̄нам̣ уппаджджати (сам̣. ни. 2.15).
кинну саттоти паччеси, ма̄ра дит̣т̣хигатам̣ ну те;
суддхасан̇кха̄рапун̃джойам̣, найидха саттӯпалаббхати.
дуккхамева хи самбхоти, дуккхам̣ тит̣т̣хати вети ча;
на̄н̃н̃атра дуккха̄ самбхоти, на̄н̃н̃ам̣ дуккха̄ нируджджхати. (сам̣. ни. 1.171);
йасма̄ ча кхо, а̄нанда, сун̃н̃ам̣ аттена ва̄ аттанийена ва̄…пе… тасма̄ сун̃н̃о локоти вуччати (сам̣. ни. 4.85).
‘‘аттани ва̄, бхиккхаве, сати аттанийам̣ мети асса̄ти…пе… аттани ча бхиккхаве аттанийе ча саччато тхетато анупалаббханийама̄не йампи там̣ дит̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣, со локо, со атта̄, со печча бхависса̄ми, ниччо дхуво сассато авипарин̣а̄мадхаммо, сассатисамам̣ татхева т̣хасса̄мӣти, нана̄йам̣, бхиккхаве, кевало парипӯро ба̄ладхаммо’’ти (ма. ни. 1.244), ‘‘татра, сенийа, йва̄йам̣ саттха̄ дит̣т̣хе чева дхамме атта̄нам̣ саччато тхетато на пан̃н̃а̄пети, абхисампара̄йе ча…пе… айам̣ вуччати, сенийа, саттха̄ самма̄самбуддхо’’тиа̄дина̄ пуггала̄бха̄вадӣпакасуттасандассанавасаппаватто суттасандассана̄нуйого ча̄ти еттакена катха̄маггена виттха̄рато пат̣хама̄ пуггалакатха̄ вибхатта̄. таттха ‘‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’тиа̄дӣсу йатха̄ рӯпа̄дайо дхамма̄ паччатталаккхан̣аса̄ман̃н̃алаккхан̣авасена лаббханти, на евам̣ пуггало, рӯпа̄дӣсу пана сати локавоха̄раматтена ‘‘аттхи пуггало’’ти вуччатӣти. вуттампи четам̣ бхагавата̄ – ‘‘има̄ кхо, читта…пе… локавоха̄ра̄ локапан̃н̃аттийо’’ти (дӣ. ни. 1.440). двидха̄пи буддха̄нам̣ катха̄ саммутикатха̄, параматтхакатха̄ ча. таттха ‘‘сатто пуггало га̄мо паббато’’тиа̄дика̄ саммутикатха̄ на̄ма, ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄ кхандха̄ а̄йатана̄нӣ’’тиа̄дика̄ параматтхакатха̄ на̄ма. буддха̄ хи йе йе сатта̄ йатха̄ йатха̄ буджджхитва̄ чатусаччапат̣иведхам̣ ка̄тум̣ сакконти, тесам̣ тесам̣ татха̄ татха̄ саммутивасена ва̄ параматтхавасена ва̄ вомиссакавасена ва̄ десетва̄ на̄марӯпапариччхедадассанавасенева аматам̣ маггам̣ пака̄сенти. айан̃хи –
дуве сачча̄ни аккха̄си, самбуддхо вадатам̣ варо;
саммутим̣ параматтхан̃ча, татийам̣ нупалаббхати.
таттха –
сан̇кетавачанам̣ саччам̣, локасаммутика̄ран̣ам̣;
параматтхавачанам̣ саччам̣, дхамма̄нам̣ татхалаккхан̣ам̣.
тасма̄ вин̃н̃ӯ акатва̄на, бйан̃джанебхинивесанам̣;
параматтхе патит̣т̣ха̄йа, пуггала̄дим̣ виваджджайе.
пан̃н̃аттим̣ анатиккамма, параматтхо пака̄сито;
вина̄йакена со йасма̄, тасма̄ ан̃н̃опи пан̣д̣ито;
параматтхам̣ пака̄сенто, саман̃н̃ам̣ на̄тидха̄вайети. (катха̄. ат̣т̣ха. 237);
айам̣ пуггалакатха̄найо.
