1. дхаммасан̇ган̣ӣма̄тика̄

тикападаттхаван̣н̣ана̄

таттха абхидхаммасса ма̄тика̄ти еттха кенат̣т̣хена абхидхаммо? дхамма̄тирекадхаммависесат̣т̣хена. атирекависесаттхадӣпако хи еттха абхи-саддо ‘‘ба̄л̣ха̄ ме дуккха̄ ведана̄ абхиккаманти, но пат̣иккаманти (сам̣. ни. 4.87; 5.195, 1022; ма. ни. 3.384, 389), абхиккантаван̣н̣а̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.1; кху. па̄. 5.1; су. ни. ман̇галасутта; ви. ва. 857) вийа, тасма̄ йатха̄ самусситесу бахӯсу чхаттесу чева дхаджесу ча йам̣ атирекаппама̄н̣ам̣, висесаван̣н̣асан̣т̣ха̄нан̃ча чхаттам̣, там̣ атиччхаттам̣, йо атирекаппама̄н̣о, висесаван̣н̣асан̣т̣ха̄но ча дхаджо, со атиддхаджоти ча вуччати, евамева айампи дхаммо дхамма̄тирекадхаммависесат̣т̣хена ‘‘абхидхаммо’’ти вуччати. бхагавата̄ хи суттантам̣ патва̄ кхандха̄йатанадха̄тусаччаиндрийапаччайа̄ка̄ра̄дайо дхамма̄ екадесена вибхатта̄, на ниппадесена, абхидхаммам̣ патва̄ пана анекехи найависесехи ниппадесатова вибхатта̄. евам̣ дхамма̄тирекадхаммависесат̣т̣хена ‘‘абхидхаммо’’ти ведитаббо.

кенат̣т̣хена ма̄тика̄? ма̄тусамат̣т̣хена. ма̄та̄ вийа̄ти хи ма̄тика̄ йатха̄ падумикам̣ мукханти. йатха̄ хи ма̄та̄ на̄на̄видхе путте пасавати, те па̄лети, посети ча, евамайампи на̄на̄видхе дхамме, аттхе ча пасавати, те ча авинассама̄не па̄лети, посети ча, тасма̄ ‘‘ма̄тика̄’’ти вуччати. ма̄тикам̣ хи нисса̄йа дхаммасан̇ган̣ӣа̄дисаттаппакаран̣авасена виттха̄рийама̄на̄ ананта̄парима̄н̣а̄ дхамма̄, аттха̄ ча та̄йа пасута̄, па̄лита̄, посита̄ вийа ча хонти. татха̄ хи дхаммасан̇ган̣иппакаран̣е чатассо вибхаттийо читтавибхатти рӯпавибхатти никкхепара̄си аттхуддха̄роти. таттха на̄на̄найехи екӯнанавутичиттавибха̄винӣ читтавибхатти виттха̄рийама̄на̄ ананта̄парима̄н̣абха̄н̣ава̄ра̄ хоти, таданантарам̣ екавидха̄дина̄ рӯпавибха̄винӣ рӯпавибхатти виттха̄рийама̄на̄ ананта̄парима̄н̣абха̄н̣ава̄ра̄ хоти, таданантарам̣ мӯлакхандхадва̄ра̄дӣни никкхипитва̄ десито никкхепара̄си виттха̄рийама̄но ананта̄парима̄н̣абха̄н̣ава̄ро хоти, таданантарам̣ тепит̣акасса буддхавачанасса ат̣т̣хакатха̄бхӯто аттхуддха̄ро виттха̄рийама̄но ананта̄парима̄н̣абха̄н̣ава̄ро хоти. евамидам̣ дхаммасан̇ган̣иппакаран̣ам̣ ва̄чана̄маггато атирекатерасаматтабха̄н̣ава̄рампи сама̄нам̣ виттха̄рийама̄нам̣ ананта̄парима̄н̣абха̄н̣ава̄рам̣ хоти.

татха̄ вибхан̇гаппакаран̣е кхандхавибхан̇го а̄йатанадха̄тусаччаиндрийапаччайа̄ка̄расатипат̣т̣ха̄насаммаппадха̄наиддхипа̄дабоджджхан̇гамагган̇гаджха̄нааппаман̃н̃а̄сиккха̄падапат̣исамбхида̄н̃а̄н̣акхуддакаваттхудхаммахадайавибхан̇га̄ти ат̣т̣ха̄раса вибхан̇га̄ вибхатта̄, те суттантабха̄джанӣйаабхидхаммабха̄джанӣйа̄дина̄на̄найехи виттха̄рийама̄на̄ паччекам̣ ананта̄парима̄н̣абха̄н̣ава̄ра̄ хонти. евамидам̣ вибхан̇гаппакаран̣ам̣ ва̄чана̄маггато пан̃чатим̣саматтабха̄н̣ава̄рампи сама̄нам̣ виттха̄рийама̄нам̣ ананта̄парима̄н̣абха̄н̣ава̄рам̣ хоти.

татха̄ дха̄тукатха̄пакаран̣ам̣ ‘‘сан̇гахо асан̇гахо’’тиа̄дина̄ чуддасавидхена вибхаттам̣ ва̄чана̄маггато атирекачхабха̄н̣ава̄раматтампи сама̄нам̣ виттха̄рийама̄нам̣ ананта̄парима̄н̣абха̄н̣ава̄рам̣ хоти.

татха̄ пуггалапан̃н̃аттиппакаран̣ам̣ кхандхапан̃н̃атти а̄йатанадха̄тусаччаиндрийапуггалапан̃н̃аттӣти чхаббидхена вибхаттам̣ ва̄чана̄маггато атирекапан̃чабха̄н̣ава̄раматтампи виттха̄рийама̄нам̣ ананта̄парима̄н̣абха̄н̣ава̄рам̣ хоти.

татха̄ катха̄ваттхуппакаран̣ам̣ сакава̄де пан̃ча суттасата̄ни, парава̄де пан̃ча суттасата̄нӣти суттасахассам̣ самодха̄нетва̄ вибхаттам̣ ва̄чана̄маггато сан̇гӣтиа̄ропитанайена дӣгханика̄йаппама̄н̣ампи виттха̄рийама̄нам̣ ананта̄парима̄н̣абха̄н̣ава̄рам̣ хоти.

татха̄ йамакаппакаран̣ам̣ мӯлайамакам̣ кхандха̄йатанадха̄тусаччасан̇кха̄раанусайачиттадхаммаиндрийайамаканти дасавидхена вибхаттам̣ ва̄чана̄маггато вӣсабха̄н̣ава̄расатампи виттха̄рийама̄нам̣ ананта̄парима̄н̣абха̄н̣ава̄рам̣ хоти.

пат̣т̣ха̄наппакаран̣ам̣ хетупаччайаа̄рамман̣апаччайа̄дичатувӣсатипаччайе гахетва̄ тикапат̣т̣ха̄на̄дичатувӣсативидхена вибхаттам̣ паччекам̣ катипайабха̄н̣ава̄рампи виттха̄рийама̄нам̣ ананта̄парима̄н̣абха̄н̣ава̄рам̣ хоти. евам̣ ананта̄парима̄н̣а̄нам̣ дхамма̄нам̣, аттха̄нан̃ча пасаванато, па̄ланато, посанато ча ‘‘ма̄та̄ вийа̄ти ма̄тика̄’’ти вуччати. па̄ланапосанан̃четтха саммут̣т̣ха̄нам̣, вираддха̄нан̃ча па̄л̣иаттха̄нам̣ ма̄тика̄нуса̄рена саллаккхетва̄ сама̄найанато, раккхан̣ато ча ведитаббам̣. са̄ пана̄йам̣ париччхедато дхаммасан̇ган̣ӣма̄тика̄ вибхан̇гама̄тика̄ дха̄тукатха̄ма̄тика̄ пуггалапан̃н̃аттима̄тика̄ катха̄ваттхума̄тика̄ йамакама̄тика̄ пат̣т̣ха̄нама̄тика̄ти саттаннам̣ пакаран̣а̄нам̣ а̄димхи т̣хапита̄ саттавидха̄ хоти.

