2. вибхан̇гама̄тика̄
ида̄ни дхаммасан̇ган̣ӣма̄тика̄нантарам̣ вибхан̇гама̄тика̄йа аттхаван̣н̣ана̄ ануппатта̄. тасса̄ пана –
аттхато дхаммабхедена, вибхан̇ганайадассана̄;
па̄л̣имуттанайа̄ ча̄пи, хоти сам̣ван̣н̣ана̄найо.
са̄ панеса̄ ат̣т̣ха̄расаннам̣ вибхан̇га̄нам̣ а̄димхи т̣хапита̄ ат̣т̣ха̄расавидха̄ хоти – кхандхавибхан̇гама̄тика̄-а̄йатана-дха̄ту-сачча-индрийа-паччайа̄ка̄ра-сатипат̣т̣ха̄на-саммаппадха̄на-иддхипа̄дабоджджхан̇га-магган̇гаджха̄на-аппаман̃н̃а̄-сиккха̄пада-пат̣исамбхида̄-н̃а̄н̣а-кхуддакаваттху-дхаммахадайавибхан̇гама̄ти
кхандхавибхан̇гама̄тикаттхаван̣н̣ана̄
таттха а̄дибхӯта̄йа кхандхавибхан̇гама̄тика̄йа аттхато та̄ва – пан̃чаккхандха̄ти еттха пан̃ча̄ти ган̣анапариччхедо, тена на тато хет̣т̣ха̄, на уддханти дассети. кхандха̄ти париччхиннадхамманидассанам̣. татра̄йам̣ кхандха-саддо самбахулесу т̣ха̄несу нипатати ра̄симхи гун̣е пан̣н̣аттийам̣ рул̣хийанти. таттха ‘‘маха̄удакаккхандхо’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 5.1037; а. ни. 4.51; 5.45; 6.37) хи ра̄сито кхандхо на̄ма. ‘‘сӣлаккхандхо сама̄дхиккхандхо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.355) гун̣ато. ‘‘аддаса̄ кхо бхагава̄ махантам̣ да̄руккхандха’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.241) пан̣н̣аттито. ‘‘вин̃н̃а̄н̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’тиа̄дӣсу (дха. са. 63) екампи читтам̣ рул̣хито кхандхо на̄ма, сва̄йамидха ра̄сито адхиппето. ра̄сат̣т̣хо хи кхандха-саддо, кот̣т̣ха̄сат̣т̣хотипи ваттум̣ ват̣т̣ати. локасмим̣ хи ин̣ам̣ гахетва̄ чодийама̄на̄ ‘‘двӣхи кхандхехи дасса̄ма, тӣхи кхандхехи дасса̄ма̄’’ти ваданти, тасма̄ кхандхоти кот̣т̣ха̄соти вуттам̣ хоти. рӯпаккхандхоти еттха руппатӣти рӯпам̣, сӣтун̣ха̄дӣхи пасиддха̄ка̄рена руппати гхат̣т̣ӣйати, пӣл̣ийатӣти аттхо. вуттам̣ хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ рӯпанти вуччати. кена руппати? сӣтенапи руппати, ун̣хенапи руппати, джигхаччха̄йапи руппати, пипа̄са̄йапи руппатӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 3.79).
рӯпан̃ча там̣ кхандхо ча̄ти рӯпаккхандхо, рӯпара̄си рӯпакот̣т̣ха̄соти аттхо. ведана̄ккхандха̄дӣсупи есева найоти айам̣ та̄веттха аттхато сам̣ван̣н̣ана̄найо.
дхаммабхедато панеттха хет̣т̣ха̄ кусалаттике вибхатта̄ атӣта̄дибхедабхинна̄ саббе рӯпадхамма̄ рӯпаккхандхо на̄ма. татха̄ чатубхӯмака̄ ведана̄сан̃н̃а̄йо ведана̄ккхандхо на̄ма, сан̃н̃а̄ккхандхо на̄ма. ведана̄сан̃н̃а̄ пана т̣хапетва̄ сеса̄ пхасса̄дайо пан̃н̃а̄са четасика̄ сан̇кха̄раккхандхо на̄ма. пан̃часу кхандхесу нибба̄намева асан̇гахитам̣, упа̄да̄наккхандхесу пана саббе локуттарадхамма̄. айамева хи кхандхехи упа̄да̄наккхандха̄нам̣ висесо. кхандха̄ ависесато вутта̄, упа̄да̄наккхандха̄ са̄савопа̄да̄нийабха̄вена висесетва̄. идха пана ависесена вуттатта̄ нибба̄нам̣ т̣хапетва̄ авасеса̄ саббе дхамма̄ сан̇гахам̣ гаччхантӣти айам̣ дхаммабхедато сам̣ван̣н̣ана̄найо.
вибхан̇ганайадассана̄ти вибхан̇гапа̄л̣ийа̄ а̄гатааттханайадассанато. вибхан̇гапа̄л̣ийам̣ хи суттантабха̄джанӣйам̣ абхидхаммабха̄джанӣйам̣ пан̃ха̄пуччхаканти тӣхи найехи кхандхавибхан̇го вибхатто. татха̄ а̄йатанавибхан̇га̄дайо. кевалам̣ хи индрийавибхан̇ге, сиккха̄падавибхан̇ге ча суттантабха̄джанӣйам̣ наттхи. паччайа̄ка̄равибхан̇ге пан̃ха̄пуччхакам̣ наттхи. н̃а̄н̣авибхан̇га̄дӣсу пана тӣсу тайопи найа̄ на санти. тесу хи н̃а̄н̣авибхан̇го екавидхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва дасавидха̄ вибхатто, кхуддакаваттхувибхан̇го екавидхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва два̄сат̣т̣хипабхеда̄ вибхатто, дхаммахадайавибхан̇го пана саббасан̇гаха̄дӣхи дасахи ва̄рехи вибхатто, тасма̄ тесам̣ тесам̣ найа̄нам̣ мукхаматтадассанавасена таттха таттха сам̣ван̣н̣ана̄ бхависсанти. татридам̣ кхандхавибхан̇ге тин̣н̣ам̣ найа̄нам̣ мукхаматтадассанам̣. сеййатхидам̣ – суттантабха̄джанӣйе та̄ва рӯпаккхандхо –
‘‘таттха катамо рӯпаккхандхо? йам̣ кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аджджхаттам̣ ва̄ бахиддха̄ ва̄ ол̣а̄рикам̣ ва̄ сукхумам̣ ва̄ хӣнам̣ ва̄ пан̣ӣтам̣ ва̄ йам̣ дӯре сантике ва̄, тадекаджджхам̣ абхисан̃н̃ӯхитва̄ абхисан̇кхипитва̄ айам̣ вуччати рӯпаккхандхо’’ти (вибха. 2) –
евам̣ уддиситва̄ виттха̄рато вибхатто, татха̄ ведана̄ккхандха̄дайопи. таттха нийакаджджхаттам̣ на̄ма аджджхаттарӯпам̣ аджджхаттам̣ на̄ма, тато ан̃н̃ам̣ парапуггалагатам̣, авин̃н̃а̄н̣ан̃ча бахиддха̄ на̄ма, татха̄ ведана̄дайопи. паса̄дависайарӯпам̣ пана ол̣а̄рикам̣ на̄ма, сесам̣ сукхумам̣ на̄ма. анит̣т̣харӯпам̣ хӣнам̣ на̄ма, ит̣т̣харӯпам̣ пан̣ӣтам̣ на̄ма.
нану ит̣т̣ха̄нит̣т̣хам̣ на̄ма па̄т̣еккам̣ пат̣ивибхаттам̣ на̄ма наттхи, екам̣ екаччасса ит̣т̣хам̣ хоти мана̄пам̣, тадева ан̃н̃асса ча анит̣т̣хам̣ хоти. ваттха̄дӣни хи сӯкара̄дӣнам̣ наппийа̄ни хонти, на манусса̄дӣнам̣, тесан̃ча ваттха̄бхаран̣а̄дӣни пийа̄ни, на сӯкара̄дӣнанти, тасма̄ ручивасенева ит̣т̣ха̄нит̣т̣хата̄ гахетабба̄? на, ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄нам̣ па̄т̣еккам̣ вибхаттатта̄. кусалакаммаджам̣ хи кусалавипа̄кависайова ит̣т̣хам̣ на̄ма, акусалакаммаджам̣ акусалавипа̄кависайова анит̣т̣хам̣ на̄ма, сан̃н̃а̄випалла̄сена пана кочи ит̣т̣хамева буддхарӯпа̄дим̣ джаванаккхан̣е анит̣т̣хато манаси кароти, анит̣т̣хан̃ча нирайаггисаттхависа̄дим̣ ит̣т̣хато манаси кароти. джаванехи ева випалла̄сабха̄во, на випа̄кехӣти випа̄кавасена ит̣т̣ха̄нит̣т̣хам̣ нийатам̣ ведитаббам̣.
саммохавиноданийа̄ пана вибхан̇гат̣т̣хакатха̄йа –
‘‘сукхасампхассам̣ хи гӯтхакалалам̣ чаккхудва̄рагха̄надва̄ресу анит̣т̣хам̣, ка̄йадва̄ре ит̣т̣хам̣ хоти. чаккаваттино ман̣иратанена потхийама̄насса, суван̣н̣асӯле утта̄сийама̄насса ча ман̣иратанасуван̣н̣асӯла̄ни чаккхудва̄ре ит̣т̣ха̄ни хонти, ка̄йадва̄ре анит̣т̣ха̄нӣ’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 6) –
евам̣ два̄равасена екассева ваттхуно ит̣т̣хата̄, анит̣т̣хата̄ ча вутта̄. са̄ ча екаккхан̣е на йутта̄ екакала̄пагатабхӯтопа̄да̄йарӯпа̄нам̣ екаса̄маггийамуппаттито. на хи бхӯтесу акусалавасена анит̣т̣хесу уппаджджантесу тадупа̄да̄йарӯпа̄дикусалена ит̣т̣ха̄ни уппаджджанти, бхиннаккхан̣е пана ит̣т̣ха̄ни ман̣иратана̄дӣни техи потхийама̄насса акусалапаччайена утуна̄ анит̣т̣ха̄ни випарин̣аманти, кусалапаччайена анит̣т̣ха̄ни гӯтхакалала̄дӣни ит̣т̣ха̄нӣти, айам̣ но аттаномати. евам̣ вибхаттесу ча ит̣т̣ха̄нит̣т̣хесу там̣ там̣ рӯпам̣ упа̄да̄йупа̄да̄йа хӣнам̣, пан̣ӣтан̃ча дат̣т̣хаббам̣. сукхумам̣ пана рӯпам̣ дӯрерӯпам̣ на̄ма, ол̣а̄рикам̣ сантикерӯпам̣ на̄ма. там̣ там̣ ва̄ пана рӯпам̣ упа̄да̄йупа̄да̄йа рӯпам̣ дӯре сантике дат̣т̣хаббам̣. сесам̣ вуттанайамева.
ведана̄дӣсу пана акусала̄ ведана̄ ол̣а̄рика̄, итара̄ сукхума̄. кусала̄кусала̄ ол̣а̄рика̄, абйа̄ката̄ сукхума̄. дуккха̄ ведана̄ ол̣а̄рика̄, итара̄ сукхума̄. сукхадуккха̄ ва̄ ол̣а̄рика̄, итара̄ сукхума̄. асама̄паннасса ва̄ ведана̄ ол̣а̄рика̄, сама̄паннасса сукхума̄. са̄сава̄ ол̣а̄рика̄, ана̄сава̄ сукхума̄. там̣ там̣ ва̄ пана веданам̣ упа̄да̄йупа̄да̄йа ол̣а̄рикасукхумата̄ дат̣т̣хабба̄. акусала̄ ведана̄ кусала̄бйа̄ката̄хи дӯре, та̄ ча та̄йа дӯрети евам̣ джа̄тисабха̄вапуггалабхӯмибхедато вуттанайена дӯреведана̄ дат̣т̣хабба̄, кусала̄ ведана̄ кусала̄йа сантикети евам̣ джа̄тиа̄диса̄ман̃н̃ато сантикеведана̄ дат̣т̣хабба̄. там̣ там̣ ва̄ пана веданам̣ упа̄да̄йупа̄да̄йа ведана̄ дӯресантике дат̣т̣хабба̄. евам̣ сан̃н̃а̄ккхандха̄дӣсупи йатха̄нурӯпам̣ ол̣а̄рикасукхумата̄дайо ведитабба̄ти. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана вибхан̇гапа̄л̣иат̣т̣хакатха̄су (вибха. 8 а̄дайо; вибха. ат̣т̣ха. 8 а̄дайо) гахетабботи айам̣ суттантабха̄джанӣйанайо.