париха̄никатха̄диван̣н̣ана̄
пуггалакатха̄то парам̣ ‘‘париха̄йати араха̄ арахатта̄’’тиа̄дина̄ асекха̄, сота̄паннаваджджитасекха̄ ча аггамаггапхалато париха̄йантӣти паватта̄ париха̄никатха̄. паббаджджа̄ вийа пат̣иведхасан̇кха̄то брахмачарийава̄сопи мануссесу ева бхавати, наттхи девесу брахмачарийава̄соти паватта̄ брахмачарийакатха̄. дуккхадассанена екадесато килеса̄ пахӣйанти, татха̄ самудайадассана̄дӣхӣти евам̣ на̄на̄бхисамайавасена одхисо килеса̄ пахӣйантӣти паватта̄ одхисокатха̄. джха̄нала̄бхӣ путхуджджано ка̄мара̄габйа̄па̄де самуччхедавасена джахати, со чатусачча̄бхисамайа̄ пат̣хамамева ана̄га̄мӣ хотӣти паватта̄ джахатикатха̄. атӣта̄дибхедам̣ саббам̣ кхандха̄дикам̣ ка̄латтайепи кхандха̄дисабха̄вена аттхӣти паватта̄ саббаматтхӣтикатха̄. атӣтам̣, ана̄гатан̃ча кхандха̄дикам̣ аттхӣти паватта̄ атӣтаккхандха̄дикатха̄. атӣтесу випа̄кадхаммадхаммесу екаччам̣ авипаккавипа̄камева аттхи, на итаранти паватта̄ екаччаматтхӣтикатха̄. саббе дхамма̄ сатипат̣т̣ха̄на̄ти паватта̄ сатипат̣т̣ха̄накатха̄. атӣта̄на̄гата̄дивасена наттхи, сакабха̄вена ва̄ аттхи, парабха̄вена наттхӣти паватта̄ хеваттхикатха̄. таттха хеваттхӣти евам̣ имина̄ пака̄рена аттхӣти аттхо.
адхима̄ника̄нам̣, кухака̄нам̣ ва̄ арахаттапат̣ин̃н̃а̄нам̣ суккависсат̣т̣хим̣ дисва̄ ма̄рака̄йика̄ девата̄ упасам̣харантӣти паватта̄ парӯпаха̄ракатха̄. арахато паресам̣ на̄маготта̄дӣсу аттхи ан̃н̃а̄н̣ам̣, аттхи кан̇кха̄, парехи н̃а̄панӣйато аттхи паравитаран̣а̄ти тиссо катха̄. сота̄паттимаггаккхан̣е дуккханти ва̄ча̄ бхиджджатӣти паватта̄ вачӣбхедакатха̄. дуккханти ва̄чам̣ бха̄санто дуккхе н̃а̄н̣ам̣ а̄харати, тан̃ча локуттаранти паватта̄ дуккха̄ха̄ракатха̄. сама̄паттийам̣, бхаван̇ге ча читтам̣ чирам̣ тит̣т̣хатӣти паватта̄ читтат̣т̣хитикатха̄. саббе сан̇кха̄ра̄ ниппарийа̄йена а̄дитта̄ куккул̣анирайасадиса̄ти паватта̄ куккул̣акатха̄. паччекам̣ чатусаччадассанавасена екекасса маггасса чатуккхаттум̣ уппаттивасена сол̣асахи кот̣т̣ха̄сехи арахаттаппаттӣти паватта̄ анупубба̄бхисамайакатха̄. буддха̄нам̣ воха̄равачанам̣ локуттаранти паватта̄ воха̄ракатха̄. суддхасатта̄нам̣ аппат̣исан̇кха̄йа маггена вина̄ килесаниродхасан̇кха̄то аппат̣исан̇кха̄ниродхо, пат̣исан̇кха̄йа тена маггена килесаниродхоти две ниродха̄ти паватта̄ ниродхакатха̄.
татха̄гатабалам̣ са̄вакаса̄дха̄ран̣анти паватта̄ балакатха̄. а̄саваккхайан̃а̄н̣авирахитам̣ навабалам̣ локуттаранти паватта̄ арийантикатха̄. сара̄гам̣ читтам̣ нибба̄нам̣ а̄раббха ра̄гато вимуччатӣти паватта̄ вимуттикатха̄. джха̄нена виккхамбханавимуттийа̄ пат̣хамам̣ вимуттам̣ читтам̣ маггаккхан̣е самуччхедавимуттийа̄ вимуччама̄нам̣ на̄ма хотӣти паватта̄ вимуччама̄накатха̄. ат̣т̣хамакасан̇кха̄тасса сота̄паттимаггат̣т̣хасса ануломаготрабхуккхан̣е дит̣т̣хивичикиччха̄ пахӣйанти на̄ма, маггаккхан̣е пахӣна̄ на̄ма̄ти паватта̄ ат̣т̣хамакакатха̄. ат̣т̣хамакасса маггаккхан̣е саддхиндрийа̄дӣни пат̣илабханти, на пат̣иладдха̄нӣти паватта̄ ат̣т̣хамакасса индрийакатха̄. чатуттхаджджха̄надхаммупаттхаддхам̣ мам̣сачаккхумева диббачаккху на̄ма̄ти паватта̄ диббачаккхукатха̄. татха̄ мам̣сасоте диббасотакатха̄. йатха̄каммӯпагатан̃а̄н̣амева диббачаккхӯти паватта̄ йатха̄каммӯпагатан̃а̄н̣акатха̄. девабрахма̄нам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄диасам̣вара̄бха̄ваматтена сампаттавиратийа̄ абха̄вепи сам̣варо аттхӣти паватта̄ сам̣варакатха̄. асан̃н̃ӣнампи чутипат̣исандхиккхан̣е сан̃н̃а̄ аттхӣти паватта̄ асан̃н̃акатха̄. невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанабхӯмийам̣ сан̃н̃а̄ наппаваттатӣти паватта̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанакатха̄.