таттха дхаммасан̇ган̣ӣма̄тика̄ а̄ди, са̄пи тикама̄тика̄ дукама̄тика̄ти дувидха̄. таттха два̄вӣсати тика̄ тикама̄тика̄ на̄ма. двечатта̄лӣсасатадука̄ дукама̄тика̄ на̄ма, са̄ пуна а̄хаччабха̄сита̄ са̄вакабха̄сита̄ти дувидха̄. таттха два̄вӣсати тика̄ чева, ‘‘хетӯ дхамма̄ на хетӯ дхамма̄…пе… саран̣а̄ дхамма̄ аран̣а̄ дхамма̄’’ти име ча сатам̣ дука̄ти айам̣ а̄хаччабха̄сита̄ самма̄самбуддхадесита̄ саттаннам̣ пакаран̣а̄нам̣ ма̄тика̄ на̄ма, таданантара̄ ‘‘виджджа̄бха̄гино дхамма̄ авиджджа̄бха̄гино дхамма̄…пе… кхайен̃а̄н̣ам̣ ануппа̄ден̃а̄н̣а’’нти име два̄чатта̄лӣса суттантикадука̄ дхаммасена̄патиса̄рипуттаттхерена т̣хапитатта̄ са̄вакабха̄сита̄ на̄ма. име т̣хапенто пана тхеро на са̄муккам̣сикена аттано н̃а̄н̣ена т̣хапеси, екуттарийам̣ пана екаканипа̄тадуканипа̄тасан̇гӣтисуттадасуттарасуттехи самодха̄нетва̄ а̄бхидхаммикаттхера̄нам̣ суттантам̣ патва̄ акиламанаттхам̣ т̣хапеси.

са̄ пуна саппадесаниппадесавасена две кот̣т̣ха̄са̄ хонти. еттха хи нава тика̄, екасаттати ча дука̄ саппадеса̄нам̣ са̄васеса̄нам̣ на̄марӯпа̄нам̣ париггахитатта̄ саппадеса̄ на̄ма, авасеса̄ тераса тика̄, екасаттати ча дука̄ ниппадеса̄нам̣ ниравасеса̄нам̣ на̄марӯпа̄нам̣ гахитатта̄ ниппадеса̄ на̄ма. тесам̣ вибха̄го таттха таттхева а̄ви бхависсати. татха̄ на̄мала̄бхавасена двидха̄. саббева хи ете тикадука̄ а̄дипадавасена, саббападавасена ча̄ти двидха̄ на̄мам̣ лабханти. таттха ‘‘кусала̄ дхамма̄, акусала̄ дхамма̄, абйа̄ката̄ дхамма̄’’ти айам̣ та̄ва а̄дипадавасена ладдхана̄мо кусалаттико на̄ма. ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дхамма̄…пе… дхамма̄’’ти айам̣ саббападавасена ладдхана̄мо ведана̄ттико на̄ма. евам̣ саббесампи тикадука̄нам̣ на̄мам̣ ведитаббам̣.

са̄ панеса̄ пан̃чадасахи париччхедехи ваваттхита̄. тика̄нам̣ хи еко париччхедо, дука̄нам̣ чуддаса. ‘‘хетӯ дхамма̄ нахетӯ дхамма̄’’тиа̄дайо хи чха дука̄ гантхато ча аттхато ча ан̃н̃аман̃н̃асамбандхена кан̣н̣ика̄ вийа, гхат̣а̄ вийа ча хутва̄ т̣хитатта̄ ‘‘хетугоччхако’’ти вуччати. тато апаре ‘‘саппаччайа̄ дхамма̄’’тиа̄дайо сатта дука̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асамбандха̄ кевалам̣ дукаса̄ман̃н̃ена уччинитва̄ гоччхакантаре т̣хапитатта̄, ан̃н̃ехи ча антарадукехи чӯл̣акатта̄ ‘‘чӯл̣антарадука̄’’ти ведитабба̄. тато парам̣ а̄савадука̄дӣнам̣ чханнам̣ дука̄нам̣ васена а̄савагоччхако на̄ма. тато сам̣йоджанадука̄дӣнам̣ чханнам̣ васена сам̣йоджанагоччхако на̄ма. татха̄ гантхаогхайоганӣваран̣адука̄дӣнам̣ чханнам̣ чханнам̣ васена гантхаогхайоганӣваран̣агоччхака̄ на̄ма. пара̄ма̄садука̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ васена пара̄ма̄сагоччхако на̄ма. тато парам̣ са̄рамман̣адука̄дайо чатуддаса дука̄ махантарадука̄ на̄ма. тато парам̣ упа̄да̄надука̄дайо чха дука̄ упа̄да̄нагоччхако на̄ма. тато килесадука̄дайо ат̣т̣хадука̄ килесагоччхако на̄ма. тато парам̣ дассаненапаха̄таббадука̄дайо ат̣т̣ха̄раса дука̄ абхидхаммама̄тика̄йа парийоса̄не т̣хапитатта̄ пит̣т̣хидука̄ на̄ма. виджджа̄бха̄гийадука̄дайо пана два̄чатта̄лӣса дука̄ суттантикадука̄ на̄ма. еваметисса̄ пан̃чадасахи париччхедехи ваваттхита̄йа та̄ва айам̣ аттхаван̣н̣ана̄ бхависсати.

кусалаттикаван̣н̣ана̄

йасма̄ панеттха тикама̄тика̄ а̄ди, таттха̄пи кусалаттико а̄ди, тасма̄ кусалаттикасса та̄ва –

аттхато бхӯмибхеда̄ ча, паччекам̣ сампайогато;

уддесато ча дхамма̄нам̣, лаккхан̣а̄дивибха̄гато.

сан̇гаха̄ сун̃н̃ато чева, висайа̄диппабхедато;

йатха̄нурӯпам̣ саббаттха, ведитаббо виниччхайо.

таттха аттхато та̄ва кусала̄ дхамма̄ти еттха кусаласаддо а̄рогйа̄наваджджачхекасукхавипа̄кесу диссати. айам̣ хи ‘‘каччи ну бхото кусалам̣, каччи бхото ана̄майа’’нтиа̄дӣсу (джа̄. 1.15.246; 2.20.129) а̄рогйе диссати. ‘‘катамо пана, бханте, ка̄йасама̄ча̄ро кусало? йо кхо, маха̄ра̄джа, ка̄йасама̄ча̄ро анаваджджо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.361) анавадждже. ‘‘кусало твам̣ ратхасса ан̇гапаччан̇га̄на’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 2.87) чхеке. ‘‘кусаласса каммасса кататта̄ упачитатта̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 431) сукхавипа̄ке. сва̄йамидха а̄рогйепи анаваджджепи сукхавипа̄кепи ваттати. йатхева хи рӯпака̄йе нибйа̄дхита̄йа а̄рогйат̣т̣хена кусалам̣ вуттам̣, евам̣ арӯпадхаммепи килесабйа̄дхино абха̄вена а̄рогйат̣т̣хена кусалам̣ ведитаббам̣. килесаваджджасса пана абха̄ва̄ анаваджджат̣т̣хена кусалам̣.

дхамма-саддо пана̄йам̣ парийаттихетугун̣аниссаттаниджджӣвата̄дӣсу диссати. айам̣ хи ‘‘дхаммам̣ парийа̄пун̣а̄ти суттам̣ геййа’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 4.102) парийаттийам̣ диссати. ‘‘хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 720) хетумхи. ‘‘на хи дхаммо адхаммо ча, убхо самавипа̄кино’’тиа̄дӣсу (тхерага̄. 304) гун̣е. ‘‘дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.373) ниссаттаниджджӣвата̄йам̣, сва̄йамидха̄пи ниссаттаниджджӣвата̄йамева ват̣т̣ати.