абхидхаммабха̄джанӣйанайе рӯпаккхандхасса та̄ва екавидха̄дито йа̄ва ека̄дасавидха̄ рӯпакан̣д̣е вуттанайена ведитабба̄. ведана̄ккхандхо пана екавидхо пхассасампайутто, дувидхо сахетукадукавасена, тивидхо кусалаттикавасена, чатуббидхо чатубхӯмакавасена, пан̃чавидхо сабха̄вабхедена, чхаббидхо чхадва̄рикавасена, саттавидхо саттавин̃н̃а̄н̣асампайогавасена, ат̣т̣хавидхо тесу ка̄йавин̃н̃а̄н̣асампайуттам̣ сукхадуккхавасена двидха̄ бхиндитва̄, нававидхо тесу мановин̃н̃а̄н̣асампайуттам̣ кусалаттикавасена тидха̄ бхиндитва̄, дасавидхо тесу ка̄йавин̃н̃а̄н̣асампайуттам̣ дувидха̄, мановин̃н̃а̄н̣асампайуттан̃ча тидха̄ бхиндитва̄ти евам̣ сахетукадукамӯлам̣ пат̣хамава̄рам̣ ватва̄ пуна кусалаттикат̣т̣ха̄не ведана̄ттикапӣтиттикасанидассанаттикаваджджите саббаттике йоджетва̄ йа̄ва дасавидха̄, апарепи ат̣т̣ха̄раса ва̄ра̄ вутта̄. йатха̄ четтха сахетукадукамӯлика̄ саббаттикайоджана̄, евам̣ хетусампайуттадука̄дӣсу анурӯпадукамӯлика̄пи саран̣адукапарийоса̄на̄ паччекам̣ саббаттикайоджана̄пи ведитабба̄ти айам̣ дукамӯлако йоджана̄найо. йатха̄ ча екекадукена саббаттикайоджана̄васена дукамӯлако найо вутто, евам̣ екекаттикена йатха̄нурӯпам̣ саббадукайоджана̄васена тикамӯлако, тадубхайамиссакавасена убхатовад̣д̣ханако ча найо ведитаббо. йатха̄ четтха ведана̄ккхандхе, евам̣ сан̃н̃а̄ккхандха̄дӣсупи йатха̄рахам̣ дукамӯлака̄динайа̄ ведитабба̄ти айам̣ абхидхаммабха̄джанӣйанайо.
пан̃ха̄пуччхаканайе пана пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ кати кусала̄, кати акусала̄, кати абйа̄ката̄, кати сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄…пе… кати саран̣а̄, кати аран̣а̄ти? рӯпаккхандхо абйа̄като, чатта̄ро кхандха̄ сийа̄ кусала̄, сийа̄ акусала̄, сийа̄ абйа̄ката̄, рӯпам̣, ведана̄ ча ведана̄ттике на ваттабба̄, сеса̄ тидха̄пи хонти, рӯпам̣ невавипа̄канавипа̄кадхаммадхаммам̣, сийа̄ упа̄диннупа̄да̄нийам̣, сийа̄ анупа̄диннупа̄да̄нийам̣, асам̣килит̣т̣хасам̣килесикам̣, сеса̄ чатта̄ро кхандха̄ тӣхи тикехи тидха̄пи хонти. рӯпам̣ авитаккаавича̄рам̣, тайо кхандха̄ тидха̄пи хонти, сан̇кха̄раккхандхо тидха̄ ча на ваттаббо ча. рӯпам̣ на ваттаббам̣, ведана̄ сийа̄ пӣтисахагата̄, на ваттабба̄, тайо тидха̄ ча на ваттабба̄ ча. рӯпам̣ невадассаненанабха̄вана̄йапаха̄таббам̣, надассаненанабха̄вана̄йапаха̄таббахетукам̣, нева̄чайага̄минаапачайага̄ми, невасекхам̣на̄секхам̣, париттам̣, сеса̄ тидха̄пи хонти. паритта̄рамман̣аттике рӯпам̣ ана̄рамман̣ам̣, сеса̄ тидха̄ ча на ваттабба̄ ча. рӯпам̣ маджджхимам̣, анийатам̣, сеса̄ тидха̄пи. магга̄рамман̣аттике ча рӯпам̣ ана̄рамман̣ам̣, сеса̄ тидха̄пи ва̄ на ваттабба̄. уппанна̄тӣтаттикесу пан̃чапи тидха̄ хонти. атӣта̄рамман̣аттике рӯпам̣ ана̄рамман̣ам̣, сеса̄ тидха̄ ча на ваттабба̄ ча. аджджхаттаттике пан̃чапи тидха̄ хонти. аджджхатта̄рамман̣аттике рӯпам̣ ана̄рамман̣ам̣, сеса̄ тидха̄пи на ваттабба̄ ча. чатта̄ро кхандха̄ анидассанааппат̣игха̄, рӯпаккхандхо тидха̄пи хоти.
чатта̄ро кхандха̄ нахетӯ, сан̇кха̄раккхандхо сийа̄ хету, сийа̄ на хету. рӯпам̣ ахетукам̣, хетувиппайуттам̣, сеса̄ двидха̄пи. тайо кхандха̄ сийа̄ сахетука̄ чева на ча хетӯ, сийа̄ на ваттабба̄ ча, сан̇кха̄раккхандхо двидха̄ ча на ваттаббо ча, рӯпам̣ на ваттаббамева. татха̄ анантарадукепи. рӯпам̣ нахетуахетукам̣, тайо двидха̄пи, сан̇кха̄раккхандхо двидха̄ ча на ваттаббо ча. пан̃чапи саппаччайа̄, сан̇кхата̄, чатта̄ро анидассана̄, аппат̣игха̄, рӯпам̣ двидха̄пи. рӯпам̣ рӯпӣ, сеса̄ арӯпино. рӯпам̣ локийам̣, сеса̄ двидха̄пи. пан̃чапи кеначи вин̃н̃еййа̄, на ча кеначи вин̃н̃еййа̄ ча. чатта̄ро но а̄сава̄, сан̇кха̄ра̄ двидха̄пи, на ваттабба̄ ча. рӯпам̣ са̄саво, а̄сававиппайутто, сеса̄ двидха̄пи. рӯпам̣ са̄сава̄ чева но ча а̄сава̄, тайо татха̄ ча на ваттабба̄ ча. сан̇кха̄ро двидха̄ ча на ваттаббо ча. рӯпам̣ на ваттаббамева, тайо сийа̄ а̄савасампайутта̄ чева но ча а̄сава̄, сийа̄ на ваттабба̄, сан̇кха̄ро двидха̄ ча на ваттаббо ча. рӯпам̣ а̄сававиппайуттам̣ са̄саван̃ча, сеса̄ двидха̄ ча на ваттабба̄ ча. имина̄ найена сам̣йоджанагоччхака̄дӣсупи йоджана̄ ведитабба̄. кевалам̣ хи пара̄ма̄сасампайуттадуке рӯпам̣ пара̄ма̄савиппайуттам̣, тайо двидха̄пи, сан̇кха̄ро двидха̄пи, дит̣т̣хивасена на ваттаббо ча. татийе еттакамева висесо. рӯпам̣ ана̄рамман̣ам̣, сеса̄ са̄рамман̣а̄. вин̃н̃а̄н̣ам̣ читтам̣, сеса̄ но читта̄. тайо четасика̄, две ачетасика̄. тайо читтасампайутта̄, рӯпам̣ читтавиппайуттам̣. вин̃н̃а̄н̣ам̣ на ваттаббам̣. татха̄ читтасам̣сат̣т̣хадукепи. тайо читтасамут̣т̣ха̄на̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ но читтасамут̣т̣ха̄нам̣. рӯпам̣ двидха̄пи. татха̄ анантарадукадвайепи. тайо читтасам̣сат̣т̣хасамут̣т̣ха̄на̄, две но читтасам̣сат̣т̣хасамут̣т̣ха̄на̄. татха̄ анантарадукадвайепи. вин̃н̃а̄н̣ам̣ аджджхаттикам̣, тайо ба̄хира̄, рӯпам̣ двидха̄пи. чатта̄ро но упа̄да̄. рӯпам̣ двидха̄пи. пан̃чапи сийа̄ упа̄динна̄, сийа̄ анупа̄динна̄, но упа̄да̄на̄.
килесагоччхако вуттанайова. рӯпам̣ невадассаненанабха̄вана̄йа паха̄таббам̣, сеса̄ двидха̄пи. евам̣ йа̄вапӣтидука̄ йоджана̄ ведитабба̄.
рӯпам̣ на ведана̄, на сукха̄, на сукхасахагата̄, сеса̄ двидха̄пи. татха̄ анантарадукепи. рӯпам̣ ка̄ма̄вачарам̣, сеса̄ двидха̄пи. евам̣ йа̄ва саран̣адука̄ йоджана̄ ведитабба̄. айам̣ пан̃ха̄пуччхаканайо.
име пана найа̄ виттха̄рато па̄л̣иат̣т̣хакатха̄хи н̃а̄табба̄. аттхавиниччхайо ча несам̣ дхаммасан̇ган̣ӣма̄тикаттхасам̣ван̣н̣ана̄йа вутта̄нуса̄рена н̃а̄таббо. ито парам̣ атирекам̣ аватва̄ апуббамева ван̣н̣айисса̄ма̄ти айам̣ вибхан̇ганайадассанато сам̣ван̣н̣ана̄найо.
ида̄ни панеттха –
каматонӯна̄дхикато, дат̣т̣хаббасамабхедато;
па̄л̣имуттанайо н̃еййо, кхандхакосалламиччхата̄.
таттха каматоти еттха уппаттиккамо паха̄наккамо пат̣ипаттиккамо бхӯмиккамо десана̄ккамоти бахувидхесу камесу кхандха̄нам̣ десана̄ккамова йуджджати, на итаре, асамбхава̄. абхедена хи пан̃часу кхандхесу аттагга̄хапатитам̣ венеййаджанам̣ самӯхагханавиниббхогадассанена аттагга̄хато мочетука̄мо бхагава̄ хитака̄мо тасса тасса джанасса сукхаггахан̣аттхам̣ чаккхуа̄дӣнам̣ висайабхӯтам̣ ол̣а̄рикам̣ пат̣хамам̣ рӯпаккхандхам̣ десеси, тато ит̣т̣ха̄нит̣т̣хависайасам̣ведакам̣ ол̣а̄рикам̣ веданам̣, йам̣ ведети, там̣ сан̃джа̄на̄тӣти евам̣ ведана̄висайасса а̄ка̄рагга̄хикам̣ сан̃н̃ам̣, сан̃н̃а̄васена̄бхисан̇кха̄раке сан̇кха̄ре, тесам̣ ведана̄дӣнам̣ ниссайа̄дхипатибхӯтам̣ вин̃н̃а̄н̣анти айам̣ та̄веттха камо.
анӯна̄дхикатоти касма̄ пана бхагавата̄ пан̃чева кхандха̄ вутта̄ анӯна̄ анадхика̄ти? саббасан̇кхатасабха̄гекасан̇гахато, аттаттанийагга̄хаваттхусса етаппарамато, ан̃н̃есан̃ча тадавародхато. анекаппабхедесу хи сан̇кхатадхаммесу сабха̄гавасена сан̇гайхама̄несу рӯпам̣ рӯпасабха̄гекасан̇гахавасена еко кхандхо хоти, ведана̄ ведана̄сабха̄гекасан̇гахавасена еко кхандхо хоти. еса найо сан̃н̃а̄дӣсупи, тасма̄ саббасан̇кхатасабха̄гекасан̇гахато пан̃чева вутта̄. етапараман̃четам̣ аттаттанийагга̄хаваттху, йадидам̣ рӯпа̄дайо пан̃ча, тасма̄ аттаттанийагга̄хаваттхусса етапараматопи пан̃чева вутта̄. йепи чан̃н̃е сӣла̄дайо пан̃ча дхаммаккхандха̄ вутта̄, тепи сан̇кха̄раккхандхапарийа̄паннатта̄ еттхева авародхам̣ гаччханти, тасма̄ ан̃н̃есам̣ тадавародхатопи пан̃чева вутта̄ти айам̣ анӯна̄дхикато.
дат̣т̣хаббасамабхедатоти дат̣т̣хаббабхедато, упама̄бхедато ча. таттха дат̣т̣хаббабхедато та̄ва пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ са̄ман̃н̃ато уккхитта̄сикапаччаттхикато, бха̄рато, кха̄дакато, аниччадуккхаанаттасан̇кха̄тавадхакато ча дат̣т̣хабба̄. висесато пана пхен̣апин̣д̣ам̣ вийа рӯпам̣ дат̣т̣хаббам̣, удакабуббул̣амарӣчикакадаликкхандхама̄йа̄ вийа йатха̄ккамам̣ ведана̄дайо дат̣т̣хабба̄. йатха̄ хи пхен̣апин̣д̣о вимадда̄сахо, со ча паттатха̄лака̄диаттхам̣ гахитопи таматтхам̣ на са̄дхети, бхиджджати, евам̣ рӯпампи вимадда̄сахам̣, тан̃ча субха̄дивасена гахитампи на татха̄ тит̣т̣хати, асубха̄дийева хоти.
йатха̄ ва̄ пхен̣апин̣д̣о анекасандхигхат̣ито бахуннам̣ удакасаппа̄дипа̄н̣ака̄нам̣ а̄ва̄со, а̄дито чеса бадарапаккаматто хутва̄ анупуббавад̣д̣ханако ут̣т̣хитаматтопи чеса бхиджджати, тхокам̣ гантва̄пи, самуддам̣ патва̄ пана авассамева бхиджджати, евам̣ рӯпампи чхидда̄вачхиддам̣ анекасандхигхат̣итам̣ асӣтикимикулавокин̣н̣ам̣, а̄дито четам̣ калаламаттам̣ хутва̄ анупуббавад̣д̣ханакам̣, калаламаттепи четам̣ бхиджджати, аббуда̄дибха̄вепи а̄йуккхайам̣ патва̄ авассамева бхиджджати. евам̣ пхен̣апин̣д̣асадисам̣ дат̣т̣хаббам̣.