араха̄ гихӣ асса̄ти паватта̄ гихисса араха̄тикатха̄. ана̄га̄мино суддха̄ва̄сесу пат̣исандхичиттена упапаттиккхан̣е араханто хонтӣти паватта̄ упапаттикатха̄. арахато локийадхамма̄пи ана̄сава̄ти паватта̄ ана̄савакатха̄. паччуппаннаккхан̣е саман̇гибха̄васаманна̄гамо ча рӯпа̄вачара̄дибхӯмантарапат̣ила̄бхасаманна̄гамо ча̄ти две саманна̄гама̄, йесам̣ пана име две саманна̄гаме т̣хапетва̄ ан̃н̃опи хеттха упапаттидхаммавасена еко саманна̄гамо на̄ма аттхи, тена араха̄ чатӯхи пхалехи саманна̄гатоти паватта̄ саманна̄гатакатха̄. имина̄ва найена араха̄ чхахи упеккха̄хи саманна̄гатоти паватта̄ упеккха̄саманна̄гатакатха̄. магган̃а̄н̣асаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асан̇кха̄табодхийа̄ сада̄ саннихитабха̄вена буддхоти паватта̄ бодхийа̄ буддхотикатха̄. маха̄пурисалаккхан̣айутта̄ва бодхисатта̄ти паватта̄ лаккхан̣акатха̄. бодхисатта̄нампи магганийа̄мо аттхӣти паватта̄ нийа̄моккантикатха̄. чатуттхамаггат̣т̣хо тӣхи пхалехи саманна̄гатотиа̄дина̄ паватта̄ апара̄пи саманна̄гатакатха̄. пат̣хамамагга̄дӣхи пахӣнехи саддхим̣ ниппарийа̄йато арахаттам̣ саббасам̣йоджанаппаха̄нанти паватта̄ саббасам̣йоджанапаха̄накатха̄.
ниппарийа̄йато пхалам̣ вимутти на̄ма, випассана̄маггапаччавеккхан̣ан̃а̄н̣а̄ни пана парийа̄йато. евам̣ пана аггахетва̄ йам̣ кин̃чи килесавиппайуттам̣ н̃а̄н̣ам̣ вимуттӣти паватта̄ вимуттикатха̄. буддха̄диасекха̄рамман̣ам̣ асекхан̃а̄н̣анти паватта̄ асекхан̃а̄н̣акатха̄. патхавӣкасин̣а̄дисама̄паттийо параматтхато авиджджама̄не пан̃н̃атта̄рамман̣е паваттатта̄ випарӣтан̃а̄н̣анти паватта̄ випарӣтакатха̄. таттха аничче ниччантиа̄дина̄ чатуббидхо випалла̄со ведитаббо. саббесам̣ путхуджджана̄нам̣ нийа̄магамана̄йа н̃а̄н̣ам̣ аттхӣти паватта̄ нийа̄макатха̄. саббам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣исамбхида̄ти паватта̄ пат̣исамбхида̄катха̄. саммутивисайампи н̃а̄н̣ам̣ бхӯта̄рамман̣амева̄ти паватта̄ саммутин̃а̄н̣акатха̄. четопарийан̃а̄н̣ам̣ читта̄рамман̣амева, на там̣сампайуттара̄га̄дичетасика̄рамман̣анти паватта̄ читта̄рамман̣акатха̄. саббасмим̣ ана̄гатадхамме саббесам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхӣти паватта̄ ана̄гатан̃а̄н̣акатха̄. паччуппанне аттано н̃а̄н̣епи н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти паватта̄ пат̣уппаннан̃а̄н̣акатха̄. буддха̄ вийа са̄вака̄пи тена тена венеййаджанена паттаббапхалам̣ н̃атва̄ва тадаттха̄йа дхаммам̣ десентӣти паватта̄ пхалан̃а̄н̣акатха̄.