вачанаттхо панеттха – куччхите па̄падхамме салайанти чалайанти кампенти виддхам̣сентӣти кусала̄. куччхитена ва̄ а̄ка̄рена сайантӣти куса̄, те кусе лунанти чхиндантӣти кусала̄. куччхита̄нам̣ ва̄ са̄нато танукаран̣ато н̃а̄н̣ам̣ кусам̣ на̄ма, тена кусена ла̄табба̄ париваттетабба̄ти кусала̄. атха ва̄ косаллам̣ вуччати пан̃н̃а̄, тато косаллато самбхӯтатта̄ кусала̄. идам̣ пана анантаре вуттан̃ча̄ти ниббачанадвайам̣ кин̃ча̄пи ниппарийа̄йато н̃а̄н̣асампайутта̄намева йуджджати, рул̣хӣвасена пана там̣садисата̄йа н̃а̄н̣авиппайутта̄нампӣти гахетаббам̣. йатха̄ ва̄ куса̄ убхайабха̄гагатам̣ хаттхаппадесам̣ лунанти, евамимепи уппанна̄нуппаннабха̄вена убхайабха̄гагатам̣ сам̣килесапаккхам̣ лунанти, тасма̄ куса̄ вийа лунантӣти кусала̄. аттано пана сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дхамма̄, дха̄рӣйанти ва̄ паччайехи, дха̄рӣйанти ва̄ йатха̄сабха̄вато а̄дха̄рӣйантӣтипи дхамма̄. на кусала̄ акусала̄, миттапат̣ипаккха̄ амитта̄ вийа кусалапат̣ипаккха̄ти аттхо. на бйа̄ката̄ти абйа̄ката̄, кусала̄кусалабха̄вена акатхита̄ти аттхо. тесу анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄ кусала̄, са̄ваджджадуккхавипа̄калаккхан̣а̄ акусала̄, авипа̄калаккхан̣а̄ абйа̄ката̄.

ким̣ панета̄ни кусала̄ти ва̄ дхамма̄ти ва̄тиа̄дӣни екаттха̄ни, уда̄ху на̄наттха̄нӣти? кин̃четтха йади та̄ва екаттха̄ни, ‘‘кусала̄ дхамма̄’’ти идам̣ ‘‘кусала̄ кусала̄’’ти вуттасадисам̣ хоти. атха на̄наттха̄ни, тикадука̄нам̣ чхаккачатуккабха̄во а̄паджджати, пада̄нан̃ча асамбандхо ‘‘кусала̄ рӯпам̣ чаккхума̄’’тиа̄дӣнам̣ вийа. атха̄пи йади ета̄ни екаттха̄ни, кусала̄кусала̄бйа̄катапада̄нам̣ тин̣н̣ампи дхамма̄нам̣ дхаммасабха̄вена екатта̄ кусала̄дӣнампи екаттам̣ а̄паджджати. атха ‘‘кусалападато акусала̄дипадасса ан̃н̃аттам̣ сийа̄’’ти вадатха, на ета̄ни екаттха̄ни. тада̄ дхаммо на̄ма бха̄во. бха̄вато ча ан̃н̃о абха̄воти. евам̣ ан̃н̃он̃н̃а̄пеккха̄йа абха̄ваттама̄паннехи дхаммехи анан̃н̃е кусала̄дайопи абха̄ва̄ ева сийунти? саббаметам̣ ака̄ран̣ам̣, касма̄? йатха̄нумативоха̄расиддхито, на хи ‘‘кусала̄ дхамма̄’’тиа̄дӣни пада̄ни йатха̄ кусала̄ кусала̄ти, евам̣ аттхависеса̄бха̄вена пан̣д̣итехи анумата̄ни, на̄пи кусала̄ рӯпам̣ чаккхума̄-садда̄ вийа ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анолокитаттхабха̄вена, атха кхо анаваджджаит̣т̣хавипа̄катта̄дисан̇кха̄тасса аттхависесасса, сабха̄васа̄дха̄ран̣а̄диаттхаса̄ман̃н̃асса ча джотакаттена йатха̄ккамам̣ анумата̄ни. кусала-саддо хи дхамма-саддасса пурато вуччама̄но кусала̄кусала̄дисаббаса̄дха̄ран̣аса̄ман̃н̃аттхадӣпакам̣ дхамма-саддам̣ акусала̄дито ниваттетва̄ аттано аттано аттхависесависит̣т̣хаттхадӣпакам̣ кароти. евам̣ паччекам̣ бхиннависайа̄нампи несам̣ висесанависеситаббабха̄вена паваттийам̣ екаттхата̄йа пан̣д̣ита̄нуматата̄йа йатха̄вуттадоса̄ропане ка̄ран̣ам̣ вуттам̣, саббаметам̣ ака̄ран̣ам̣. евам̣ тато паресупи саббаттха йатха̄нурӯпато н̃а̄таббам̣. айам̣ та̄ва падаттхато виниччхайо.

кусалападаттхо

бхӯмибхеда̄ти тесу кусала̄кусала̄бйа̄катесу дхаммесу кусала̄ та̄ва дхамма̄ бхӯмибхедато чатуббидха̄ хонти – ка̄ма̄вачара̄ рӯпа̄вачара̄ арӯпа̄вачара̄ локуттара̄ти. айам̣ бхӯмибхедато виниччхайо.

сампайогатоти евам̣ бхӯмибхедато чатуббидха̄нампи несам̣ паччекам̣ сампайогато виниччхайо ведитаббо. таттха ка̄ма̄вачара̄ та̄ва сампайогато ат̣т̣хавидха̄ хонти. сеййатхидам̣? соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ асан̇кха̄рам̣, татха̄ сасан̇кха̄рам̣. упеккха̄сахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ асан̇кха̄рам̣, татха̄ сасан̇кха̄рам̣. соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣авиппайуттам̣ асан̇кха̄рам̣, татха̄ сасан̇кха̄рам̣. упеккха̄сахагатам̣ н̃а̄н̣авиппайуттам̣ асан̇кха̄рам̣, татха̄ сасан̇кха̄ранти. таттха ит̣т̣ха̄рамман̣ата̄, саддха̄ба̄хуллата̄, висуддхадит̣т̣хита̄, а̄нисам̣садасса̄вита̄ ча ека̄даса пӣтисамбоджджхан̇гака̄ран̣а̄ни ча̄ти имехи та̄ва ка̄ран̣ехи соманассасахагатабха̄во ведитаббо. н̃а̄н̣асампаттим̣ пана паттхетва̄ катакаммато, брахма̄диупапаттито, пан̃н̃а̄дасакавасена индрийапарипа̄като, виккхамбханена килесадӯрибха̄вато ча саттавидхадхаммавичайасамбоджджхан̇гака̄ран̣ато ча н̃а̄н̣асампайуттата̄ ведитабба̄. аттано ва̄ паресам̣ ва̄ васена паватто пуббапайого сан̇кха̄ро на̄ма.

тена уппаннам̣ сасан̇кха̄рам̣, тадабха̄ва̄ асан̇кха̄ран̃ча ведитаббам̣. етесу хи йатха̄вуттасоманассан̃а̄н̣ахетум̣ а̄гамма пахат̣т̣хо ‘‘аттхи динна’’нти а̄динайаппаваттам̣ самма̄дит̣т̣хим̣ пураккхатва̄ асам̣сӣданто, парехи ча анусса̄хито да̄на̄дӣни пун̃н̃а̄ни кароти, тада̄сса соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ пат̣хамам̣ кусалам̣ уппаджджати. йада̄ пана вуттанайена хат̣т̣хатут̣т̣хо самма̄дит̣т̣хим̣ пураккхатва̄ амуттача̄гита̄дивасена сам̣сӣдама̄но, аттано пат̣исан̇кха̄рена ва̄ парехи ва̄ усса̄хито кароти, тада̄сса тадева сасан̇кха̄рам̣ дутийам̣ кусалам̣ хоти. йада̄ пана н̃а̄тиджана̄дипат̣ипаттидассанена джа̄тапаричайа̄ ба̄лада̄рака̄дайо бхиккхуа̄дидассанена соманассаджа̄та̄ сахаса̄ да̄навандана̄дӣни каронти, тада̄ н̃а̄н̣авиппайуттам̣ татийам̣ кусалам̣ уппаджджати. йада̄ пана н̃а̄тиа̄дӣхи усса̄хита̄ евам̣ пат̣ипаджджанти, тада̄ тадева чатуттхам̣ сасан̇кха̄рачиттам̣ хоти. йада̄ пана соманассахетуно абха̄вена висум̣ чатӯсупи викаппесу соманассарахита̄ хонти, тада̄ сеса̄ни чатта̄ри упеккха̄сахагата̄ни кусала̄ни уппаджджанти. евам̣ паччекам̣ сампайогато виниччхайо ведитаббо.