йатха̄ пана буббул̣о мухуттараман̣ӣйо агайхупаго на чират̣т̣хитикова, евам̣ ведана̄пи. йатха̄ ча буббул̣о удакаталам̣, удакабиндум̣, удакаджаллакам̣ сан̇кад̣д̣хитва̄ пут̣ам̣ катва̄ гахан̣ава̄тан̃ча̄ти чатта̄ри ка̄ран̣а̄ни пат̣ичча уппаджджати, евам̣ ведана̄пи ваттхум̣, а̄рамман̣ам̣, килесаджаллам̣, пхассасан̇гхат̣т̣анан̃ча̄ти чатта̄ри ка̄ран̣а̄ни пат̣ичча уппаджджатӣти са̄ буббул̣асадиса̄ дат̣т̣хабба̄.
йатха̄ пана марӣчика̄ джала̄сайа̄дибха̄вена виппаламбхика̄, евам̣ сан̃н̃а̄пи ничча̄дибха̄вена̄ти марӣчисадиса̄ дат̣т̣хабба̄. йатха̄ пана кадаликкхандхо агайхупаго бахуват̣т̣исамодха̄но, евам̣ сан̇кха̄раккхандхопи агайхупагоничча̄диса̄равирахито, пхасса̄дибахудхаммасамодха̄но ча хотӣти со кадаликкхандхасадисо дат̣т̣хаббо. йатха̄ пана ма̄йа̄ асуван̣н̣араджата̄дирӯпа̄нипи татха̄ га̄ха̄петва̄ маха̄джанам̣ ван̃чети, евам̣ вин̃н̃а̄н̣ампи аничча̄дирӯпам̣ тенева читтена а̄гаччхантам̣ вийа ничча̄дито ча га̄ха̄петва̄ ван̃четӣти там̣ ма̄йа̄садисам̣ дат̣т̣хаббам̣. вуттан̃ча –
‘‘пхен̣апин̣д̣ӯпамам̣ рӯпам̣, ведана̄ буббул̣ӯпама̄;
марӣчикӯпама̄ сан̃н̃а̄, сан̇кха̄ра̄ кадалӯпама̄;
ма̄йӯпаман̃ча вин̃н̃а̄н̣ам̣, десита̄диччабандхуна̄’’ти. (сам̣. ни. 3.95);
айаметтха дат̣т̣хаббабхедо.
упама̄бхедато ча пана гила̄наса̄лӯпамо рӯпупа̄да̄наккхандхо, гелан̃н̃ӯпамо веданупа̄да̄наккхандхо, гелан̃н̃асамут̣т̣ха̄нӯпамо сан̃н̃упа̄да̄наккхандхо, асаппа̄йасеванӯпамо сан̇кха̄рупа̄да̄наккхандхо, гила̄нӯпамо вин̃н̃а̄н̣упа̄да̄наккхандхо. апича ча̄ракака̄ран̣аапара̄дхака̄ран̣ака̄ракаапара̄дхикӯпама̄ ете бха̄джанабходжанабйан̃джанапаривесакабхун̃джакӯпама̄ ча̄ти айаметтха упама̄бхедо. евам̣ па̄л̣имуттакавиниччхайанайо н̃еййо.
кхандхавибхан̇гама̄тикаттхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
а̄йатанавибхан̇гама̄тикаттхаван̣н̣ана̄
а̄йатанавибхан̇гама̄тика̄йа пана аттхато та̄ва – два̄даса̄йатана̄нӣти еттха а̄йатанато, а̄йа̄нам̣ тананато, а̄йатасса ча найанато а̄йатана̄ни. чаккхурӯпа̄дӣсу хи там̣там̣два̄ра̄рамман̣а̄ читтачетасика̄ дхамма̄ сена сена анубхавана̄дина̄ киччена а̄йатанти упат̣т̣хаханти гхат̣енти ва̄йаманти, те ча пана а̄йабхӯте дхамме ета̄ни танонти виттха̄ренти, идан̃ча атӣва а̄йатам̣ сам̣са̄радуккхам̣ найантева, паваттайантӣти вуттам̣ хоти, тасма̄ ‘‘а̄йатана̄нӣ’’ти вуччанти.
апича нива̄сат̣т̣ха̄нат̣т̣хена, а̄карат̣т̣хена, самосаран̣ат̣т̣ха̄нат̣т̣хена, сан̃джа̄бхидесат̣т̣хена, ка̄ран̣ат̣т̣хена ча са̄сане, локе ча ‘‘а̄йатана’’нти вуччанти. чаккхуа̄дӣсу хи те те читтачетасика̄ дхамма̄ тада̄йаттавуттита̄йа нивасанти, тесу ча а̄карабхӯтесу а̄кин̣н̣а̄ ваттха̄рамман̣авасена ча самосаранти, чаккха̄дайова несам̣ сан̃джа̄тидесо, ка̄ран̣ан̃ча, тасма̄ нива̄сат̣т̣ха̄на̄дина̄ аттхена чаккха̄дӣни а̄йатана̄нӣти ведитабба̄ни.
чаккха̄йатанантиа̄дӣсу чаккхатӣти чаккху, рӯпам̣ асса̄дети, вибха̄вети ча̄ти аттхо. рӯпайатӣти рӯпам̣. ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣ хадайан̇гатабха̄вам̣ пака̄сетӣти аттхо. сун̣а̄тӣти сотам̣. саппатӣти саддо, уда̄харӣйатӣти аттхо. гха̄йатӣти гха̄нам̣. гандхайатӣти гандхо, аттано ваттхум̣ сӯчайатӣти аттхо. джӣвитам̣ авха̄йатӣти дживха̄. расанти там̣ сатта̄ти расо, асса̄дентӣти аттхо. куччхита̄нам̣ са̄савадхамма̄нам̣ а̄йоти ка̄йо, уппаттидесо. пхусӣйатӣти пхот̣т̣хаббам̣. манатӣти мано. аттано лаккхан̣ам̣ дха̄рентӣти дхамма̄. чаккху ча там̣ йатха̄вуттенаттхена а̄йатанан̃ча̄ти чаккха̄йатанам̣…пе… дхамма̄ ча те а̄йатанан̃ча̄ти дхамма̄йатананти айам̣ та̄веттха падаттхо.
дхаммабхедато панеттха саббампи вин̃н̃а̄н̣ам̣ мана̄йатанам̣ на̄ма. четасикасукхумарӯпанибба̄на̄ни дхамма̄йатанам̣ на̄ма. сеса̄ни сувин̃н̃еййа̄ни. имесу ча а̄йатанесу атӣта̄дибхедабхинна̄, ка̄лавинимутта̄ ча локийалокуттара̄ саббе на̄марӯпадхамма̄, пан̃н̃аттийо ча сан̇гахита̄ти ведитабба̄. ‘‘джа̄ти двӣхи кхандхехи екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ сан̇гахита̄’’тиа̄дивачанато (дха̄ту. 71) хи рӯпа̄рӯпалаккхан̣а̄нам̣ джа̄тиджара̄бхан̇га̄нам̣ сан̇кха̄раккхандхадхамма̄йатанадхаммадха̄тӯсу сан̇гахитатта̄ итара̄сампи пан̃н̃аттӣнам̣ йатха̄рахам̣ таттха сан̇гахитабха̄во ведитабботи айаметтха дхаммабхедо.
вибхан̇ганайато панеттха суттантабха̄джанӣйе та̄ва ‘‘чаккхум̣ аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄ випарин̣а̄мадхаммам̣. рӯпа̄ аничча̄ дуккха̄ анатта̄ випарин̣а̄мадхамма̄…пе… дхамма̄ аничча̄ дуккха̄ анатта̄ випарин̣а̄мадхамма̄’’ти (вибха. 154) евам̣ висайивисайа̄йатанавасена а̄йатана̄ни вутта̄нӣти айам̣ суттантабха̄джанӣйанайо.
абхидхаммабха̄джанӣйе пана паса̄дависайа̄йатана̄ни та̄ва ‘‘таттха катамам̣ чаккха̄йатанам̣? йам̣ чаккху чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄до’’тиа̄дина̄ (вибха. 156) рӯпакан̣д̣е (дха. са. 597) вуттанайена вибхатта̄ни. мана̄йатанам̣ пана екавидхато пат̣т̣ха̄йа йа̄вадасавидха̄ ведана̄ккхандхе вуттанайена вибхаттам̣. дхамма̄йатанам̣ пана ‘‘таттха катамам̣ дхамма̄йатанам̣? ведана̄ккхандхо сан̃н̃а̄ккхандхо сан̇кха̄раккхандхо, йан̃ча рӯпам̣ анидассанааппат̣игхам̣ дхамма̄йатанапарийа̄паннам̣ асан̇кхата̄ ча дха̄тӯ’’ти (вибха. 167) уддиситва̄ ‘‘таттха катамо ведана̄ккхандхо’’тиа̄дина̄ (вибха. 167) ведана̄ккхандха̄дӣсу вуттанайена вибхаттам̣. сукхумарӯпанибба̄на̄ни рӯпакан̣д̣е вуттанайа̄нева̄ти айам̣ абхидхаммабха̄джанӣйанайо.
пан̃ха̄пуччхаканайам̣ пана ито парам̣ виттха̄рато адассетва̄ тикадука̄нам̣ а̄диантехи чева висесаттхадӣпакехи ча тикадукехи йоджетва̄ дассайисса̄ма, сесехипи тикадукехи йоджана̄найо кхандхе вуттанайена сакка̄ н̃а̄тунти. катхам̣ два̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣ кати кусала̄…пе… кати аран̣а̄ти? даса̄йатана̄ абйа̄ката̄, два̄йатана̄ сийа̄ кусала̄, сийа̄ акусала̄, сийа̄ абйа̄ката̄. ведана̄ттике даса̄йатана̄ни на ваттабба̄ни, мана̄йатанам̣ тидха̄пи, дхамма̄йатанам̣ тидха̄ на ваттаббан̃ча…пе… рӯпа̄йатанам̣ санидассанасаппат̣игхам̣, нава̄йатана̄ни анидассанасаппат̣игха̄ни, мана̄йатанадхамма̄йатана̄ни анидассанааппат̣игха̄ни, ека̄даса̄йатана̄ни на хетӯ, дхамма̄йатанам̣ сийа̄ хету, сийа̄ на хету…пе… ека̄даса̄йатана̄ни саппаччайа̄ни, дхамма̄йатанам̣ сийа̄ саппаччайам̣, сийа̄ аппаччайам̣…пе… даса̄йатана̄ни рӯпам̣, мана̄йатанам̣ арӯпам̣, дхамма̄йатанам̣ двидха̄пи…пе… даса̄йатана̄ни аран̣а̄ни, два̄йатана̄ни сийа̄ саран̣а̄ни, сийа̄ аран̣а̄нӣти айам̣ пан̃ха̄пуччхаканайо.
ида̄ни пана –
камато та̄ваттато ча, тесам̣ дат̣т̣хаббабхедато;
па̄л̣имуттанайенеттха, вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
таттха каматоти идха̄пи десана̄ккамова йуджджати. аджджхаттикесу хи а̄йатанесу санидассанасаппат̣игхависайатта̄ чаккха̄йатанам̣ па̄кат̣анти пат̣хамам̣ деситам̣, тато анидассанасаппат̣игхависайа̄ни сота̄йатана̄дӣни. атха ва̄ дассана̄нуттарийасавана̄нуттарийахетубха̄вато бахӯпака̄ратта̄ чаккхусота̄йатана̄ни пат̣хамам̣ десита̄ни, тато гха̄на̄йатана̄дӣни тӣн̣и, пан̃чаннампи пана гочарависайатта̄ анте мана̄йатанам̣, чаккха̄йатана̄дӣнам̣ гочаратта̄ тесам̣ анантарам̣ рӯпа̄йатана̄дӣни. апича вин̃н̃а̄н̣уппаттика̄ран̣ававаттха̄натопи айаметесам̣ камо ведитаббо. вуттам̣ хетам̣ ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… манан̃ча пат̣ичча дхамме ча уппаджджати мановин̃н̃а̄н̣а’’нти (ма. ни. 3.421; сам̣. ни. 4.60, 113; маха̄ни. 107) айам̣ та̄веттха камо.
та̄ваттатоти та̄вабха̄вато. идам̣ вуттам̣ хоти – чаккха̄дайопи хи дхамма̄ ева, евам̣ сати дхамма̄йатанамиччева аватва̄ касма̄ два̄даса̄йатана̄ни вутта̄нӣти че? чхавин̃н̃а̄н̣ака̄йуппаттийа̄ два̄ра̄рамман̣ававаттха̄нато айаметесам̣ бхедо хотӣти два̄даса вутта̄ни. чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхипарийа̄паннасса хи вин̃н̃а̄н̣ака̄йасса чаккха̄йатанамева уппаттидва̄рам̣, рӯпа̄йатанамева̄рамман̣ам̣. татха̄ итара̄ни итаресам̣. чхат̣т̣хасса пана бхаван̇гаманасан̇кха̄то мана̄йатанекадесова уппаттидва̄рам̣, аса̄дха̄ран̣ан̃ча дхамма̄йатанам̣ а̄рамман̣анти. ити чханнам̣ вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄нам̣ уппаттидва̄ра̄рамман̣ававаттха̄нато два̄даса вутта̄нӣти айаметтха та̄ваттата̄.