самматтанийа̄мо нийамато ниччат̣т̣хена асан̇кхатоти паватта̄ нийа̄макатха̄. ‘‘дхаммат̣т̣хитата̄ дхамманийа̄мата̄’’тиа̄дивачанато пат̣иччасамуппа̄до асан̇кхатоти паватта̄ пат̣иччасамуппа̄дакатха̄. ‘‘сачча̄ни татха̄ни авитатха̄нӣ’’тиа̄дивачанато чатусачча̄ни асан̇кхата̄нӣти паватта̄ саччакатха̄. ‘‘чатта̄ро а̄руппа̄ а̄нен̃джа̄’’ти вачанато асан̇кхата̄ти паватта̄ а̄руппакатха̄. ниродхасама̄патти асан̇кхата̄ти паватта̄ ниродхасама̄паттикатха̄. асан̇кхато а̄ка̄соти а̄ка̄сакатха̄. а̄ка̄со санидассанотикатха̄. патхавӣдха̄ту санидассана̄тиа̄дим̣ катва̄ ка̄йакаммам̣ санидассананти парийоса̄накатха̄.
наттхи кечи дхамма̄ кехичи дхаммехи сан̇гахита̄, тена екавидхена рӯпасан̇гахотиа̄ди нираттхаканти паватта̄ сан̇гахитакатха̄. ведана̄дайо арӯпадхамма̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ на сампайутта̄ти паватта̄ сампайуттакатха̄. четасикам̣ наттхӣти паватта̄ четасикакатха̄. четана̄дхаммова да̄нам̣, на деййадхаммоти паватта̄ да̄накатха̄. пат̣игга̄хака̄нам̣ парибхогамайам̣ пун̃н̃ам̣ аттхӣти паватта̄ парибхогакатха̄. пета̄ ито динначӣвара̄дӣхева йа̄пентӣти паватта̄ итодиннакатха̄. патхавӣкаммавипа̄котикатха̄. джара̄маран̣ам̣ випа̄котикатха̄. килесаппаха̄наматтамева са̄ман̃н̃апхалам̣, на читтачетасика̄ дхамма̄ти паватта̄ арийадхаммавипа̄какатха̄. ан̃н̃аман̃н̃а̄дипаччайата̄йа випа̄ко випа̄кадхаммадхаммотикатха̄.
асурака̄йена саддхим̣ чха гатийоти паватта̄ гатикатха̄. матасатто ма̄туутусамайан̃ча ма̄та̄питусам̣йоган̃ча олокайама̄но сатта̄хам̣, атирекасатта̄хам̣ ва̄ йасмим̣ бхаве тит̣т̣хати, со антара̄бхаво на̄ма аттхӣти паватта̄ антара̄бхавакатха̄. рӯпа̄дипан̃чака̄магун̣а̄ва ка̄мадха̄ту на̄ма, на ту ваттхука̄макилесака̄ма̄ти паватта̄ ка̄магун̣акатха̄. пан̃чева̄йатана̄ни ка̄ма̄тикатха̄. рӯпадхамма̄ва рӯпадха̄тӯтикатха̄. арӯпадхамма̄ва арӯпадха̄тӯтикатха̄. рӯпадха̄туйа̄ сатта̄ гха̄на̄дӣхи саддхим̣ сал̣а̄йатаника̄ти паватта̄ рӯпадха̄туйа̄а̄йатанакатха̄. а̄руппепи аттхи сукхумарӯпантикатха̄. ка̄йавачӣвин̃н̃аттивасена рӯпам̣ каммантикатха̄. читтавиппайутто арӯпадхаммова джӣвитиндрийам̣, рӯпаджӣвитиндрийам̣ наттхӣти паватта̄ джӣвитиндрийакатха̄. арийупава̄дакаммена арахатта̄ париха̄йатӣти паватта̄ каммахетукатха̄.