уддесато ча дхамма̄нанти евам̣ сампайогато ат̣т̣хавидхесу кусалесу паччекам̣ дхамма̄нам̣ уддесатопи виниччхайо ведитаббо. таттха пат̣хамакусале та̄ва па̄л̣ийа̄ сарӯпена а̄гата̄ тим̣са дхамма̄, йева̄панака̄ нава̄ти екӯначатта̄лӣса дхамма̄ хонти. сеййатхидам̣ – пхассо ведана̄ сан̃н̃а̄ четана̄ читтам̣ витакко вича̄ро пӣти вӣрийам̣ читтекаггата̄ джӣвитам̣ саддха̄ сати хирӣ оттаппам̣ алобхо адосо амохо ка̄йапассаддхи читтапассаддхи ка̄йалахута̄ читталахута̄ ка̄йамудута̄ читтамудута̄ ка̄йакамман̃н̃ата̄ читтакамман̃н̃ата̄ ка̄йапа̄гун̃н̃ата̄ читтапа̄гун̃н̃ата̄ ка̄йуджуката̄ читтуджуката̄ти име сарӯпена а̄гата̄ тим̣садхамма̄. чхандо адхимоккхо манасика̄ро татрамаджджхаттата̄ карун̣а̄ мудита̄ ка̄йадуччаритавирати вачӣдуччаритавирати миччха̄джӣвавиратӣти име йева̄панака̄ нава̄ти.

падабха̄джанӣйе пана –

‘‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти…пе… тасмим̣ самайе пхассо хоти, ведана̄…пе… сан̃н̃а̄ четана̄ читтам̣ витакко вича̄ро пӣти сукхам̣ читтассекаггата̄ саддхиндрийам̣ вӣрийиндрийам̣ сатиндрийам̣ сама̄дхиндрийам̣ пан̃н̃индрийам̣ маниндрийам̣ соманассиндрийам̣ джӣвитиндрийам̣ самма̄дит̣т̣хи самма̄сан̇каппо самма̄ва̄йа̄мо самма̄сати самма̄сама̄дхи саддха̄балам̣ вӣрийабалам̣ сатибалам̣ сама̄дхибалам̣ пан̃н̃а̄балам̣ хирибалам̣ оттаппабалам̣ алобхо адосо амохо анабхиджджха̄ абйа̄па̄до самма̄дит̣т̣хи хирӣ оттаппам̣ ка̄йапассаддхи читтапассаддхи ка̄йалахута̄ читталахута̄ ка̄йамудута̄ читтамудута̄ ка̄йакамман̃н̃ата̄ читтакамман̃н̃ата̄ ка̄йапа̄гун̃н̃ата̄ читтапа̄гун̃н̃ата̄ ка̄йуджуката̄ читтуджуката̄ сати сампаджан̃н̃ам̣ саматхо випассана̄ пагга̄хо авиккхепо хотӣ’’ти (дха. са. 1) –

евам̣ сарӯпато уддит̣т̣ха̄ чхапан̃н̃а̄са дхамма̄ ‘‘йе ва̄ пана тасмим̣ самайе ан̃н̃епи аттхи пат̣иччасамуппанна̄ арӯпино дхамма̄’’ти (дха. са. 1) евам̣ йева̄панакавасена са̄ман̃н̃ато уддит̣т̣ха̄, ат̣т̣хакатха̄йам̣ часса̄ тесу тесу суттаппадесесу а̄гате гахетва̄ сарӯпато ниддит̣т̣ха̄ чханда̄дайо нава̄ти пан̃часат̣т̣хи дхамма̄ а̄гата̄. йасма̄ пана тесу сарӯпена а̄гата̄ джха̄нан̇гаиндрийамагган̇габаламӯла̄дӣнам̣ васена екассева бахукиччата̄дассанаттхам̣ пунаппунам̣ гахетва̄ парийа̄йена чхапан̃н̃а̄савидхена десита̄пи агахитаггахан̣ена йатха̄вутта̄ саматим̣сева дхамма̄ хонти, те пана савибхаттика̄ авибхаттика̄ти дувидха̄. таттха пхасса̄дайо ат̣т̣ха̄раса екакатта̄ авибхаттика̄. ведана̄дайо два̄даса дхамма̄ ат̣т̣хатим̣саппабхедена йатха̄йогам̣ вибхаттатта̄ савибхаттика̄, йева̄панака̄ пана авибхаттика̄ ева. тасма̄ те саббепи ниппарийа̄йена екӯначатта̄лӣса дхамма̄ва хонти. хонти четтха –

пхасса̄дипан̃чакам̣ пан̃чаджха̄нан̇га̄ниндрийат̣т̣хакам̣;

магган̇гапан̃чакам̣ саттабалам̣ мӯлаттикампи ча.

каммапатхаттикан̃чева, локапа̄ладукам̣ татха̄;

пассаддхиа̄дӣ чха дука̄, тӣн̣и пит̣т̣хидука̄нити.

саттарасахи ра̄сӣхи, чхапан̃н̃а̄сева па̄л̣ийам̣;

вутта̄ сабха̄вато тим̣са, дхамма̄ агахитаггахе.

пхассо джӣвитасан̃н̃а̄ ча, четана̄ ча̄рапӣтийо;

чха дука̄ ка̄йапассаддхи-памукха̄т̣т̣ха̄расекака̄.

читтам̣ витакко саддха̄ ча, хириоттаппийампи ча;

алобхо ча адосо ча, сатта двидха̄ вибха̄вита̄.

ведана̄ тивидха̄ вӣрийам̣, сати ча чатудха̄ мата̄;

чхаддха̄ екаггата̄ пан̃н̃а̄, саттадха̄ва вибха̄вита̄.

виратӣ аппаман̃н̃а̄йо, манакка̄ро чхандамаджджхатта̄;

дхимоккхо йева̄панака̄, навете пат̣хаме мане.

пан̃часат̣т̣хивидхенева, парийа̄йена десита̄;

нава̄дхика̄ ча теттим̣са, дхамма̄ва параматтхатоти.

еттха ча сарӯпена а̄гата̄ тим̣са дхамма̄, йева̄панакесу чатта̄ро ча̄ти чатуттим̣са дхамма̄ екаккхан̣е нийата̄ лаббханти, сеса̄ пана карун̣а̄дайо пан̃ча карун̣а̄пуббабха̄гамудита̄пуббабха̄гавасена, ка̄йадуччаритавачӣдуччаритамиччха̄джӣвехи вираман̣авасена ча читтасса паваттика̄лесу ева уппаджджитва̄ ан̃н̃атха̄нуппаджджанато анийата̄. те ча йасма̄ дуккхитасукхитасаттавасена, ка̄йадуччарита̄диттайавасена ча паччекам̣ бхиннависайатта̄ екато на уппаджджанти, тасма̄ карун̣а̄пуббабха̄га̄дивасена паваттесу пан̃часу читтаккхан̣есу нийата̄ чатуттим̣са, карун̣а̄дӣсу еканти пан̃чатим̣са дхамма̄ уппаджджанти, кевалам̣ пана да̄на̄дивасена паваттийам̣ нийата̄ чатуттим̣сева уппаджджантӣти ведитаббам̣. айам̣ дхаммуддесато виниччхайо.