дат̣т̣хаббабхедатоти еттха пана сабба̄ни чета̄ни а̄йатана̄ни ана̄гаманато, аниггаманато ча дат̣т̣хабба̄ни. на хи та̄ни пуббе удайа̄ куточи а̄гаччханти, напи уддхам̣ вайа̄ кухин̃чи гаччханти, атха кхо пуббе удайа̄ аппат̣иладдхасабха̄ва̄ни уддхам̣ вайа̄ парибхиннасабха̄ва̄ни, пуббанта̄парантавемаджджхе паччайа̄йаттавуттита̄йа аваса̄ни паваттанти, тасма̄ ана̄гаманато, аниггаманато ча дат̣т̣хабба̄ни. татха̄ нирӣхато, абйа̄па̄рато ча. на хи чаккхурӯпа̄дӣнам̣ евам̣ хоти ‘‘ахо вата амха̄кам̣ са̄маггийам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄ма уппаджджеййа̄’’ти, на ча та̄ни вин̃н̃а̄н̣уппа̄данаттхам̣ два̄рабха̄вена, ваттхубха̄вена, а̄рамман̣абха̄вена ва̄ бйа̄па̄рама̄паджджанти, атха кхо дхаммата̄веса̄ йам̣ чаккхурӯпа̄диса̄маггийам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни самбхаванти, тасма̄ нирӣхато, абйа̄па̄рато ча дат̣т̣хабба̄ни. апича аджджхаттика̄ни сун̃н̃о га̄мо вийа дат̣т̣хабба̄ни дхувасубхасукхаттабха̄вавирахитатта̄, ба̄хира̄ни га̄магха̄такачора̄ вийа. татха̄ аджджхаттика̄ни чхапа̄н̣ака̄ вийа дат̣т̣хабба̄ни, ба̄хира̄ни тесам̣ гочара̄ вийа̄ти айаметтха дат̣т̣хаббабхедо. евам̣ па̄л̣имуттанайенеттха вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
а̄йатанавибхан̇гама̄тикаттхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дха̄тувибхан̇гама̄тикаттхаван̣н̣ана̄
дха̄тувибхан̇гама̄тика̄йа пана аттхато та̄ва – ат̣т̣ха̄раса дха̄туйоти еттха видахати, дхӣйате, видха̄нам̣, видхӣйате ета̄йа, еттха ва̄ дхӣйатӣти дха̄ту. локийа̄ хи дха̄туйо ка̄ран̣абха̄вена ваваттхита̄. анекаппака̄рам̣ сам̣са̄радуккхам̣ видаханти ниппха̄денти, саттехи ча дхӣйанте дха̄рӣйанти, дуккхавидха̄наматтамева чета̄, ета̄хи ча ка̄ран̣абхӯта̄хи сам̣са̄радуккхам̣ саттехи анувидхӣйати, йатха̄вихитан̃ча дуккхам̣ ета̄свева дхӣйати т̣хапӣйатӣти етехи аттхехи йатха̄самбхавам̣ ‘‘дха̄туйо’’ти вуччанти.
йатха̄ ва̄ сарӣрасан̇кха̄тасса самуда̄йасса авайавабхӯтесу расасон̣ита̄дӣсу ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висабха̄галаккхан̣апариччхиннесу дха̄тусаман̃н̃а̄, еваметесупи пан̃чаккхандхасан̇кха̄тасса аттабха̄васса чаккха̄дӣсу дха̄тусаман̃н̃а̄ ведитабба̄. локийалокуттараса̄дха̄ран̣аттхавасена пана аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дха̄туйо. ниджджӣваматта̄наметам̣ адхивачанам̣, тасма̄ йатха̄вуттенаттхена чаккху ча там̣ дха̄ту ча̄ти чаккхудха̄ту. евам̣ сесесупӣти айам̣ та̄веттха падаттхо.
дхаммабхедато панеттха а̄йатанесу вуттанайена ведитаббо. апича пан̃чадва̄ра̄ваджджанасампат̣иччханадвайавин̃н̃а̄н̣ам̣ манодха̄ту на̄ма. пан̃чавин̃н̃а̄н̣аманодха̄туваджджитам̣ пана саббампи вин̃н̃а̄н̣ам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту на̄ма. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
вибхан̇ганайато панеттха суттантабха̄джанӣйе та̄ва – ‘‘патхавӣдха̄ту а̄по теджо ва̄йо а̄ка̄савин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти чха дха̄туйо уддиситва̄ а̄дито пан̃ча аджджхаттикаба̄хиравасена, паччхима̄ ча чха вин̃н̃а̄н̣авасена вибхатта̄, апара̄пи ‘‘сукхадха̄ту дуккхасоманассадоманассупеккха̄авиджджа̄дха̄тӯ’’ти чха дха̄туйо уддиситва̄ татха̄ татха̄ вибхатта̄, пуна апара̄пи ‘‘ка̄мадха̄ту бйа̄па̄давихим̣са̄неккхаммаабйа̄па̄даавихим̣са̄дха̄тӯ’’ти чха дха̄туйо уддиситва̄, евам̣ тӣхи чхаккехи паччекам̣ тебхӯмака̄ ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо сарӯпато, лаккхан̣а̄ха̄рато, ниссайависайапайогавина̄бха̄ва̄дито ча вутта̄ти ведитабба̄ти айам̣ суттантабха̄джанӣйанайо.
абхидхаммабха̄джанӣйе пана сарӯпенева ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо уддиситва̄ паса̄дависайадха̄туйо а̄йатане вуттанайена вибхатта̄, сатта вин̃н̃а̄н̣адха̄туйо пана –
‘‘таттха катама̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту? чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати читтам̣…пе… чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту. айам̣ вуччати чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту…пе… ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄ту.
‘‘таттха катама̄ манодха̄ту? чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄…пе… ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄…пе… нируддхасаманантара̄ уппаджджати читтам̣…пе… саббадхаммесу ва̄ пана пат̣хамасаманна̄ха̄ро уппаджджати читтам̣…пе… айам̣ вуччати манодха̄ту.
‘‘таттха катама̄ дхаммадха̄ту? ведана̄ккхандхо сан̃н̃а̄ккхандхо сан̇кха̄раккхандхо, йан̃ча рӯпам̣ анидассанам̣ аппат̣игхам̣ дхамма̄йатанапарийа̄паннам̣, асан̇кхата̄ ча дха̄ту…пе… айам̣ вуччати дхаммадха̄ту.
‘‘таттха катама̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту…пе… манодха̄туйа̄пи уппаджджитва̄ нируддхасаманантара̄ уппаджджати читтам̣…пе… манан̃ча пат̣ичча дхамме ча уппаджджати читтам̣…пе… айам̣ вуччати мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти (вибха. 184) –
евам̣ вибхатта̄. таттха саббадхаммесу ва̄ пана пат̣хамасаманна̄ха̄роти еттха пан̃чавин̃н̃а̄н̣ависайесу саббадхаммесӯти евам̣ аттхо гахетаббо. манодха̄туйа̄пи уппаджджитва̄ нируддхасаманантара̄ти еттха пана пи-ка̄ро сампин̣д̣анаттхо, тасма̄ манодха̄туйа̄пи сантӣран̣авот̣т̣хаббана̄димановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄пӣти еваматтхо гахетаббо. манан̃ча пат̣ичча̄тиа̄дӣсу манодва̄ре бхаван̇гаманан̃чева чатубхӯмакадхамма̄рамман̣ан̃ча пат̣ичча саха̄ваджджанакаджаванам̣ ниббаттатӣти аттхо. айам̣ абхидхаммабха̄джанӣйанайо.
пан̃ха̄пуччхаканайе пана ат̣т̣ха̄расаннам̣ дха̄тӯнам̣ кати кусала̄…пе… кати аран̣а̄ти? сол̣аса дха̄туйо абйа̄ката̄, две дха̄туйо тидха̄пи хонти…пе… даса дха̄туйо невавипа̄канавипа̄кадхаммадхамма̄, пан̃ча дха̄туйо випа̄ка̄, манодха̄ту сийа̄ випа̄ка̄, сийа̄ невавипа̄канавипа̄кадхаммадхамма̄, две дха̄туйо тидха̄пи хонти. даса дха̄туйо упа̄диннупа̄да̄нийа̄, саддадха̄туйо анупа̄диннупа̄да̄нийа̄, пан̃ча дха̄туйо сийа̄ упа̄диннупа̄да̄нийа̄, сийа̄ анупа̄диннупа̄да̄нийа̄, две дха̄туйо тидха̄пи…пе… даса дха̄туйо сийа̄ уппанна̄, сийа̄ уппа̄дино, саддадха̄ту сийа̄ уппанна̄, сийа̄ ануппанна̄, сийа̄ на ваттабба̄ уппа̄диноти, чха дха̄туйо тидха̄пи. дхаммадха̄ту тидха̄ва…пе… рӯпадха̄ту санидассанасаппат̣игха̄, нава дха̄туйо анидассанасаппат̣игха̄, ат̣т̣ха дха̄туйо анидассанааппат̣игха̄. саттараса дха̄туйо на хетӯ, дхаммадха̄ту двидха̄ва…пе… сол̣аса дха̄туйо аран̣а̄, две дха̄туйо двидха̄пӣти айам̣ пан̃ха̄пуччхаканайо.
ида̄ни панета̄сам̣ –
камата̄ваттато дат̣т̣хабба̄, паччайа̄нам̣ вибха̄гато;
дха̄тӯнамидха вин̃н̃еййо, па̄л̣имуттавиниччхайо.
таттха камато та̄ва идха̄пи десана̄ккамова йуджджати. со ча пана̄йам̣ хетупхала̄нупуббававаттха̄навасена вутто. чаккхудха̄ту рӯпадха̄тӯти идам̣ хи двайам̣ хету, чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти идам̣ пхалам̣. евам̣ саббаттха. айам̣ та̄веттха камо.
та̄ваттато пана йа̄ идха суттантабха̄джанӣйе тӣхи чхаккехи вутта̄ дха̄туйо чева, тесу тесу сутта̄бхидхаммападесесу ‘‘а̄бха̄дха̄ту…пе… анекадха̄туна̄на̄дха̄тулоко’’тиа̄дина̄ а̄гата̄ ча̄ти ан̃н̃а̄пи бахудха̄туйо диссанти, та̄сампи васена париччхедам̣ аватва̄ касма̄ ат̣т̣ха̄расева вутта̄ти? та̄сампи тадантогадхатта̄.
апича виджа̄нанасабха̄ве вин̃н̃а̄н̣е джӣвасан̃н̃ӣнам̣ тасса̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дибхедена анекатам̣, чаккхурӯпа̄дипаччайа̄йаттавуттита̄йа аниччатан̃ча пака̄сетва̄ тасмим̣ дӣгхаратта̄нусайитаджӣвасан̃н̃а̄самӯхананаттхан̃ча ат̣т̣ха̄расева вутта̄. кин̃ча бхиййо – венеййаджджха̄сайавасена ча. венеййа̄ хи арӯпамӯл̣хо рӯпамӯл̣хо убхайамӯл̣хоти тивидха̄ хонти. тесам̣ тин̣н̣ампи йатха̄ккамам̣ на̄тисан̇кхепавиттха̄рато арӯпабхедавибха̄винӣ кхандхадесана̄, рӯпабхедавибха̄винӣ а̄йатанадесана̄, тадубхайабхедавибха̄винӣ дха̄тудесана̄ саппа̄йа̄ти венеййаджджха̄сайавасена ат̣т̣ха̄расева вутта̄ти. вуттан̃ча –
‘‘сан̇кхепавиттха̄ранайена татха̄ татха̄ хи,
дхаммам̣ пака̄сайати еса йатха̄ йатха̄сса;
саддхамматеджавихатам̣ вилайам̣ кхан̣ена,
венеййасаттахадайесу тамо пайа̄тӣ’’ти. (вибха. ат̣т̣ха. 183);
айаметтха та̄ваттата̄.
дат̣т̣хаббато панета̄ сабба̄пи сан̇кхата̄ дха̄туйо пуббанта̄парантавивиттато, дхувасубхасукхаттабха̄васун̃н̃ато, паччайа̄йаттавуттито ча дат̣т̣хабба̄. висесато панеттха бхериталам̣ вийа чаккхудха̄ту дат̣т̣хабба̄, дан̣д̣о вийа рӯпадха̄ту, саддо вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту. татха̄ тиссопи чета̄ йатха̄ккамам̣ а̄да̄саталамукхамукханимитта̄ни вийа. татха̄ тилайантачаккатела̄ни вийа, адхара̄ран̣ӣуттара̄ран̣ӣаггӣ вийа ча дат̣т̣хабба̄. еса найо сотадха̄туа̄дӣсупи. манодха̄ту пана йатха̄самбхавато чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дӣнам̣ пуречара̄нучара̄ вийа дат̣т̣хабба̄. дхаммадха̄туйам̣ пана ведана̄ салласӯламива, сан̃н̃а̄ риттамут̣т̣хи вийа, сан̇кха̄ра̄ висаруккхамива, сукхумарӯпам̣ кхурачаккам̣ вийа, асан̇кхата̄ дха̄ту кхемантабхӯми вийа ча дат̣т̣хабба̄, мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту пана маккат̣о вийа, ассакхал̣ун̇ко вийа, йаттхака̄манипа̄тито веха̄саккхиттадан̣д̣о вийа, ран̇ганат̣о вийа ча дат̣т̣хабба̄. айаметтха дат̣т̣хаббата̄.