аничча̄дивасена сан̇кха̄ре а̄дӣнавато апасситва̄ нибба̄нам̣ а̄нисам̣сато пассантасса сам̣йоджанаппаха̄нам̣ хотӣти паватта̄ а̄нисам̣садасса̄викатха̄. нибба̄на̄рамман̣ампи сам̣йоджанам̣ аттхӣти паватта̄ амата̄рамман̣акатха̄. рӯпам̣ са̄рамман̣антикатха̄. анусайа̄ ана̄рамман̣а̄тикатха̄. н̃а̄н̣ам̣ ана̄рамман̣антикатха̄. атӣта̄рамман̣ан̃ча ана̄гата̄рамман̣ан̃ча читтам̣ ана̄рамман̣антикатха̄двайам̣. саббам̣ читтам̣ витакка̄нупатитантикатха̄. витаккавиппха̄рова саддо, со ча на сотавин̃н̃еййоти паватта̄ витаккавиппха̄расаддакатха̄. вина̄пи читтена ва̄ча̄ паваттатӣти паватта̄ найатха̄читтассава̄ча̄тикатха̄. вина̄пи читтена ка̄йакаммам̣ паваттатӣти паватта̄ найатха̄читтассака̄йакаммантикатха̄. атӣтехипи джха̄нехи, ана̄гатехипи йогино саманна̄гата̄ти паватта̄ атӣта̄на̄гатасаманна̄гатакатха̄.
бхаван̇гачитте анируддхе ева кусала̄кусалачитта̄ни уппаджджанти, тадабха̄ве ча сантатиниродхо сийа̄ти паватта̄ ниродхакатха̄. саха ва̄ча̄хи вин̃н̃аттирӯпам̣ магготикатха̄. пан̃чавин̃н̃а̄н̣асаман̇гисса̄пи маггабха̄вана̄ аттхӣти паватта̄ пан̃чавин̃н̃а̄н̣асаман̇гиссамаггакатха̄. пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ кусала̄пи акусала̄пӣтикатха̄. пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ са̄бхога̄тикатха̄. маггаккхан̣е локийена, локуттарена ча̄ти двӣхи сӣлехи йутта̄тикатха̄. сӣлам̣ ачетасикантикатха̄. сӣлам̣ на читта̄нупариваттӣтикатха̄. сама̄да̄нахетучиттавиппайутто пун̃н̃опачайо хотӣти паватта̄ сама̄да̄нахетукакатха̄. вин̃н̃атти сӣлантикатха̄. па̄н̣а̄типа̄та̄дайо вина̄пи вин̃н̃аттим̣ хонтӣти паватта̄ авин̃н̃аттидуссӣлйакатха̄.
анусайа̄ абйа̄ката̄, ахетука̄, читтавиппайутта̄ти тиссопи анусайакатха̄. асекхасса н̃а̄н̣авиппайуттаппаваттийа̄ со н̃а̄н̣ӣти наваттабботи паватта̄ н̃а̄н̣акатха̄. н̃а̄н̣ам̣ читтавиппайуттантикатха̄. маггаккхан̣е идам̣ дуккханти н̃а̄н̣ам̣ паваттанти паватта̄ идам̣ дуккхантикатха̄. буддха̄ иддхибалена а̄йукаппам̣ вина̄пи маха̄каппам̣ тит̣т̣хантӣти паватта̄ иддхибалакатха̄. читтасантати сама̄дхи, на екачиттаккхан̣икоти паватта̄ сама̄дхикатха̄. авиджджа̄дипат̣иччасамуппа̄дан̇гехи ан̃н̃а̄ дхаммат̣т̣хитата̄ти паватта̄ дхаммат̣т̣хитата̄катха̄. рӯпа̄дӣхи ан̃н̃а̄ аниччата̄ти паватта̄ аниччата̄катха̄.
вин̃н̃аттийо вина̄пи индрийасам̣варо ка̄йавачӣкамманти паватта̄ катха̄. саббам̣ каммам̣ випа̄каджанаканти паватта̄ каммакатха̄. саддо випа̄коти паватта̄ катха̄. сал̣а̄йатанам̣ випа̄коти паватта̄ катха̄. маггам̣ вина̄пи саттаккхаттупарамотикатха̄. татха̄ колам̣колаекабӣджикатха̄супи. дит̣т̣хисампанно джӣвита̄ воропетӣтикатха̄. дит̣т̣хисампаннасса апа̄йадуггатийа̄ саддхим̣ рӯпа̄дитан̣ха̄сан̇кха̄тадуггатипахӣна̄ти паватта̄ дуггатикатха̄. саттамабхавикасса тан̣ха̄самбхавато дуггати аппахӣна̄ти паватта̄ саттамабхавикакатха̄.