лаккхан̣а̄дивибха̄гатоти евам̣ уддит̣т̣ха̄нам̣ дхамма̄нам̣ лаккхан̣араса̄дито виниччхайо ведитаббо. пхусатӣти пхассо. сва̄йам̣ пхусаналаккхан̣о, сан̇гхат̣т̣анарасо, саннипа̄тапаччупат̣т̣ха̄но, а̄па̄тхагатависайападат̣т̣ха̄но. айам̣ хи арӯпадхаммопи сама̄но а̄рамман̣е пхусана̄ка̄рена паваттатӣти пхусаналаккхан̣о, са̄ часса пхусана̄ка̄раппаватти амбила̄дидассане кхел̣уппа̄да̄дина̄ н̃а̄табба̄. екадесена пана аналлӣйама̄нопи рӯпам̣ вийа чаккхум̣, саддо вийа ча сотам̣ читтама̄рамман̣ан̃ча сан̇гхат̣т̣етӣти сан̇гхат̣т̣анарасо. тикасаннипа̄тасан̇кха̄тасса пана аттано ка̄ран̣асса васена паведитатта̄ саннипа̄тапаччупат̣т̣ха̄но, пхалат̣т̣хена паччупат̣т̣ха̄нена панеса ведана̄паччупат̣т̣ха̄но на̄ма хоти. таджджа̄саманна̄ха̄рена чева индрийена ча париккхате висайе анантара̄йена уппаджджанато а̄па̄тхагатависайападат̣т̣ха̄ноти вуччати. ведана̄дхит̣т̣ха̄набха̄вато панеса ниччамма̄ га̄вӣ вийа дат̣т̣хаббо. лаккхан̣а̄дӣсу ча тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ сабха̄во ва̄ са̄ман̃н̃ам̣ ва̄ лаккхан̣ам̣ на̄ма, киччам̣ ва̄ сампатти ва̄ расо на̄ма, упат̣т̣ха̄на̄ка̄ро ва̄ пхалам̣ ва̄ паччупат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма, а̄саннака̄ран̣ам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. евам̣ упарипи саббаттха лаккхан̣а̄дӣнам̣ на̄наттам̣ ведитаббам̣.

ведайатӣти ведана̄, са̄ ведайиталаккхан̣а̄, сабха̄вабхедато панеса̄ пан̃чавидха̄ хоти – сукхам̣ дуккхам̣ соманассам̣ доманассам̣ упеккха̄ти. таттха ит̣т̣хапхот̣т̣хабба̄нубхаваналаккхан̣ам̣ сукхам̣, сампайутта̄нам̣ упабрӯханарасам̣, ка̄йикаасса̄дапаччупат̣т̣ха̄нам̣, ка̄йиндрийападат̣т̣ха̄нам̣. анит̣т̣хапхот̣т̣хабба̄нубхаваналаккхан̣ам̣ дуккхам̣, сампайутта̄нам̣ мила̄панарасам̣, ка̄йика̄ба̄дхапаччупат̣т̣ха̄нам̣, ка̄йиндрийападат̣т̣ха̄нам̣. ит̣т̣ха̄рамман̣а̄нубхаваналаккхан̣ам̣ соманассам̣, йатха̄ татха̄ ва̄ ит̣т̣ха̄ка̄расамбхогарасам̣, сампайутта̄нам̣ упабрӯханарасам̣ ва̄, четасикаасса̄дапаччупат̣т̣ха̄нам̣, ит̣т̣ха̄ка̄радассанападат̣т̣ха̄нам̣. анит̣т̣ха̄рамман̣а̄нубхаваналаккхан̣ам̣ доманассам̣, йатха̄ татха̄ ва̄ анит̣т̣ха̄ка̄расамбхогарасам̣, сампайутта̄нам̣ мила̄панарасам̣ ва̄, четасика̄ба̄дхапаччупат̣т̣ха̄нам̣, екантена хадайаваттхупадат̣т̣ха̄нам̣. маджджхаттаведайиталаккхан̣а̄ упеккха̄, сампайутта̄нам̣ на̄тиупабрӯханамила̄панараса̄, сантабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, ниппӣтикачиттападат̣т̣ха̄на̄. еттха ча сукхам̣, дуккхан̃ча екантамабйа̄катам̣, доманассамекантамакусалам̣, соманассупеккха̄ пана сийа̄ кусала̄, сийа̄ акусала̄, сийа̄ абйа̄ката̄. идха пана кусала̄ соманассаведана̄ адхиппета̄.

нӣла̄дибхедам̣ а̄рамман̣ам̣ сан̃джа̄на̄тӣти сан̃н̃а̄. са̄ сан̃джа̄наналаккхан̣а̄, пачча̄бхин̃н̃а̄н̣араса̄, пунасан̃джа̄нанапаччайанимиттакаран̣араса̄ ва̄ да̄руа̄дӣсу таччхака̄дайо вийа, йатха̄гахитанимиттавасена абхинивесакаран̣апаччупат̣т̣ха̄на̄ хаттхидассакаандха̄ вийа, а̄рамман̣е анога̄л̣хавуттита̄йа ачират̣т̣ха̄напаччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄ виджджу вийа, йатха̄упат̣т̣хитависайападат̣т̣ха̄на̄ тин̣апурисесу мигапотака̄нам̣ пуриса̄ти уппаннасан̃н̃а̄ вийа.

чететӣти четана̄, саддхим̣ аттана̄ сампайуттадхамме а̄рамман̣е абхисандахатӣти аттхо. са̄ четана̄бха̄валаккхан̣а̄, а̄йӯханараса̄, са̄ ча кусала̄кусалесу ева хоти. итаресу пана там̣садисата̄йа сам̣видаханапаччупат̣т̣ха̄на̄ сакиччапаракиччаса̄дхака̄ джет̣т̣хасиссамаха̄вад̣д̣хакиа̄дайо вийа. ачча̄йикакамма̄нуссаран̣а̄дӣсу пана̄йам̣ сампайуттесу усса̄ханабха̄вена паваттама̄на̄ па̄кат̣а̄ хоти.

а̄рамман̣ам̣ чинтетӣти читтам̣, вин̃н̃а̄н̣ам̣. виттха̄рато панасса вачанаттхо читтадуке а̄ви бхависсати. тадетам̣ виджа̄наналаккхан̣ам̣ читтам̣, пуббан̇гамарасам̣, нирантараппаваттито сандха̄напаччупат̣т̣ха̄нам̣, на̄марӯпападат̣т̣ха̄нам̣.

витаккети ӯхети, витакканаматтамева ва̄ соти витакко. сва̄йама̄рамман̣е читтасса абхиропаналаккхан̣о, а̄хананапарийа̄хананарасо, а̄рамман̣е читтасса а̄найанапаччупат̣т̣ха̄но.

а̄рамман̣е тена читтам̣ вичарати, вичаран̣аматтамева ва̄ соти вича̄ро. сва̄йама̄рамман̣а̄нумаджджаналаккхан̣о, таттха сахаджа̄та̄нуйоджанарасо, читтасса ануппабандханапаччупат̣т̣ха̄но. абхиниропана̄нумаджджанавасена панесам̣ йатха̄ккамам̣ ол̣а̄рикасукхумата̄йа гхан̣т̣а̄бхигха̄то вийа четасо пат̣хама̄бхинипа̄то витакко, гхан̣т̣а̄нураво вийа ануппабандхо вича̄ро. виппха̄рава̄ четтха витакко а̄ка̄се уппатитука̄мапаккхино паккхавиккхепо вийа, сантавутти вича̄ро а̄ка̄се уппатитасса паккхино паккхапаса̄ран̣ам̣ вийа. со пана несам̣ висесо пат̣хамадутийаджджха̄несу па̄кат̣о хоти. убхопи панете сампайуттадхаммападат̣т̣ха̄на̄.