паччайа̄нам̣ вибха̄гато панеттха чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ чаккху ниссайапаччайо, рӯпам̣ а̄рамман̣апаччайо, кирийа̄манодха̄ту анантарапаччайо, тайо арӯпино кхандха̄ сахаджа̄тапаччайо. евам̣ сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣсупи. мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ пана манодха̄ту анантарапаччайо, дхаммадха̄ту а̄рамман̣апаччайо, сампайуттаниссайасахаджа̄та̄дипаччайоти айам̣ паччайавибха̄го. евам̣ вин̃н̃еййо па̄л̣имуттавиниччхайо.
дха̄тувибхан̇гама̄тикаттхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
саччавибхан̇гама̄тикаттхаван̣н̣ана̄
саччавибхан̇гама̄тика̄йа пана аттхато та̄ва – чатта̄ри арийасачча̄нӣти еттха̄йам̣ сачча-саддо анекесу аттхесу диссати. сеййатхидам̣ – ‘‘саччам̣ бхан̣е на куджджхеййа̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 224) ва̄ча̄сачче. ‘‘сачче т̣хита̄ саман̣абра̄хман̣а̄’’тиа̄дӣсу (джа̄. 2.21.433) виратисачче. ‘‘касма̄ ну сачча̄ни ваданти на̄на̄, пава̄дийа̄се кусала̄вада̄на̄’’тиа̄дӣсу (су. ни. 891) дит̣т̣хисачче. ‘‘екам̣ хи саччам̣, на дутийаматтхӣ’’тиа̄дӣсу (су. ни. 890) параматтхасачче, нибба̄не чева магге ча. ‘‘чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ кати кусала̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 216) арийасачче. сва̄йамидха̄пи арийасачче ваттати. кенат̣т̣хена сачча̄ни? татхат̣т̣хена. койам̣ татхат̣т̣хо на̄ма? йо пан̃н̃а̄чаккхуна̄ упапариккхама̄на̄нам̣ ма̄йа̄ва випарӣто, марӣчӣва висам̣ва̄дако, титтхийа̄нам̣ аттха̄ вийа анупалаббхама̄насабха̄во ча на хоти, атха кхо ба̄дханаппабхавасантиниййа̄набхӯтена таччха̄випарӣтабхӯтабха̄вена арийан̃а̄н̣асса гочаро хоти. айам̣ татхат̣т̣хо саччат̣т̣хоти ведитаббо. вуттан̃ча –
‘‘ити таччха̄випалла̄сабхӯтабха̄вам̣ чатӯсупи;
дуккха̄дӣсвависесена, саччат̣т̣хам̣ а̄ху пан̣д̣ита̄’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 189; са̄раттха. т̣ӣ. маха̄вагга 3.14).
арийа̄ни ча та̄ни сачча̄ни ча̄ти арийасачча̄ни. арийа̄нӣти уттама̄ни, ависам̣ва̄дака̄нӣти аттхо. арийехи буддха̄дӣхи пат̣ивиджджхитабба̄ни сачча̄ни, арийасса ва̄ самма̄самбуддхасса сантака̄ни сачча̄ни тена уппа̄дитатта̄, пака̄ситатта̄ ча, арийабха̄вакара̄ни ва̄ сачча̄ни тесам̣ абхисамбуддхатта̄ арийабха̄васиддхитоти арийасачча̄ни. ‘‘дуккхам̣ арийасачча’’нтиа̄дӣсу пана ду-ити айам̣ саддо куччхите диссати. куччхитам̣ хи путтам̣ ‘‘дупутто’’ти ваданти. кхам̣-саддо пана туччхе. туччхам̣ хи а̄ка̄сам̣ ‘‘кха’’нти вуччати. идан̃ча пат̣хамасаччам̣ куччхитам̣ анекопаддава̄дхит̣т̣ха̄нато, туччхам̣ ба̄ладжанапарикаппитадхувасубхасукхаттабха̄вавирахитато, тасма̄ куччхитатта̄, туччхатта̄ ча ‘‘дуккха’’нти вуччати. сам̣-ити ча айам̣ саддо ‘‘сама̄гамо, самета’’нтиа̄дӣсу сам̣йогам̣ дӣпети. у-ити айам̣ саддо ‘‘уппаннам̣ удита’’нтиа̄дӣсу уппаттим̣. айа-саддо пана ка̄ран̣ам̣ дӣпети. идан̃ча дутийасаччам̣ авасесапаччайасама̄йоге сати дуккхассуппаттика̄ран̣анти ‘‘дуккхасамудайо’’ти вуччати.
татийасаччам̣ пана йасма̄ ни-саддо абха̄вам̣, родха-саддо ча̄ракам̣ дӣпети, тасма̄ абха̄во еттха, етасмим̣ ва̄ адхигате сам̣са̄рача̄ракасан̇кха̄тасса дуккханиродхасса саббагатисун̃н̃атта̄, таппат̣ипаккхатта̄ ча̄ти ‘‘дуккханиродха’’нти вуччати, дуккхасса ва̄ ануппа̄даниродхапаччайатта̄. чатуттхам̣ пана йасма̄ етам̣ дуккханиродхам̣ гаччхати, саттам̣ ва̄ там̣ гамайати а̄рамман̣авасена тадабхимукхатта̄, пат̣ипада̄ ча хоти дуккханиродхаппаттийа̄, тасма̄ ‘‘дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄’’ти вуччати.
апича дуккха̄дӣнам̣ чатта̄ро чатта̄ро аттха̄ вибхатта̄ татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄, йе дуккха̄дӣни абхисаментехи абхисаметабба̄. йатха̄ха –
‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо, име чатта̄ро дуккхасса дуккхат̣т̣ха̄ татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄. самудайасса а̄йӯханат̣т̣хо нида̄нат̣т̣хо сам̣йогат̣т̣хо палибодхат̣т̣хо …пе… ниродхасса ниссаран̣ат̣т̣хо вивекат̣т̣хо асан̇кхатат̣т̣хо аматат̣т̣хо…пе… маггасса ниййа̄нат̣т̣хо хетват̣т̣хо дассанат̣т̣хо а̄дхипатеййат̣т̣хо…пе… анан̃н̃атха̄’’ти (пат̣и. ма. 2.8).
евам̣ вибхатта̄нам̣ чатуннам̣ чатуннам̣ аттха̄нам̣ васена дуккха̄дӣни ведитабба̄ни. айам̣ та̄веттха падаттхо.
дхаммабхедато пана тан̣ха̄ваджджита̄ саббалокийадхамма̄, сам̣килесикаваджджита̄ ва̄ дуккхасаччам̣ на̄ма, тан̣ха̄ пана сабба̄ акусала̄ ва̄ локийакусала̄ ва̄ дхамма̄ самудайасаччам̣ на̄ма, нибба̄нам̣ ниродхасаччам̣ на̄ма, локуттаракусалачиттасампайутта̄ни ат̣т̣хамагган̇га̄ни дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасаччам̣ на̄ма. имехи пана магган̇гехи сампайутта̄ читтачетасика̄ дхамма̄ чева са̄ман̃н̃апхала̄ни четтха асан̇гахита̄нӣти ведитабба̄ни. та̄ни хи ‘‘йаданиччам̣ там̣ дуккха’’нти (сам̣. ни. 3.15) вачанато сан̇кха̄радуккхасан̇гахита̄нипи. йа̄йа парин̃н̃а̄йа бхагавати брахмачарийам̣ вуссати татхаттена на хонти, дуккхам̣ арийасаччанти на вуччанти, та̄ни т̣хапетва̄ саббе локийалокуттарадхамма̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. айам̣ дхаммабхедо.
вибхан̇ганайато панеттха суттантабха̄джанӣйе дуккхасаччам̣ та̄ва –
‘‘таттха катамам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣? джа̄типи дуккха̄, джара̄пи дуккха̄, маран̣ампи дуккхам̣, сокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄са̄пи дуккха̄, аппийехи сампайого дуккхо, пийехи виппайого дуккхо, йампиччхам̣ на лабхати, тампи дуккхам̣, сам̣кхиттена пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дуккха̄’’ти (вибха. 190) –
уддиситва̄ вибхаттам̣. таттха дуккхам̣ тивидхам̣ хоти дуккхадуккхам̣ випарин̣а̄мадуккхам̣ сан̇кха̄радуккханти. таттха дуккхадуккхам̣ дувидхам̣ парийа̄йадуккхам̣ ниппарийа̄йадуккханти. таттха ка̄йикачетасикадуккхадоманассаведана̄ ниппарийа̄йадуккхам̣ на̄ма, тадавасеса̄ пана дуккхадуккхасса ваттхубхӯта̄ пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ парийа̄йадуккхам̣ на̄ма. сукхасоманассаведана̄ випарин̣а̄мадуккхам̣ на̄ма. саббе пана пан̃чупа̄да̄наккхандха̄, саббасан̇кхата̄ ва̄ сан̇кха̄радуккхам̣ на̄ма. имесам̣ тин̣н̣ам̣ дуккха̄нам̣ васена йатха̄йогам̣ тӣсу бхавесу джа̄тиа̄дӣнам̣ дуккхадуккхата̄ ведитабба̄. ка̄мабхавасмим̣ хи джа̄ти та̄ва сайам̣ на дуккха̄, апа̄йагатимануссагатиа̄дӣсу пана нирайаггисанта̄па̄димӯлакам̣, габбхоккантика̄димӯлакам̣, джигхаччха̄пипа̄са̄димӯлакан̃ча дуккхам̣ тасса саббасса ка̄йикачетасикадуккхасса ваттхубха̄вена парийа̄йато дуккханти. татха̄ джара̄маран̣а̄дайопи. кевалам̣ джара̄ ка̄йадуббалата̄мӯласса, путтада̄ра̄дипарибхавамӯласса ча, маран̣ам̣ пана ма̄ран̣антикаведана̄бхӯтасса, нирайа̄дигатинимиттадассанамӯласса ча дуккхасса ваттхубха̄вато, сока̄дайо сока̄димӯласса ка̄йикачетасикадуккхасса ваттхубха̄ватта̄ чева сайам̣ дуккхатта̄ ча дуккха̄ти ведитабба̄. випарин̣а̄мадуккхасан̇кха̄радуккхата̄ чесам̣ пасиддха̄йева. евам̣ ка̄мабхаве джа̄тиа̄дӣнам̣ тӣхипи дуккхехи дуккхата̄ ведитабба̄. рӯпа̄рӯпабхавесу пана йасма̄ сокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄са̄ на санти, тасма̄ таттха джа̄тиа̄дӣнам̣ випарин̣а̄мадуккхасан̇кха̄радуккхавасена ча дуккхата̄ ведитабба̄, на дуккхадуккхавасена̄ти айам̣ дуккхасачче найо.
самудайасаччам̣ пана ‘‘ка̄матан̣ха̄ бхаватан̣ха̄ вибхаватан̣ха̄’’ти (вибха. 203) таттакамева уддиситва̄ ‘‘са̄ кхо панеса̄ тан̣ха̄ каттха уппаджджама̄на̄ уппаджджатӣ’’ти (вибха. 203) пуччхитва̄ чханнам̣ чханнам̣ индрийависайавин̃н̃а̄н̣апхассаведана̄сан̃н̃а̄четана̄тан̣ха̄витаккавича̄ра̄нам̣ висайабхӯта̄нам̣ васена тан̣ха̄йа ‘‘еттхеса̄ тан̣ха̄ уппаджджама̄на̄ уппаджджатӣ’’ти евам̣ уппаттим̣ пака̄сетва̄ виттха̄рато вибхаттам̣.
ниродхасаччам̣ пана ‘‘тасса̄ ева тан̣ха̄йа асесавира̄ганиродхо ча̄го пат̣иниссагго мутти ана̄лайо’’ти (вибха. 204) ватва̄ пуна ‘‘са̄ кхо панеса̄ тан̣ха̄ каттха нируджджхама̄на̄ нируджджхатӣ’’ти (вибха. 204) пуччхитва̄ самудайасачче вуттаиндрийа̄дӣнам̣ васена пат̣иломато тан̣ха̄йа ниродхам̣ пака̄сетва̄ виттха̄рато вибхаттам̣. таттха асесавира̄ганиродхотиа̄дӣни пада̄ни нибба̄навевачана̄ни. нибба̄нам̣ хи а̄гамма тан̣ха̄ асеса̄ вираджджати, нируджджхати, чаджӣйати, пат̣иниссаджджӣйати, муччати, на аллӣйати, тасма̄ ‘‘асесавира̄ганиродхо ча̄го пат̣иниссагго мутти ана̄лайо’’ти вуччати. екамева хи нибба̄нам̣, на̄ма̄ни панасса саббасан̇кхата̄нам̣ на̄мапат̣ипаккхавасена анека̄ни хонти.