сан̇гхабхеда̄дикаппат̣т̣хам̣ каммам̣ катва̄ тена маха̄каппам̣ асӣтибха̄гам̣ катва̄ тато екабха̄гаматтам̣ ка̄лам̣ а̄йукаппам̣ нирайе паччантӣти аггахетва̄ сакалам̣ маха̄каппам̣ паччанти, винассама̄непи каппе чаккава̄л̣антаресу паччантӣти паватта̄ каппат̣т̣хакатха̄. сан̇гхабхедако аппана̄кусала̄ни вийа ка̄ма̄вачаракусалампи на пат̣илабхатӣти паватта̄ кусалапат̣ила̄бхакатха̄. ан̇гасампанна̄йа а̄н̣аттийа̄ абха̄вепи ма̄тугха̄та̄диа̄нантарийакаммапайоджако миччхаттанийато ева̄ти паватта̄ анантара̄пайуттакатха̄. анийатадхаммесупи кечи кусаласампайутта̄нийата̄ аттхӣти паватта̄ нийатасса нийа̄макатха̄. нӣваран̣ехи нивутена пат̣иччханненева читтена нӣваран̣ам̣ паджахантӣти паватта̄ нивутакатха̄. саммукхӣбхӯтам̣ сам̣йоджанамева джахатӣти паватта̄ саммукхӣбхӯтакатха̄. сама̄панно ча джха̄на̄рамман̣аникантийа̄ джха̄нам̣ асса̄детӣти паватта̄ сама̄панно асса̄детӣтикатха̄. дуккхаведана̄йапи ра̄гасса̄даведана̄ хотӣти паватта̄ асса̄тара̄гакатха̄. дхамматан̣ха̄ абйа̄ката̄тикатха̄. дхамматан̣ха̄ на дуккхасамудайотикатха̄.
кусалам̣ ва̄ акусаласса, акусалам̣ ва̄ кусаласса анантара̄ уппаджджантӣти паватта̄ кусала̄кусалапат̣исандаханакатха̄. габбхасеййака̄нампи бӣджаматтам̣ сал̣а̄йатанам̣ пат̣исандхиккхан̣е уппаджджатӣти паватта̄ сал̣а̄йатануппаттикатха̄. пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ни ан̃н̃аман̃н̃асса анантара̄ уппаджджантӣти паватта̄ анантарапаччайакатха̄. самма̄ва̄ча̄каммантавин̃н̃аттийо арийарӯпантикатха̄. ка̄мара̄га̄дито ан̃н̃о анусайотикатха̄. килесапарийут̣т̣ха̄нам̣ читтавиппайуттантикатха̄. йатха̄ ка̄мара̄го ка̄мадха̄туйам̣ парийа̄панно, евам̣ рӯпара̄гаарӯпара̄га̄ рӯпа̄рӯпабхӯмийам̣ парийа̄панна̄ти паватта̄ парийа̄паннакатха̄. двайам̣ дит̣т̣хигатам̣ абйа̄катантикатха̄. дит̣т̣хигатам̣ апарийа̄паннантикатха̄. йо йесам̣ хетупаччайо, со пуна тесам̣ сахаджа̄та̄дипаччайо на хоти, екадха̄ва екасса паччайо хотӣти паватта̄ паччайата̄катха̄. авиджджа̄ва сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо, на пана сан̇кха̄ра̄ авиджджа̄йа̄ти паватта̄ ан̃н̃аман̃н̃апаччайакатха̄. ка̄ладдха̄на̄ име париниппханнена пан̃н̃аттиматта̄ти паватта̄ аддха̄катха̄. евам̣ кхан̣алайамухуттакатха̄. ан̃н̃асса а̄савасса абха̄ва̄ а̄сава̄ ана̄сава̄ти паватта̄ а̄савакатха̄. локуттара̄нам̣ дхамма̄нам̣ джара̄маран̣ам̣ локуттаранти паватта̄ джара̄маран̣акатха̄. ниродхасама̄патти локуттара̄ти паватта̄ сан̃н̃а̄ведайитакатха̄. са̄ локийа̄ти паватта̄ дутийасан̃н̃а̄ведайитакатха̄. ниродхасама̄паннопи ка̄лам̣ кареййа̄ти паватта̄ татийасан̃н̃а̄ведайитакатха̄. ниродхасама̄патти асан̃н̃асаттупика̄тикатха̄. каммато ан̃н̃о читтавиппайутто каммӯпачайотикатха̄.