пин̣айатӣти пӣти. са̄ сампийа̄йаналаккхан̣а̄, ка̄йачиттапӣн̣анараса̄, пхаран̣араса̄ ва̄, одагйапаччупат̣т̣ха̄на̄, соманассасахагатачиттападат̣т̣ха̄на̄.

вӣра̄нам̣ бха̄во, каммам̣ ва̄ вӣрийам̣, вивидхена ва̄ упа̄йена ӣрайитаббам̣ паваттайитаббанти вӣрийам̣. тан̃ча усса̄халаккхан̣ам̣, сахаджа̄та̄нам̣ упаттхамбханарасам̣, асам̣сӣданабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣, ‘‘сам̣вигго йонисо падахатӣ’’ти (а. ни. 4.113) вачанато сам̣вегападат̣т̣ха̄нам̣, вӣрийа̄рамбхаваттхупадат̣т̣ха̄нам̣ ва̄. идам̣ пана кусалапаккхе падат̣т̣ха̄нам̣, акусала̄дипаккхе пана са̄дха̄ран̣авасена йатха̄ татха̄ ва̄ дуккхавиноданака̄мата̄падат̣т̣ха̄нам̣, сампайуттадхаммападат̣т̣ха̄нам̣ ва̄. там̣ сама̄раддхам̣ сабба̄сам̣ сампаттӣнам̣ мӯлам̣ хотӣти дат̣т̣хаббам̣.

еко агго висайо асса̄ти екаггам̣, читтам̣, тасса бха̄во екаггата̄, читтасса екаггата̄ читтекаггата̄, сама̄дхиссетам̣ на̄мам̣. са̄ ависа̄ран̣алаккхан̣а̄, сахаджа̄та̄нам̣ сампин̣д̣анараса̄ наха̄нӣйачун̣н̣а̄нам̣ удакам̣ вийа, упасамапаччупат̣т̣ха̄на̄, н̃а̄н̣апаччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄, сукхападат̣т̣ха̄на̄, акусала̄диса̄дха̄ран̣авасена панеттха̄пи паччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄на̄ни вуттанайена йоджетва̄ н̃а̄табба̄ни. нива̄те дӣпаччӣнам̣ т̣хити вийа четасо т̣хитӣти дат̣т̣хабба̄.

еттха ча кин̃ча̄пи а̄рамман̣ам̣ бхиндитва̄ анупависанта̄ вийа кусалапаккхе чатта̄ро дхамма̄ а̄рамман̣ам̣ ога̄ханти саддха̄ сати екаггата̄ пан̃н̃а̄ти, тенева саддха̄ ‘‘окаппана̄’’ти вутта̄, сати ча ‘‘апила̄пана̄’’ти, екаггата̄ ‘‘ават̣т̣хитӣ’’ти, пан̃н̃а̄ ‘‘парийога̄хана̄’’ти ча вутта̄. акусалапаккхе ча тайо тан̣ха̄ дит̣т̣хи авиджджа̄ти. тена те ева ‘‘огха̄’’ти вутта̄. татха̄пи несам̣ лаккхан̣а̄дито на̄наттампи сиддхамева. акусалапаккхе пана екаггата̄ уддхаччасама̄гататта̄ ‘‘ога̄хана̄’’ти на вутта̄. акусаладхамма̄ хи екависайе сампин̣д̣анакиччена сама̄дхина̄ йутта̄пи удакаситтараджут̣т̣ха̄нам̣ вийа тан̇кхан̣ан̃н̃ева викиран̣асабха̄ва̄ хонти. тенева хеттха упача̄раппана̄ппатти на хоти, кусаладхамма̄ пана йасма̄ удакам̣ а̄син̃читва̄ а̄син̃читва̄ а̄кот̣анамаджджана̄дӣни катва̄ упалиттат̣т̣ха̄нам̣ вийа сакалампи дивасам̣ ниччалапаваттанасаматтха̄ти упача̄раппана̄ппатта̄пи хоти, тасма̄ таттха ога̄хана̄ти вутта̄ти гахетаббам̣.

джӣванти тена, джӣванаматтам̣ ва̄ танти джӣвитам̣, там̣ сахаджа̄та̄нупа̄ланалаккхан̣ам̣, тесам̣ паваттанарасам̣, тесан̃н̃ева т̣хапанапаччупат̣т̣ха̄нам̣, йа̄пайитаббадхаммападат̣т̣ха̄нам̣. аттано т̣хитиккхан̣е ева четам̣ те дхамме анупа̄лети удакам̣ вийа уппала̄дӣни, на бхан̇гаккхан̣е. сайам̣ бхиджджама̄натта̄ сайам̣ паваттитадхаммасамбандхенева паваттати нийа̄мако вийа̄ти дат̣т̣хаббам̣.

саддаханти ета̄йа, сайам̣ ва̄ саддахати, саддаханаматтам̣ ва̄ еса̄ти саддха̄. са̄ саддаханалаккхан̣а̄, окаппаналаккхан̣а̄ ва̄, паса̄данараса̄ удакаппаса̄дакаман̣и вийа, паккханданараса̄ ва̄ огхутта̄ракавӣрапурисо вийа, ака̄лусийапаччупат̣т̣ха̄на̄, адхимуттипаччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄, саддхеййаваттхупадат̣т̣ха̄на̄, саддхаммасавана̄дисота̄паттийан̇гападат̣т̣ха̄на̄ ва̄, хаттхавиттабӣджа̄ни вийа дат̣т̣хабба̄.

саранти та̄йа, сайам̣ ва̄ сарати, саран̣аматтамева ва̄ еса̄ти сати. са̄ апила̄паналаккхан̣а̄, асаммосанараса̄, а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄, висайа̄бхимукхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄, тхирасан̃н̃а̄падат̣т̣ха̄на̄, ка̄йа̄дисатипат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄на̄ ва̄. а̄рамман̣е дал̣хапатит̣т̣хитатта̄ пана есика̄ вийа, чаккхудва̄ра̄дираккхан̣ато дова̄рико вийа ча дат̣т̣хабба̄.

ка̄йадуччарита̄дӣхи хирӣйатӣти хирӣ, ладжджа̄йетам̣ адхивачанам̣. техийева оттаппатӣти оттаппам̣, па̄пато уббегассетам̣ адхивачанам̣. таттха па̄пато джигуччханалаккхан̣а̄ хирӣ, утта̄салаккхан̣ам̣ оттаппам̣. ладжджана̄ка̄рена па̄пака̄нам̣ акаран̣араса̄ хирӣ, утта̄са̄ка̄рена оттаппам̣. асучимаккхитасса, аггисантаттасса ча айогул̣асса гахетум̣ ависаханам̣ вийа етесам̣ йатха̄ккамам̣ джигуччханасанта̄са̄ка̄рехи па̄па̄каран̣ам̣ ведитаббам̣. вутта̄ка̄ренева ча па̄пато сам̣кочанапаччупат̣т̣ха̄на̄ни ета̄ни, аттапарага̄равападат̣т̣ха̄на̄ни кулавадхӯвесийа̄ бха̄во вийа, локапа̄лака̄ни ча̄ти дат̣т̣хабба̄ни. убхиннампи панесам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ адхипати сабха̄во лаккхан̣ена ча̄ти ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ йатха̄ккамам̣ аджджхаттабахиддха̄самут̣т̣ха̄ната̄, атталока̄дхипатита̄, ладжджа̄бхайасабха̄васан̣т̣хитата̄, саппатиссававаджджабхайадасса̄вита̄лаккхан̣ата̄ ча ат̣т̣хаса̄линийам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 1 балара̄сиван̣н̣ана̄) виттха̄рато вибхатта̄, аттхикехи там̣ таттхева гахетаббам̣.

на луббхати етена, сайам̣ ва̄ на луббхати, алуббханаматтамева ва̄ танти алобхо. адоса̄мохесупи есева найо. тесу алобхо а̄рамман̣е читтасса агедхалаккхан̣о, алаггабха̄валаккхан̣о ва̄ камаладале джалабинду вийа, апариггахарасо муттабхиккху вийа, аналлӣнабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но асучимхи патитапурисо вийа.