нану па̄т̣еккам̣ нибба̄нам̣ на̄ма наттхи, килесаккхайаматтамева нибба̄нам̣, тенева ча та̄су та̄су сутта̄бхидхаммадесана̄су ‘‘ра̄гаккхайо досаккхайо’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 4.314) вуттанти че? на, арахаттанибба̄на̄нам̣ еката̄паджджанато. арахаттампи хи ‘‘йо кхо, а̄вусо, ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайо, идам̣ вуччати арахатта’’нти (сам̣. ни. 4.314) ра̄га̄дӣнам̣ париккхайанте уппаннатта̄ упача̄рена арахаттам̣ ра̄гаккхайа̄дибха̄вена вуччати, татха̄ ра̄га̄дӣнам̣ кхайахетутта̄ нибба̄нампи ра̄гаккхайа̄дибха̄вена вуттанти гахетаббам̣. итаратха̄ нибба̄насса бахуттам̣ а̄паджджати ра̄га̄дӣнам̣ бахуннам̣ кхайасса̄пи бахутта̄. саббакилеса̄нампи кхайасса екаттена пат̣хамамаггена дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ кхайе саббакилесаккхайо а̄паджджати, ол̣а̄рикаттан̃часса сийа̄ тираччха̄на̄нампи уппаннара̄гаккхайасса па̄кат̣аттена нибба̄наппаттито, готрабхӯккхан̣епи ча ра̄га̄диккхайо хоти готрабхуно нибба̄нависайатта̄, маггасса пана нибба̄на̄рамман̣ата̄аппасан̇го. на хи аттана̄ кхепийама̄накилесаккхайама̄раббха магго уппаджджати, абха̄во часса а̄паджджати ра̄га̄диккхайабхӯтасса пана абха̄васса паккхавасена туччхарӯпатта̄, тасса̄пи бха̄ватта̄бха̄ва̄ва вивекалаккхан̣ам̣ на сийа̄, сан̇кхатата̄ часса сийа̄. на хи када̄чи упалаббхама̄нам̣ асан̇кхатам̣ бхавитумарахати саббесампи ахетукатта̄паттито, сан̇кхататтепи часса на нибба̄наттам̣ уппаттиджара̄бхан̇гасаман̇гита̄йа дуккхатта̄, татха̄ ча абха̄васса̄пи абха̄во, анават̣т̣ха̄нан̃ча кхӣн̣а̄нампи ра̄га̄дӣнам̣ пуна уппаджджанам̣ йесам̣ тесамева абха̄во абха̄васса винат̣т̣хатта̄.
апича ка̄ран̣антарена ва̄ бха̄ве уппанне ра̄га̄дӣнам̣ на ка̄чи ха̄ни хоти. на хи ан̃н̃ассуппаттийам̣ ан̃н̃ам̣ вигаччхати. абха̄во бха̄васса виродхи, виродхисаннидха̄не ча итарам̣ вигаччхатӣти че? кимидам̣ вигаманам̣ на̄ма. йади тампи бха̄варӯпам̣, сама̄надосата̄ часса сийа̄ анават̣т̣ха̄нан̃ча, на ча аттхасиддхи. йади туччхарӯпам̣, ким̣ пат̣хамамевасса туччхарӯпата̄йа упагата̄йа дӯрампи гантва̄ упагантабба̄ти сиддха̄, ра̄га̄диккхайабхӯтасса нибба̄насса туччхарӯпата̄йа абха̄во, на ча абха̄во ева нибба̄нам̣. атӣта̄на̄гатадоса̄намабха̄ве нибба̄наппаттийа̄ абха̄вато ваттама̄на̄нан̃ча абха̄во на̄ма. абха̄во на̄ма на килесавигамаматто, апи ту ануппаттибха̄вена. аччантавигамо нибба̄нена̄пи сампа̄дӣйатӣти че? на, тасса ка̄ран̣абха̄ва̄. випассана̄ ка̄ран̣амити че? на, атта̄дивикаппаджанакасан̇кхатадхаммадассанена вина̄ анатта̄дивикаппабхӯта̄йа випассана̄йа ануппаттито. йади хи уппаджджеййа, та̄йа саббепи сатта̄ вимутта̄ ева сийум̣, но ча када̄чи на пуччхеййа вируддхадхаммадассана̄бха̄ва̄. на хи дассанам̣ вина̄ викаппо самбхавати, на ча атта̄ти викаппаджанакарӯпа̄дидассанамева таббируддхавикаппаджанакам̣ хоти. буддха̄нан̃ча парампаропадесена рӯпа̄дӣсу випассана̄викаппо уппаджджатӣти че? на, тесампи вируддхадассана̄бха̄вена випассана̄викаппа̄нуппаттито. на хи йа̄диса̄йа ка̄ран̣аса̄маггийа̄ йа̄дисам̣ ка̄рийам̣ уппаджджати, та̄диса̄йа ева таббируддхам̣ уппаджджати ахетукаттаппасан̇гато. на ча вируддхадассана̄бха̄вена екасса випассана̄викаппаджанакаса̄маттхийа̄бха̄вато та̄диса̄нам̣ парампара̄йапи таббха̄во, тадупадесо ча самбхавати. тилаккхан̣ӯпадесана̄нантариката̄йа пана буддха̄нам̣ нибба̄насаччхикирийа̄ сиддхи, теневасса килеса̄намаччантаппаха̄насса, випассанопадесаса̄маттхийасса ча сиддхӣти нибба̄намева тадубхайака̄ран̣ам̣, на̄н̃н̃анти гахетаббам̣.
касма̄ пана нибба̄надассанена ра̄га̄дӣнам̣ аччантаппаха̄нам̣, тилаккхан̣ан̃ча хоти. на хи ан̃н̃асса дассанена итарара̄гаппаха̄нам̣, тилаккхан̣ан̃а̄н̣ан̃ча йуттанти? на, асан̇кхатадассанена сан̇кхатасса ва̄ досасса ва̄ па̄кат̣атта̄. дит̣т̣хааччантасукха̄нам̣ хи ват̣т̣асукхе, танниссайа̄рамман̣а̄дӣсу ча сукха̄бхима̄но, ват̣т̣а̄бхирати ча пахӣйати дит̣т̣хапаратӣрасса на̄викасса на̄ва̄йекадесе сукха̄бхима̄на̄бхиратийо вийа. апича сан̇кхатадхаммесу аллина̄ ра̄га̄дайо асан̇кхатадхамме сан̣т̣ха̄тум̣ на сакконти аггиккхандхе вийа маккхика̄, тхале вийа ча джалачара̄, нибба̄надассанена пахӣнадосасса читтасса йа̄тха̄вато тесу сан̇кхатесу тилаккхан̣адассанам̣ самбхавати бхесаджджа̄лепена вихатака̄чатимира̄дидосасса чаккхуно гхат̣а̄дирӯпадассанам̣ вийа, дит̣т̣хадосесу часса сан̇кха̄ресу на пуна ра̄га̄дӣнамуппатти н̃а̄та̄ сучибха̄ве вийа ваччакӯпети ведитаббам̣.
касма̄ пана кесан̃чи сатта̄нам̣ ева нибба̄насаччхикирийа̄самбхаво, на саббесанти? ана̄дибуддхапарампаропадесаса̄пеккхатта̄, тесан̃ча упадесака̄нам̣ саббаттха саббада̄ абха̄вато, сотӯнан̃ча кхан̣асампаттийа̄ аччантадуллабхатта̄, чаккава̄л̣а̄нан̃ча анантатта̄, тасма̄ кечи ева буддхуппа̄дака̄ле тилаккхан̣опадесала̄бхена нибба̄нам̣ саччхикаронти, на саббети гахетаббам̣.
катхам̣ панеттха ра̄га̄дӣнам̣ аччантавигамо нибба̄нена са̄дхӣйатӣти? на та̄ва со, атӣта̄на̄гата̄нам̣ тесамида̄ни абха̄ва̄, пуббе ча тасса виджджама̄натта̄, ваттама̄на̄нам̣ сарасаниродхато. катхан̃часса туччхарӯпасса нибба̄насса хетутте йатха̄вуттадоса̄намавасароти че? на, тасса бха̄варӯпатта̄. пуббабха̄гапат̣ипаттийа̄ хи нибба̄нама̄раббха анусайа̄джананабха̄вена уппаннамагга̄ ева килеса̄намануппа̄даниродхо тадуппаттийа̄ а̄йатим̣ уппаджджана̄раха̄нам̣ ануппаттито аггисаннидха̄не ан̇кура̄джанакабха̄вена уппаннаса̄ликкхандхасса бӣджата̄бха̄варӯпата̄ вийа. на хи абха̄во на̄ма кочи параматтхато аттхи, йо ка̄ран̣ена джанӣйати таббируддхаккхан̣уппа̄данабха̄вовуппа̄данам̣ анекаккхан̣уппа̄данена кхандхака̄ра̄бха̄вуппа̄данам̣ вийа, тасма̄ килеса̄нам̣ ануппаттиниродхасан̇кха̄тасса арийамаггасса упаниссайатта̄ упаниссайопача̄рена нибба̄нам̣ ‘‘асесавира̄ганиродхо’’тиа̄дина̄ вуттам̣. сарӯпенева касма̄ на вуттанти че? абхисукхуматта̄, анупаладдхапуббатта̄ ча, сукхумата̄ часса бхагавато аппоссукката̄вачанато, арийена чаккхуна̄ пасситаббато ча ведитабба̄.
еттха пана парава̄дӣ а̄ха – ‘‘наттхева нибба̄нам̣ анупалаббханӣйато’’ти. на анупалаббханӣйам̣ тасса сиддхатта̄. упалаббхати хи там̣ таданурӯпапат̣ипаттийа̄ арийехи. апича нибба̄нам̣ наттхӣти на ваттаббам̣ саббасатта̄нам̣ вируддхадхамма̄нам̣ бха̄вена апавагга̄бха̄ваппасан̇гато. на ча там̣ йуттам̣ ун̣ха̄дипат̣ипаккхасса сӣта̄дино вийа бхавапат̣ипаккхасса нибба̄нассапи авассам̣бха̄ва̄. вуттан̃ча –
‘‘йатха̄пи ун̣хе виджджанте, апарам̣ виджджати сӣталам̣;
евам̣ тивидхагги виджджанте, нибба̄нам̣ иччхитаббака’’нти. (бу. вам̣. 2.11) –
а̄ди. аччантаниродхахетуно випассанопадесасса дассанато ча аттхева нибба̄нам̣ там̣ вина̄ тасса̄самбхаватоти вуттова̄йаматтхо. тадетам̣ пурима̄йа кот̣ийа̄ абха̄вато аппабхавам̣, татова аджара̄маран̣ам̣, ниччан̃ча хотӣти ан̣уа̄дӣнампи ниччабха̄вапатти нибба̄нассева ниччатта̄ти че? на, бхинна̄дхикаран̣аттена хетулаккхан̣асса̄нупапаттито. ан̣уа̄дӣнампи асан̇кхатата̄ ити че? на, асан̇кхатата̄сиддхито асан̇кхата̄нан̃ча̄некатта̄нупапаттито. йади хи асан̇кхатам̣ на̄ма бхавеййа, екенева бхавитаббам̣ десака̄ласабха̄вабхедасса ка̄ран̣абхедакатта̄, бхиннасабха̄ва̄нампи ахетукатте атиппасан̇гато.
сан̇кхатехи сабха̄вабхиннасса нибба̄насса катхам̣ ахетуката̄ти че? асан̇кхатасабха̄вена сан̇кхатасабха̄вехи бхиннасса ка̄ран̣а̄напеккхатта̄. асан̇кхататте хи сама̄не бхавасабха̄вабхедо ка̄ран̣абхедам̣ сӯчайати, тасма̄ екамева ниччам̣ бхавитумарахати, тан̃ча йатха̄вуттайуттито, саббан̃н̃увачанато ча параматтхато виджджама̄нам̣ нибба̄намева. вуттам̣ хетам̣ бхагавата̄ ‘‘аттхи, бхиккхаве, аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхата’’нти (итиву. 43). айам̣ дуккханиродхасачче найо.
итарам̣ пана ‘‘самма̄дит̣т̣хи…пе… самма̄сама̄дхӣ’’ти уддиситва̄ виттха̄рато вибхаттам̣. виниччхайо панеттха магган̇гавибхан̇ге а̄ви бхависсатӣти айам̣ суттантабха̄джанӣйанайо.
абхидхаммабха̄джанӣйе пана –
‘‘чатта̄ри сачча̄ни дуккхам̣ дуккхасамудайо дуккханиродхо дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄. таттха тан̣ха̄ дуккхасамудайо. авасеса̄ са̄савадхамма̄…пе… дуккхам̣. тан̣ха̄йа паха̄нам̣ дуккханиродхо. ат̣т̣хан̇гико магго дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄’’ти (вибха. 206) –
ватва̄ ат̣т̣ха магган̇га̄ни виттха̄рато ниддиситва̄ ‘‘авасеса̄ дхамма̄ дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа сампайутта̄’’ти (вибха. 206 а̄дайо) евам̣ пат̣хамава̄ре чатта̄ри сачча̄ни вибхатта̄ни. та̄ни пуна апарехипи ‘‘тан̣ха̄, авасеса̄ ча килеса̄ самудайо, татха̄ тан̣ха̄, авасеса̄ ча килеса̄, авасеса̄ ча акусала̄ самудайо, татха̄ тан̣ха̄, авасеса̄ ча килеса̄, авасеса̄ ча акусала̄, тӣн̣и ча кусаламӯла̄ни, са̄сава̄ни самудайо, татха̄ тан̣ха̄, авасеса̄ ча килеса̄, авасеса̄ ча акусала̄, тӣн̣и ча кусаламӯла̄ни, са̄сава̄ни, авасеса̄ ча са̄савакусаладхамма̄ самудайо. авасеса̄ са̄савадхамма̄ дуккхам̣, тасса тасса самудайасса паха̄нам̣ ниродхо, ат̣т̣хан̇гико магго пат̣ипада̄’’ти имехи ва̄рехи вибхатта̄ни. таттха ‘‘арийасачча̄нӣ’’ти аватва̄ ниппадесато паччайасан̇кха̄там̣ самудайам̣ дассетум̣ ‘‘сачча̄нӣ’’ти вуттам̣. арийасаччесу хи тан̣ха̄ва самудайо, на итаре. на ча кевалам̣ тан̣ха̄ва дуккхам̣ самуда̄нети, авасеса̄ кусала̄кусала̄пи паччайам̣ самуда̄нентийева̄ти тепи самудайато дассетум̣ ‘‘сачча̄ни’’твева вуттам̣. тато парам̣ йасма̄ ат̣т̣хан̇гико маггова пат̣ипада̄ти. сампайутта̄ пана пхасса̄дайо саббепи дхамма̄ пат̣ипада̄ ева, тасма̄ там̣ найам̣ дассетум̣ саббасан̇га̄хикава̄репи сабба̄ни вибхатта̄ни. еттха хи арийадхана̄нева сан̇гахита̄ни. сесам̣ садисамева̄ти айам̣ абхидхаммабха̄джанӣйанайо.