балаппатта̄ буддха̄дайо иддхибалена сатта̄нам̣ читтам̣ ра̄га̄диануппаттийа̄ нигган̣хантӣти паватта̄ ниггахакатха̄. евам̣ кусалуппаттийа̄ парачиттапаггаханакатха̄. буддха̄ иддхийа̄ паресам̣ сукхам̣ дентӣти паватта̄ сукха̄нуппада̄накатха̄. ‘‘сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’ти манасикарото атӣта̄дибхедабхинне саббе сан̇кха̄ре а̄рамман̣авасена екато адхиган̣ха̄тӣти паватта̄ адхигайхаманасика̄ракатха̄. рӯпам̣ хетукантикатха̄. евам̣ рӯпам̣ сахетукантикатха̄. рӯпам̣ кусала̄кусалантикатха̄. рӯпам̣ випа̄котикатха̄, йатха̄ ка̄ма̄вачаракаммена джа̄там̣ рӯпам̣ ка̄ма̄вачарам̣, евам̣ рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаракаммехи джа̄там̣ рӯпам̣ рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачарантикатха̄. рӯпара̄го рӯпадха̄туйа̄, арӯпара̄го ча арӯпадха̄туйа̄ парийа̄паннотикатха̄.
аттхи арахато пун̃н̃ӯпачайотикатха̄. наттхи арахато ака̄ламаччӯтикатха̄. йам̣ кин̃чи уппаджджати, саббамидам̣ камматотикатха̄. индрийабаддхамева дуккхам̣, на саббе сан̇кха̄ра̄ти паватта̄ индрийабаддхакатха̄. саббе сан̇кха̄ра̄ дуккха̄ т̣хапетва̄ арийамаггантикатха̄. маггапхала̄нева сан̇гхо на̄ма, на ча та̄ни даккхин̣ам̣ пат̣игган̣ханти, тасма̄ на ваттаббам̣ сан̇гхо даккхин̣ам̣ пат̣игган̣ха̄тӣтикатха̄. татха̄ на ваттаббам̣ сан̇гхо даккхин̣ам̣ висодхетӣтикатха̄. на ваттаббам̣ сан̇гхо бхун̃джатӣтикатха̄. на ваттаббам̣ сан̇гхасса диннам̣ махаппхалантикатха̄. буддха̄ на кин̃чи бхун̃джанти, тасма̄ на ваттаббам̣ буддхасса диннам̣ махаппхалантикатха̄. да̄йакато да̄нам̣ висуджджхати, на пат̣игга̄хакатоти паватта̄ даккхин̣а̄висуддхикатха̄.
буддха̄ туситалоке ева ниббаттанти, на мануссалоке. еттха хи ниммитарӯпаматтам̣ дассентӣти паватта̄ мануссалокакатха̄. ниммитарӯпам̣ дхаммам̣ десети, на буддхоти паватта̄ дхаммадесана̄катха̄. ра̄гова карун̣а̄ на̄ма, тато наттхи буддха̄нам̣ карун̣а̄тикатха̄. буддха̄нам̣ учча̄рапасса̄во ан̃н̃е гандхаджа̄те ативийа адхиган̣ха̄тӣти паватта̄ гандхаджа̄такатха̄. буддха̄ екена маггена чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни саччхикаронтӣти паватта̄ екамаггакатха̄. парикамма̄дим̣ вина̄ва пат̣хама̄диджджха̄на̄ дутийа̄диджджха̄нам̣ сан̇каматӣти паватта̄ джха̄насан̇кантикатха̄. пан̃чаканайе авитаккавича̄раматтам̣ джха̄нам̣ висум̣ джха̄нам̣ на̄ма на хоти, джха̄нантарикам̣ на̄ма хотӣти паватта̄ джха̄нантарикакатха̄. сама̄панно саддам̣ сун̣а̄тӣтикатха̄. вин̃н̃а̄н̣ам̣ вина̄ паса̄дачаккхуна̄ рӯпам̣ пассатӣтикатха̄.
тека̄лике килесе паджахатӣти паватта̄ килесаппаджаханакатха̄. нибба̄насан̇кха̄та̄пи сун̃н̃ата̄ сан̇кха̄раккхандхапарийа̄панна̄ти паватта̄ сун̃н̃атакатха̄. асан̇кхатамева са̄ман̃н̃апхалантикатха̄. йесам̣ кесан̃чи дхамма̄нам̣ пат̣ила̄бха̄ асан̇кхата̄ти паватта̄ паттикатха̄. саббадхамма̄нам̣ сабха̄васан̇кха̄та̄ татхата̄ асан̇кхата̄ти паватта̄ татхата̄катха̄. анаваджджат̣т̣хена нибба̄нампи кусалантикатха̄. а̄нантарийа̄дим̣ вина̄пи аттхи путхуджджанасса аччантанийа̄мата̄тикатха̄. локийасаддха̄дайо на индрийа̄нӣти паватта̄ индрийакатха̄.