адосо ачан̣д̣иккалаккхан̣о, авиродхалаккхан̣о ва̄ анукӯламитто вийа, а̄гха̄тавинайанарасо, парил̣а̄хавинайанарасо ва̄ чанданам̣ вийа, соммабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но пун̣н̣ачандо вийа.

амохо йатха̄сабха̄ваппат̣иведхалаккхан̣о, аккхалитаппат̣иведхалаккхан̣о ва̄ кусалисса̄саккхиттаусуппат̣иведхо вийа, висайобха̄санарасо ануддхат̣о падӣпо вийа, асаммохапаччупат̣т̣ха̄но аран̃н̃агатасудесако вийа. тайопи чете саббакусала̄нам̣ мӯлабхӯта̄ти дат̣т̣хабба̄.

апича алобхо четтха да̄нахету, адосо сӣлахету, амохо бха̄вана̄хету. тӣхипи четехи йатха̄пат̣ипа̄т̣ийа̄ неккхаммасан̃н̃а̄ абйа̄па̄дасан̃н̃а̄ авихим̣са̄сан̃н̃а̄ хонти, татха̄ адхикаӯнавипарӣтаггахан̣а̄нам̣ абха̄во, татха̄ пийавиппайогааппийасампайогаиччхита̄ла̄бхадуккха̄нам̣, джа̄тиджара̄маран̣адуккха̄нам̣, петанирайатираччха̄нагатидуккха̄нан̃ча абха̄во, татха̄ бхогамиттааттасампаттипаччайабха̄во, татха̄ ка̄масукхапаричча̄гааттакиламатхапаричча̄гамаджджхимапат̣ипаттӣнам̣ самбхаво, татха̄ асубхааппама̄н̣адха̄тусан̃н̃а̄нам̣, аниччадуккхаанаттасан̃н̃а̄нам̣, диббабрахмаарийавиха̄ра̄нан̃ча самбхаво хотӣти евама̄дӣхи найехи тесам̣ виттха̄ро ведитаббо.

еттха ча амохо на̄ма пан̃н̃а̄, са̄ паджа̄наналаккхан̣а̄. вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄наналаккхан̣ам̣. сан̃н̃а̄ сан̃джа̄наналаккхан̣а̄. ким̣ панета̄сам̣ сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣апан̃н̃а̄нам̣ на̄наттанти? сан̃джа̄нанавиджа̄нанападжа̄нанамева. ета̄сам̣ хи сама̄непи джа̄нанабха̄ве сан̃н̃а̄йа ‘‘нӣлам̣ пӣта’’нтиа̄дина̄ пуна сан̃н̃уппа̄дакаматтена а̄ка̄рена сан̃джа̄нанаматтамева хоти, аджа̄табуддхида̄ракасса вийа читтават̣т̣а̄дибха̄ваматта̄ка̄рена каха̄пан̣а̄дидассанам̣, на тато уддхам̣. вин̃н̃а̄н̣асса пана йатха̄вуттена ча тато висит̣т̣хена ча аничча̄дина̄ а̄ка̄рена джа̄нанам̣ хоти, га̄микапурисасса вийа йатха̄вуттена чева упабхога̄рахата̄дина̄ ча а̄ка̄рена каха̄пан̣а̄дидассанам̣, на тато уддхам̣. пан̃н̃а̄йа пана техи ча йатха̄вуттехи на̄наппака̄рехи ча маггапа̄тубха̄ва̄дихетӯхи саббехи а̄ка̄рехи паджа̄нанам̣ хоти, херан̃н̃икасса вийа йатха̄вуттехи чева чхекакӯт̣ааддхаса̄ра̄дисаббехи а̄ка̄рехи ча каха̄пан̣а̄дидассанам̣. пан̃н̃а̄йа хи аджа̄нитаббам̣ на̄ма наттхи. евам̣ сан̃джа̄нанавиджа̄нанападжа̄нана̄ка̄рехи ета̄сам̣ на̄наттам̣ ведитаббам̣. еттха ча чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни витаккавӣрийа̄дисахаджа̄тапаччайавирахато рӯпа̄дӣсу сан̃н̃а̄киччато адхикавиджа̄нанакиччам̣ ка̄тум̣ на сакконти, балапарин̣а̄йака̄ни вийа сенан̇га̄ни пан̃н̃а̄нуваттака̄нева хонтӣти ведитабба̄ни. тена̄ха бхагава̄ ‘‘пан̃чахи вин̃н̃а̄н̣ехи на кан̃чи дхаммам̣ пат̣ивиджа̄на̄ти ан̃н̃атра абхинипа̄таматта̄’’тиа̄ди (вибха. 766).

ка̄йапассамбханам̣ ка̄йапассаддхи. читтапассамбханам̣ читтапассаддхи. ка̄йоти панеттха ведана̄дайо тайо кхандха̄. убхопи панета̄ ка̄йачиттадаратхавӯпасамалаккхан̣а̄, ка̄йачиттадаратханиммадданараса̄, ка̄йачитта̄нам̣ апариппхандасӣтибха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, ка̄йачиттападат̣т̣ха̄на̄. ка̄йачитта̄нан̃ча авӯпасамакарауддхачча̄дикилесапат̣ипаккхабхӯта̄ти дат̣т̣хабба̄.

ка̄йалахубха̄во ка̄йалахута̄. читталахубха̄во читталахута̄. евам̣ упарипи падаттхо дат̣т̣хаббо. ка̄йачитта̄нам̣ гарубха̄вавӯпасамалаккхан̣а̄ ка̄йалахута̄, читталахута̄ ча, тесам̣ гарубха̄ваниммадданараса̄, тесам̣ адандхата̄паччупат̣т̣ха̄на̄, тесам̣ гарубха̄вакаратхинамиддха̄дикилесапат̣ипаккхабхӯта̄ти дат̣т̣хабба̄.

ка̄йачитта̄нам̣ тхаддхабха̄вавӯпасамалаккхан̣а̄ ка̄йамудута̄, читтамудута̄ ча, тесам̣ тхаддхабха̄ваниммадданараса̄, аппат̣игха̄тапаччупат̣т̣ха̄на̄, ка̄йачиттападат̣т̣ха̄на̄, тесам̣ тхаддхабха̄вакарадит̣т̣хима̄на̄дикилесапат̣ипаккхабхӯта̄ти дат̣т̣хабба̄.

ка̄йачитта̄нам̣ акамман̃н̃абха̄вавӯпасамалаккхан̣а̄ ка̄йакамман̃н̃ата̄, читтакамман̃н̃ата̄ ча, тесам̣ акамман̃н̃абха̄ваниммадданараса̄, ка̄йачитта̄нам̣ а̄рамман̣акаран̣асампаттипаччупат̣т̣ха̄на̄, тесам̣ акамман̃н̃абха̄вакара̄васесанӣваран̣апат̣ипаккхабхӯта̄ти дат̣т̣хабба̄. паса̄данӣйаваттхӯсу паса̄да̄ваха̄, хитакирийа̄су винийогаккхамабха̄ва̄ваха̄ суван̣н̣ависуддхи вийа̄ти дат̣т̣хабба̄.

ка̄йачитта̄нам̣ агелан̃н̃абха̄валаккхан̣а̄ ка̄йапа̄гун̃н̃ата̄, читтапа̄гун̃н̃ата̄ ча, тесам̣ гелан̃н̃аниммадданараса̄, нира̄дӣнавапаччупат̣т̣ха̄на̄, тесам̣ гелан̃н̃акараассаддхийа̄дикилесапат̣ипаккхабхӯта̄ти дат̣т̣хабба̄. ка̄йачитта̄нам̣ аджджавалаккхан̣а̄ ка̄йуджуката̄, читтуджуката̄ ча, тесам̣ кут̣илабха̄ваниммадданараса̄, аджимхата̄паччупат̣т̣ха̄на̄, тесам̣ кут̣илабха̄вакарама̄йа̄са̄т̣хеййа̄дипат̣ипаккхабхӯта̄ти дат̣т̣хабба̄. саббепете пассаддхиа̄дайо дхамма̄ ка̄йачиттападат̣т̣ха̄на̄ти ведитабба̄.