пан̃ха̄пуччхаканайе пана чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ кати кусала̄…пе… кати аран̣а̄? самудайасаччам̣ акусалам̣, ниродхасаччам̣ абйа̄катам̣, дуккхасаччам̣ тидха̄пи. самудайо савитаккасавича̄ро, ниродхо авитаккаавича̄ро, магго тидха̄пи, дуккхам̣ тидха̄пи, на ваттаббам̣ ча. тӣн̣и сачча̄ни анидассанааппат̣игха̄ни, дуккхам̣ тидха̄пи. самудайо хету, ниродхо на хету, сеса̄ двидха̄пи. две сачча̄ни локийа̄ни, магганиродха̄ локуттара̄. самудайасаччам̣ саран̣ам̣, две сачча̄ни аран̣а̄ни, дуккхам̣ дувидха̄пи. айам̣ пан̃ха̄пуччхаканайо. ида̄ни панеттха –
каматонӯна̄дхикато, лаккхан̣а̄дӣхи сун̃н̃ато;
н̃а̄н̣акиччопама̄ н̃еййо, па̄л̣имуттавиниччхайо.
таттха камато та̄ва идха̄пи десана̄ккамова йуджджати. еттха ол̣а̄рикатта̄, саббасаттаса̄дха̄ран̣атта̄ ча сувин̃н̃еййанти дуккхасаччам̣ пат̣хамам̣ вуттам̣, тато тассева хетудассанаттхам̣ самудайасаччам̣, тато ‘‘хетуниродха̄ бхаваниродхо’’ти н̃а̄панаттхам̣ ниродхасаччам̣, тададхигамупа̄йадассанаттхам̣ анте маггасаччам̣. бхавасукхасса̄дагадхита̄нам̣ сам̣вегаджананаттхам̣ пат̣хамам̣ дуккхама̄ха, тато ‘‘бхавам̣ нева ахетукам̣ а̄гаччхати, на иссаранимма̄на̄дина̄ хоти, ито пана хотӣ’’ти н̃а̄панаттхам̣ самудайасаччам̣, тато сахетукена дуккхена абхибхӯтатта̄ сам̣виггама̄наса̄нам̣ танниссаран̣адассанена асса̄саджананаттхам̣ ниродхам̣, тато ниродхасампа̄пакам̣ магганти айаметтха камо.
анӯна̄дхикато пана касма̄ чатта̄ри ева сачча̄нӣти че? тато ан̃н̃асса асамбхавато, ан̃н̃атарасса ча анапанеййато. апича паваттима̄чиккханто бхагава̄ сахетукам̣ а̄чиккхати, ниваттин̃ча саупа̄йам̣. ити паваттиниваттитадубхайахетӯнам̣ етапарамато чатта̄ри ева вутта̄нӣти айаметтха̄нӯна̄дхикато.
лаккхан̣а̄дӣхи панеттха лаккхан̣ато ба̄дханалаккхан̣ам̣ дуккхасаччам̣, санта̄панарасам̣, паваттипаччупат̣т̣ха̄нам̣. пабхавалаккхан̣ам̣ самудайасаччам̣, анупаччхедакаран̣арасам̣, палибодхапаччупат̣т̣ха̄нам̣. сантилаккхан̣ам̣ ниродхасаччам̣, аччутирасам̣, анимиттапаччупат̣т̣ха̄нам̣. ниййа̄налаккхан̣ам̣ маггасаччам̣, килесапаха̄накаран̣арасам̣, вут̣т̣ха̄напаччупат̣т̣ха̄нам̣. апича паваттипаваттаканиваттиниваттакалаккхан̣а̄ни пат̣ипа̄т̣ийа̄, татха̄ сан̇кхататан̣ха̄асан̇кхатадассаналаккхан̣а̄ни ча̄ти има̄неттха лаккхан̣а̄ни.
сун̃н̃ато панета̄ни йатха̄ккамам̣ ведакака̄раканиббутагамака̄бха̄вато сун̃н̃а̄ни. вуттан̃ча –
‘‘дуккхамева хи, на кочи дуккхито,
ка̄рако на, кирийа̄ва виджджати;
аттхи ниббути, на ниббуто пума̄,
маггаматтхи, гамако на виджджатӣ’’ти. (вибха. ат̣т̣ха. 189);
атха ва̄ –
дхувасубхасукхаттасун̃н̃ам̣,
пуримадвайаматтасун̃н̃амаматападам̣;
дхувасубхасукхааттавирахито,
магго ити сун̃н̃ато тесу. (вибха. ат̣т̣ха. 189);
ниродхасун̃н̃а̄ни ва̄ тӣн̣и. ниродхо ча сесаттайасун̃н̃о. пхаласун̃н̃о ва̄ хеттха хету самудайамаггесу дуккханиродха̄нам̣ абха̄ва̄ пакатива̄дӣнам̣ пакати вийа. хетусун̃н̃ан̃ча пхалам̣ дуккхасамудайа̄нам̣, ниродхамагга̄нан̃ча асамава̄йа̄, на хетусамаветам̣ хетупхалам̣. хетупхаласамава̄йава̄дӣнам̣ двиан̣ука̄дӣни вийа̄ти айаметтха сун̃н̃ата̄.
н̃а̄н̣акиччатоти еттха дувидхам̣ саччан̃а̄н̣ам̣ анубодхан̃а̄н̣ам̣, пат̣иведхан̃а̄н̣ан̃ча. таттха анубодхан̃а̄н̣ам̣ локийам̣, там̣ ануссава̄дивасена ниродхе, магге ча паваттати. пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ локуттарам̣, там̣ сачча̄вабодхапат̣ипаккхакилесе кхепентам̣ ниродхама̄рамман̣ам̣ катва̄ киччато чатта̄рипи сачча̄ни пат̣ивиджджхати. йам̣ панетам̣ локийам̣, таттха дуккхан̃а̄н̣ам̣ парийут̣т̣ха̄на̄бхибхаванавасена паваттама̄нам̣ сакка̄йадит̣т̣хим̣ ниваттети, самудайан̃а̄н̣ам̣ уччхедадит̣т̣хим̣, ниродхан̃а̄н̣ам̣ сассатадит̣т̣хим̣, магган̃а̄н̣ам̣ акирийадит̣т̣хим̣. дуккхан̃а̄н̣ам̣ ва̄ тесу дхувасубхасукхаттабха̄варахитесу кхандхесу дхувасубхасукхаттабха̄васан̃н̃а̄сан̇кха̄там̣ пхале виппат̣ипаттим̣, самудайан̃а̄н̣ам̣ ‘‘иссарападха̄нака̄ласабха̄ва̄дӣхи локо паваттатӣ’’ти ака̄ран̣е ка̄ран̣а̄бхима̄наппаваттам̣ хетумхи виппат̣ипаттим̣, ниродхан̃а̄н̣ам̣ арӯпалока̄дӣсу апаваггагга̄хабхӯтам̣ ниродхе виппат̣ипаттим̣, магган̃а̄н̣ам̣ ка̄масукхалликааттакиламатха̄нуйогаппабхеде ависуддхимагге висуддхимаггагга̄хавасена паваттам̣ упа̄йе виппат̣ипаттим̣ ниваттети. идаметтха н̃а̄н̣акиччам̣.
упама̄то панеттха бха̄ро вийа хи дуккхасаччам̣ дат̣т̣хаббам̣, бха̄ра̄да̄намива самудайасаччам̣, бха̄раниккхепанамива ниродхасаччам̣, бха̄раниккхепанупа̄йо вийа маггасаччам̣. апича рогатаннида̄натадупасамабхесаджджехи, ориматӣрамахогхапа̄риматӣратам̣сампа̄пакопа̄йехи ча̄ти евама̄дӣхи йатха̄ккамам̣ йоджетва̄пи ета̄ни упама̄то ведитабба̄ни. айаметтха упама̄. евам̣ н̃еййо па̄л̣имуттавиниччхайо.
саччавибхан̇гама̄тикаттхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
индрийавибхан̇гама̄тикаттхаван̣н̣ана̄
индрийавибхан̇гама̄тика̄йа пана аттхато та̄ва – два̄вӣсати индрийа̄нӣти еттха индрийат̣т̣хасамбхавато индрийа̄ни. ко панеса индрийат̣т̣хо на̄ма̄ти? индалин̇гат̣т̣хо, индадеситат̣т̣хо, индадит̣т̣хат̣т̣хо, индасит̣т̣хат̣т̣хо, индаджут̣т̣хат̣т̣хо ча, со саббопи идха йатха̄йогам̣ йуджджати. кусала̄кусалам̣ каммам̣ индо на̄ма каммесу кассачи иссарийа̄бха̄вато, теневеттха каммасан̃джанита̄ни та̄ва индрийа̄ни аттано джанакакаммам̣ уллин̇генти, тена ча сит̣т̣ха̄нӣти индалин̇гат̣т̣хена, индасит̣т̣хат̣т̣хена ча индрийа̄ни. самма̄самбуддхо пана парамиссарийабха̄вато индо, тато сабба̄нипета̄ни индрийа̄ни бхагавата̄ йатха̄бхӯтато пака̄сита̄ни, абхисамбуддха̄ни ча̄ти индадеситат̣т̣хена, индадит̣т̣хат̣т̣хена ча индрийа̄ни. тенева бхагавата̄ ка̄ничи гочара̄севана̄йа, ка̄ничи бха̄вана̄севана̄йа севита̄нӣти индаджут̣т̣хат̣т̣хенапи индрийа̄ни. апича а̄дхипаччасан̇кха̄тена иссарийат̣т̣хена̄пи ета̄ни индрийа̄ни.
чаккхундрийантиа̄дӣсу чаккха̄дӣнам̣ падаттхо хет̣т̣ха̄ пака̄сито. паччхимесу пана тӣсу пуббабха̄ге анан̃н̃а̄там̣ аматам̣ падам̣, чатусаччадхаммам̣ ва̄ джа̄нисса̄мӣти евам̣ пат̣ипаннасса уппаджджанато, индрийат̣т̣хасамбхавато ча анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣. а̄джа̄нанато ан̃н̃а̄ ева индрийанти ан̃н̃индрийам̣. ан̃н̃а̄та̄вино чатӯсу саччесу нит̣т̣хитан̃а̄н̣акиччасса кхӣн̣а̄савасса индрийанти ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣. таттха ча паса̄диндрийа̄нантарам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дивӣтхичиттаппаваттийам̣ рӯпа̄дӣнам̣ нийатабха̄васса, аттано тиккхамандата̄нувидха̄насса ча а̄па̄данато а̄дхипаччам̣ ведитаббам̣. маниндрийа̄дӣнам̣ пана аттано аттано виджа̄нана̄дилаккхан̣е а̄дхипаччам̣ ведитаббам̣. сесам̣ сувин̃н̃еййамева. айам̣ та̄веттха падаттхо.
дхаммабхедато панеттха джӣвитиндрийам̣ рӯпа̄рӯпавасена двидха̄. сукхиндрийа̄дӣни пан̃ча ведана̄бха̄вато екадхаммо, татха̄ пан̃н̃индрийа̄дӣни чатта̄ри амохабха̄вато. сеса̄ни пана индрийа̄ни екекадхамма̄ ева̄ти евам̣ параматтхато сол̣аса дхамма̄ва два̄вӣсатиндрийабха̄вена десита̄ни. сеса̄ни панеттха четасикарӯпанибба̄на̄ни асан̇гахита̄нӣти айам̣ дхаммабхедо.
вибхан̇ганайато панеттха суттантабха̄джанӣйам̣ на̄ма на гахитам̣. касма̄? суттанте има̄йа пат̣ипа̄т̣ийа̄ два̄вӣсатийа̄ индрийа̄нам̣ ана̄гататта̄. суттантасмим̣ хи каттхачи две индрийа̄ни катхита̄ни, каттхачи тӣн̣и, каттхачи пан̃ча, евам̣ пана нирантарам̣ два̄вӣсати а̄гата̄ни на̄ма наттхи. абхидхаммабха̄джанӣйепи висесо наттхи.