асан̃чичча̄пи а̄нантарико хотӣти паватта̄ асан̃чиччакатха̄. наттхи путхуджджанасса н̃а̄н̣анти паватта̄ н̃а̄н̣акатха̄. нерайика̄нам̣ камма̄нева нирайапа̄ларӯпена вадхенти, на нирайапа̄ла̄ти паватта̄ нирайапа̄лакатха̄. аттхи девесу тираччха̄на̄тикатха̄. виратиттайам̣ читтавиппайуттам̣, пан̃чан̇гикова магготи паватта̄ маггакатха̄. пат̣иччасамуппа̄десу н̃а̄н̣ам̣ локуттаранти паватта̄ н̃а̄н̣акатха̄.
тиссо сан̇гӣтийо а̄раббха са̄санам̣ навам̣ катанти паватта̄ са̄санакатха̄. путхуджджано екаккхан̣е тедха̄тукехи дхаммехи авивиттоти паватта̄ авивиттакатха̄. н̃еййа̄варан̣ахетукам̣ кин̃чи сам̣йоджанам̣ аппаха̄йапи араха̄ хотӣти паватта̄ сам̣йоджанакатха̄. ‘‘сан̇кха̄ра̄ ничча̄ хонту, руккха̄ ниччапуппхапхала̄дийутта̄ кхемино хонтӯ’’тиа̄дина̄ йатха̄дхиппа̄йам̣ иддхи паваттатӣти паватта̄ иддхикатха̄. буддха̄нам̣ сарӣраа̄йупабха̄вематтато ан̃н̃а̄пи вематтата̄ аттхӣти паватта̄ буддхакатха̄. екасмим̣ кхан̣е саббалокадха̄тӯсу анеке буддха̄ сантӣти паватта̄ саббадиса̄катха̄. саббе дхамма̄ нийата̄ти паватта̄ дхаммакатха̄. саббакамма̄ни пхалада̄не нийата̄нӣти паватта̄ каммакатха̄.
араха̄ асаббан̃н̃убха̄вена саббан̃н̃увисайе кин̃чи сам̣йоджанам̣ аппаха̄йа паринибба̄тӣти паватта̄ паринибба̄накатха̄. араха̄ кусалачитто паринибба̄йатӣти паватта̄ кусалачиттакатха̄. араха̄ а̄нен̃дже сан̣т̣хито паринибба̄йатӣти паватта̄ а̄нен̃джакатха̄. аттхи габбхасеййа̄йа дхамма̄бхисамайо, аттхи габбхасеййа̄йа арахаттаппатти, супинанте дхамма̄бхисамайо, арахаттаппатти ча̄ти паватта̄ тиссопи катха̄. саббам̣ супиначиттам̣ абйа̄катантикатха̄. кхан̣иката̄йа читта̄нам̣ наттхи а̄севанапаччайата̄тикатха̄. саббе сан̇кхата̄ екачиттаккхан̣ика̄ти паватта̄ кхан̣икакатха̄.
иттхийа̄ саддхим̣ екато сампаттим̣ анубхависса̄ма̄ти пӯджа̄дим̣ катва̄ ека̄дхиппа̄йаппаттасса бхиккхуно метхуно дхаммо пат̣исевитабботи паватта̄ ека̄дхиппа̄йакатха̄. па̄пабхиккхӯсу метхунам̣ пат̣исевантесу араханта̄нам̣ ван̣н̣ена аманусса̄ метхунам̣ пат̣исевантӣти паватта̄ арахантаван̣н̣акатха̄. кечи сатта̄ аттано иссарийена ка̄мака̄рика̄васена винипа̄там̣ гаччханти, на каммавасена̄ти паватта̄ иссарийака̄мака̄рика̄катха̄. на ра̄го ра̄гапатирӯпакотиа̄ди патирӯпакатха̄. кхандха̄йатана̄дайо апариниппханна̄ти паватта̄ апариниппханнакатха̄ти са̄дхикадвисатакатха̄. па̄л̣ийам̣ ат̣т̣хамукхава̄дайуттивасенева саммитийа̄дӣнам̣ бхинналаддхика̄нам̣ ладдхибхедавасена на̄на̄пака̄рато вибхатта̄, та̄ пана саббакатха̄ пуггалакатха̄ва. та̄ там̣там̣ладдхибхедавасена сан̇кхепатопи вуччама̄на̄ атибха̄рийам̣ гантхам̣ каронти, тасма̄ на виттха̄рита̄. там̣ пана найам̣ иччхантехи па̄л̣иат̣т̣хакатха̄су (катха̄. 1 а̄дайо; катха̄. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) ева виттха̄рато гахетабботи айаметтха па̄л̣инайена саддхим̣ аттхавиниччхайо.
мохавиччхеданийа̄ абхидхаммама̄тикаттхаван̣н̣ана̄йа
катха̄ваттхума̄тикаттхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.