пан̃ха̄пуччхаканайе пана два̄вӣсатийа̄ индрийа̄нам̣ кати кусала̄…пе… кати аран̣а̄ти? анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣ кусалам̣, доманассиндрийам̣ акусалам̣, саддха̄сатипан̃н̃а̄ан̃н̃индрийа̄ни чатта̄ри кусала̄бйа̄ката̄ни, манаджӣвитасоманассаупеккха̄вӣрийасама̄дхиндрийа̄ни чха тидха̄пи, сеса̄ни даса абйа̄ката̄ни. чха индрийа̄ни сийа̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄, сийа̄ адуккхамасукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ти, тӣн̣и тидха̄пи, джӣвитам̣ тидха̄ ча на ваттаббан̃ча, два̄дасиндрийа̄ни на ваттабба̄ни ева. тӣн̣и випа̄ка̄ни, две випа̄кадхаммадхамма̄ни, рӯпиндрийа̄ни сатта невавипа̄канавипа̄кадхаммадхамма̄ни, ан̃н̃индрийам̣ сийа̄ випа̄кам̣, сийа̄ випа̄кадхаммадхаммам̣, навиндрийа̄ни тидха̄пи. навиндрийа̄ни упа̄диннупа̄да̄нийа̄ни, доманассиндрийам̣ анупа̄диннупа̄да̄нийам̣, тӣн̣и анупа̄диннаанупа̄да̄нийа̄ни, нава тидха̄пи. доманассиндрийам̣ савитаккасавича̄рам̣, упеккхиндрийам̣ татха̄ ча авитаккаавича̄ран̃ча, нава авитаккаавича̄ра̄ни, ека̄даса тидха̄пи. сатта рӯпиндрийа̄ни чева сукхадуккхадоманассиндрийа̄ни ча̄ти даса паритта̄ни, паччхима̄ни тӣн̣и аппама̄н̣а̄ни, сеса̄ни нава тидха̄ва. таттха ча соманассиндрийам̣ рӯпа̄вачаравасенева махаггатам̣, тадавасеса̄ни арӯпа̄вачаравасена̄пӣти ведитаббам̣. пан̃чиндрийа̄ни анидассанасаппат̣игха̄ни, саттараса анидассанааппат̣игха̄нева.
пан̃н̃индрийа̄дӣни чатта̄ри хетӯ, сеса̄ на хетӯ…пе… доманассиндрийам̣ саран̣ам̣, манаджӣвитасоманассаупеккха̄вӣрийасама̄дхиндрийа̄ни двидха̄пи, сеса̄ни паннараса аран̣а̄нева̄ти айам̣ пан̃ха̄пуччхаканайо.
индрийесу панетесу, па̄л̣имуттавиниччхайо;
камато да̄ни вин̃н̃еййо, таттха косалламиччхата̄.
каматоти айампи десана̄ккамова. таттха аджджхаттадхамме парин̃н̃а̄йа арийабхӯмипат̣ила̄бхо хотӣти аттабха̄вапарийа̄панна̄ни чаккхундрийа̄дӣни пат̣хамам̣ десита̄ни. со мануссаттабха̄во йам̣ дхаммам̣ упа̄да̄йа ‘‘иттхӣ’’ти ва̄ ‘‘пурисо’’ти ва̄ сан̇кхам̣ гаччхати, ‘‘айам̣ со’’ти нидассанаттхам̣ тато иттхиндрийам̣, пурисиндрийан̃ча. со дувидхопи джӣвитиндрийапат̣ибаддхавуттӣти н̃а̄панаттхам̣ тато джӣвитиндрийам̣. йа̄ва тасса паватти, та̄ва етесам̣ ведайита̄нам̣ аниватти. йан̃ча кин̃чи ведайитам̣, саббам̣ там̣ сукхам̣ дуккханти н̃а̄панаттхам̣ тато сукхиндрийа̄дӣни. танниродхаттхам̣ пана ете дхамма̄ бха̄ветабба̄ти пат̣ипаттидассанаттхам̣ тато саддха̄дӣни. ‘‘има̄йа пат̣ипаттийа̄ еса дхаммо пат̣хамам̣ аттани па̄тубхаватӣ’’ти пат̣ипаттийа̄ амогхабха̄вадассанаттхам̣ тато анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣. тассева пхалатта̄, тато анантарам̣ бха̄ветаббатта̄ ча тато ан̃н̃индрийам̣. ито парам̣ бха̄вана̄йа имасса адхигамо, адхигате ча пана имасмим̣ наттхи кин̃чи уттари каран̣ӣйанти н̃а̄панаттхам̣ анте парамасса̄сабхӯтам̣ ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ деситанти евам̣ камато па̄л̣имуттавиниччхайанайо вин̃н̃еййо.
индрийавибхан̇гама̄тикаттхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
паччайа̄ка̄равибхан̇гама̄тикаттхаван̣н̣ана̄
паччайа̄ка̄равибхан̇гама̄тика̄йа пана аттхато та̄ва – авиджджа̄паччайа̄тиа̄дӣсу авиндийам̣ ка̄йадуччарита̄дим̣ виндати пат̣илабхати, виндийам̣ ва̄ ка̄йасучарита̄дим̣ на виндати, дхамма̄нам̣ ва̄ йатха̄сабха̄вам̣ авидитам̣ кароти, антавирахите ва̄ сам̣са̄ре сатте джава̄пети, авиджджама̄несу ва̄ джавати, виджджама̄несу ва̄ на джаватӣти авиджджа̄. пат̣ичча пхаламети етасма̄ти паччайо, дхамма̄нам̣ уппаттийа̄, т̣хитийа̄ ча упака̄рако дхаммо. авиджджа̄ ча са̄ паччайо ча̄ти авиджджа̄паччайо, тасма̄ авиджджа̄паччайа̄. сан̇кхатамабхисан̇кхаронтӣти сан̇кха̄ра̄.
ито парам̣ сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣антиа̄дӣсу вуттам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. авуттесу пана виджа̄на̄тӣти вин̃н̃а̄н̣ам̣. наматӣти на̄мам̣, руппатӣти рӯпам̣, на̄ман̃ча рӯпан̃ча на̄марӯпан̃ча на̄марӯпанти екадесасарӯпекасесанайена ведитаббам̣. а̄йе таноти, а̄йатан̃ча найатӣти а̄йатанам̣, чхат̣т̣ха̄йатанан̃ча сал̣а̄йатанан̃ча сал̣а̄йатананти екасесанайена ведитаббам̣. пхусатӣти пхассо. ведайатӣти ведана̄. паритассатӣти тан̣ха̄. упа̄дийатӣти упа̄да̄нам̣. бхавати, бха̄вайати ча̄ти бхаво. джананам̣ джа̄ти. джӣран̣ам̣ джара̄. маранти етена̄ти маран̣ам̣. сочанам̣ соко. паридеванам̣ паридево. дуккхайати, уппа̄дат̣т̣хитивасена двидха̄ кхан̣атӣтипи дуккхам̣. думманасса бха̄во доманассам̣. бхусо а̄йа̄со упа̄йа̄со. самбхавантӣти ниббаттанти. на кевалан̃ча сока̄дӣхева, атха кхо авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ самбхавантӣтиа̄дина̄ саббападехипи самбхаванти-саддасса йоджана̄ ка̄табба̄. евам̣ хи паччайапаччайуппаннававаттха̄нам̣ катам̣ хоти.
еванти ниддит̣т̣ханайанидассанам̣, тена авиджджа̄дӣхева ка̄ран̣ехи, на иссаранимма̄на̄дӣхӣти дассети. етасса̄ти йатха̄вуттасса. кеваласса̄ти асаммиссасса, сакаласса ва̄, дуккхаккхандхасса̄ти дуккхасамӯхасса, на саттасса, на сукхасубха̄дӣнам̣. самудайоти ниббатти, хотӣти самбхавати. айам̣ та̄веттха падаттхо.
дхаммабхедато панеттха авиджджа̄ти суттантапарийа̄йена дуккха̄дӣсу чатӯсу, абхидхаммапарийа̄йена пуббанта̄дӣхи саддхим̣ ат̣т̣хасу ва̄ т̣ха̄несу ан̃н̃а̄н̣ам̣. сан̇кха̄ра̄ пана пун̃н̃а̄пун̃н̃а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ра̄ тайо, ка̄йавачӣчиттасан̇кха̄ра̄ тайо ча̄ти чхаббидха̄. таттха ат̣т̣ха ка̄ма̄вачаракусалачетана̄, пан̃ча рӯпа̄вачаракусалачетана̄ чети тераса четана̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро на̄ма. два̄даса акусалачетана̄ апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро на̄ма. чатассо арӯпа̄вачаракусалачетана̄ а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ро на̄ма. имесам̣ пана тин̣н̣ам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ ева два̄рато паваттидассанаттхам̣ айам̣ сан̇кха̄ра̄диттико вутто.
ат̣т̣ха ка̄ма̄вачаракусалачетана̄ чева два̄даса̄кусалачетана̄ ча ка̄йадва̄ре паваттийам̣ ка̄йасан̇кха̄ро, вачӣдва̄ре паваттийам̣ вачӣсан̇кха̄ро, ета̄ чева манодва̄ре паваттийам̣, манодва̄ре ева паваттанака̄ рӯпа̄рӯпакусалачетана̄ ча читтасан̇кха̄роти вуччанти. абхин̃н̃а̄четана̄, панеттха уддхаччачетана̄ ча парато пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣апаччайабха̄ве апанетабба̄пи авиджджа̄паччайа̄ самбхавато идха гахетабба̄ва̄ти айам̣ тико пуриматтикамева пависатӣти аттхато локийакусала̄кусалачетана̄ва авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ти ведитаббам̣. идан̃ча суттантабха̄джанӣйанайена, абхидхаммабха̄джанӣйанайена пана локийалокуттаре екекачиттаккхан̣е два̄дасан̇гасса пат̣иччасамуппа̄дасса гахан̣ато сабба̄пи четана̄ сан̇кха̄ра̄ти ведитаббам̣. евам̣ вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпа̄дӣсупи саббачиттасампайуттавасена ча дхаммабхедо ведитаббо. суттантабха̄джанӣйанайенева пана дассайисса̄ма.
сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ан̃ча чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дичхаббидхам̣ ба̄ттим̣салокийавипа̄кавин̃н̃а̄н̣амева хоти, локуттара̄ни пана ват̣т̣акатха̄йа на йуджджантӣти на гахита̄ни. вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпам̣ пана саббалокийавин̃н̃а̄н̣асампайутта̄ тайо арӯпино кхандха̄. рӯпам̣ сабба̄ни бхӯтупа̄да̄йарӯпа̄ни. сал̣а̄йатанам̣ маначчхат̣т̣ха̄ни индрийа̄ни. пхассо чаккхусампхасса̄дико чхавипа̄капхассо, татха̄ ведана̄пи. тан̣ха̄ рӯпатан̣ха̄дибхедато чхаббидхо лобхо. упа̄да̄нам̣ ка̄мупа̄да̄на̄дито чатуббидха̄ лобхадит̣т̣хийова. бхаво пана дувидхо каммабхаво, упапаттибхавоти. таттха каммабхаво тебхӯмакакусала̄кусалачетана̄ ча там̣сампайутта̄ абхиджджха̄дайо ча. упапаттибхаво пана камма̄бхиниббатта̄ пан̃чапи кхандха̄. со пабхедато ка̄марӯпа̄рӯпабхава̄ тайо, сан̃н̃а̄ асан̃н̃а̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄ бхава̄ тайо, екачатупан̃чавока̄рабхава̄ тайоти нававидхо ниддит̣т̣хо. джа̄тиа̄дӣни пуббе вутта̄ни. тесу джа̄тиггахан̣ена вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпасал̣а̄йатанапхассаведана̄ва гахита̄ тадавина̄бха̄вато. татха̄ джара̄маран̣аггахан̣ена̄пи тесан̃н̃ева па̄кабхедатта̄. сока̄дайо пана джара̄маран̣ена два̄дасамена ан̇гена екасан̇кхепам̣ катва̄ вутта̄, на висум̣ ан̇габха̄вена. киматтханти че? бхавачаккасса авиччхедадассанаттхам̣. сока̄дито хи авиджджа̄ сиддха̄ хоти авиджджа̄виппайогато, авиджджа̄самуппаттито ча. джара̄маран̣аббха̄хатасса хи ба̄лассева те самбхаванти, техи ча авиджджа̄йа сиддха̄йа пуна авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ти евам̣ хетупхалапарампара̄йа бхавачаккам̣ авиччхиннам̣, ана̄дикам̣, апарийантам̣, апарийоса̄нан̃ча хоти.
йади евам̣, касма̄ авиджджа̄ а̄дито вутта̄ти? падха̄надассанаттхам̣ пана а̄дито вутта̄. тин̣н̣ам̣ хи ват̣т̣а̄нам̣ авиджджа̄ падха̄но хету тасса̄ бха̄ве бха̄вато, ниродхена ча нируджджханато. евам̣ авиджджа̄дӣхи два̄дасахи ан̇гехи суттантабха̄джанӣйанайена саббе локийадхамма̄ва паччайапаччайуппаннабха̄вена вутта̄ти ведитабба̄. абхидхаммапарийа̄йена пана локуттара̄пӣти айаметтха дхаммабхедо.
вибхан̇ганайато панеттха пан̃ха̄пуччхаканайо наттхи, суттантабха̄джанӣйанайа̄пи дхаммабхеде вуттанайенева виттха̄рато вибхатта̄ти ведитаббо. абхидхаммабха̄джанӣйе пана –
‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ро, сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄мам̣, на̄мапаччайа̄ чхат̣т̣ха̄йатанам̣, чхат̣т̣ха̄йатанапаччайа̄ пхассо, пхассапаччайа̄ ведана̄, ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄, тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄нам̣, упа̄да̄напаччайа̄ бхаво, бхавапаччайа̄ джа̄ти, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣ам̣, еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса самудайо хоти.