ким̣ панеттха пассаддха̄дайо дхамма̄ уддхачча̄дим̣ винодетум̣ на сакконти, йена име пассаддха̄дайо дхамма̄ на висум̣ вибхатта̄ти? но на сакконти, име пана сахита̄ ева сакконти, итаратха̄ тесам̣ уппаттийа̄ ева асамбхавато. йатха̄ ва̄ пассаддха̄дӣсу виджджама̄несу моха̄хирика̄дӣнам̣ уджупат̣ипаккхабха̄вена амохахириа̄дайо хонти, еваметепи уддхачча̄диуджупат̣ипаккхабха̄вена иччхитабба̄ти гахетабба̄. йасма̄ четтха двӣхи двӣхи ева йатха̄сакам̣ пат̣ипаккха̄ харитабба̄, тасма̄ те ете ева двидха̄ вибхатта̄, на амоха̄дайоти н̃а̄табба̄.

йева̄панакесу чхандоти каттука̄мата̄йетам̣ адхивачанам̣, тасма̄ со каттука̄мата̄лаккхан̣о, а̄рамман̣апарийесанарасо, а̄рамман̣ена аттхиката̄паччупат̣т̣ха̄но, тадевасса падат̣т̣ха̄нам̣. а̄рамман̣аггахан̣е ча̄йам̣ четасо хаттхаппаса̄ран̣ам̣ вийа дат̣т̣хаббо. айан̃ча йасма̄ вираджджитабба̄дӣсупи неккхамма̄дина̄ саха лобхависадисена каттука̄мата̄ка̄рена паваттати, тасма̄ асекха̄нампи уппаджджати. лобхо пана субхасукха̄дивипалла̄сапуббакена абхисан̇га̄ка̄ренева паваттатӣти айаметесам̣ висесо. евам̣ метта̄карун̣а̄дӣнампи лобха̄дӣхи висесо йатха̄нурӯпам̣ н̃а̄таббо.

адхимуччанам̣ адхимоккхо. со саннит̣т̣ха̄налаккхан̣о, асам̣саппанарасо, ниччхайапаччупат̣т̣ха̄но, саннит̣т̣ха̄таббадхаммападат̣т̣ха̄но, а̄рамман̣е ниччалабха̄вена индакхӣло вийа дат̣т̣хаббо. нану ча саддха̄пи адхимоккхоти вуччати. татха̄ хи адхимоккхалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти саддхиндрийанти вуччатӣти? саччам̣, са̄ ча кхо сампаса̄данабха̄вена адхимоккхо, айам̣ пана йатха̄ татха̄ ва̄ ниччхайабха̄вена̄ти на кочи виродхо.

кирийа̄ ка̄ро, манасмим̣ ка̄ро манасика̄ро, пуримаманато висадисам̣ манам̣ каротӣтипи манасика̄ро, сва̄йам̣ а̄рамман̣апат̣ипа̄дако вӣтхипат̣ипа̄дако джаванапат̣ипа̄дакоти типпака̄ро, таттха а̄рамман̣апат̣ипа̄дако идха манасика̄ро. со са̄ран̣алаккхан̣о, сампайутта̄нам̣ а̄рамман̣есу пайоджанарасо, а̄рамман̣а̄бхимукхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но, а̄рамман̣ападат̣т̣ха̄но, сан̇кха̄раккхандхапарийа̄панно. а̄рамман̣апат̣ипа̄дакаттена сампайутта̄нам̣ са̄ратхи вийа дат̣т̣хаббо. вӣтхипат̣ипа̄дакоти пана пан̃чадва̄ра̄ваджджанассетам̣ адхивачанам̣. джаванапат̣ипа̄дакоти манодва̄ра̄ваджджанасса, на те идха адхиппета̄. еттха ча̄йам̣ манасика̄ро саманна̄ха̄раматта̄ка̄рена а̄рамман̣е сампайутта̄нам̣ пайоджако, четана̄ четокирийа̄бха̄вена, витакко пана сан̇каппа̄ка̄рена, упаниджджха̄йана̄ка̄рена ча абхиниропако. тенева хеттха падабха̄джанӣйе ‘‘такко сан̇каппоти ча, джха̄нан̇га’’нти ча вуччатӣти айаметесам̣ висесо.

тесу тесу дхаммесу маджджхаттата̄ татрамаджджхаттата̄. са̄ читтачетасика̄нам̣ самава̄хиталаккхан̣а̄, ӯна̄дхиката̄нива̄ран̣араса̄, паккхапа̄тупаччхеданараса̄ ва̄, маджджхаттабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, самаппаваттасампайуттадхаммападат̣т̣ха̄на̄. сампайуттадхамма̄нам̣ аджджхупеккхан̣ена самаппаватта̄нам̣ а̄джа̄нӣйа̄нам̣ аджджхупеккхакаса̄ратхи вийа дат̣т̣хабба̄.

парадуккхе сати са̄дхӯнам̣ хадайакампанам̣ каротӣти карун̣а̄, кирати ва̄ парадуккхам̣ хим̣сати ча, кирӣйати ва̄ дуккхитесу паса̄рӣйатӣти карун̣а̄. са̄ парадуккха̄панайана̄ка̄раппаваттилаккхан̣а̄, парадуккха̄саханараса̄, авихим̣са̄паччупат̣т̣ха̄на̄, дуккха̄бхибхӯта̄нам̣ ана̄тхабха̄вадассанападат̣т̣ха̄на̄. моданти та̄йа там̣саман̇гино, сайам̣ ва̄ модати, моданаматтамева ва̄ танти мудита̄. са̄ памодалаккхан̣а̄, анисса̄йанараса̄, аративигха̄тапаччупат̣т̣ха̄на̄, сатта̄нам̣ сампаттидассанападат̣т̣ха̄на̄.

касма̄ панеттха меттупеккха̄ на вутта̄ти? пуббе гахитатта̄. адосо ева хи саттесу хитапхаран̣авасена паваттийам̣ метта̄. татрамаджджхаттата̄ ева ча ит̣т̣ха̄нит̣т̣хасаттесу маджджхатта̄ка̄рена паваттийам̣ упеккха̄. те ча дхамма̄ нийата̄, кевалам̣ пана несам̣ саттесу меттупеккха̄бха̄вена паватти анийата̄ти. ка̄йадуччаритато вирати ка̄йадуччаритавирати. сесапададвайепи есева найо. лаккхан̣а̄дито панета̄ тиссопи ка̄йадуччарита̄диваттхӯнам̣ авӣтиккамалаккхан̣а̄, тато сам̣кочанараса̄, тесам̣ акирийапаччупат̣т̣ха̄на̄, саддха̄хироттаппааппиччхата̄дигун̣ападат̣т̣ха̄на̄, па̄пакирийато читтасса вимукхабха̄вабхӯта̄ти дат̣т̣хабба̄. евам̣ лаккхан̣а̄дито виниччхайо ведитаббо.

сан̇гаха̄ти евам̣ йе име имасмим̣ ка̄ма̄вачарапат̣хамакусале вибхатта̄ екӯначатта̄лӣса дхамма̄, саббете кхандхато чатуббидха̄ хонти – ведана̄ккхандхо сан̃н̃а̄ккхандхо сан̇кха̄раккхандхо вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти. таттха ра̄сат̣т̣хена соманассаведана̄ ведана̄ккхандхо, татха̄ сан̃н̃а̄ сан̃н̃а̄ккхандхо, читтам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, авасеса̄ пхасса̄дайо чхаттим̣са дхамма̄ сан̇кха̄раккхандхоти ведитабба̄.

нану ча йади ра̄сат̣т̣хена кхандхо, пхасса̄дӣнам̣ та̄ва анекатта̄ сан̇кха̄раккхандхата̄ йутта̄, катхам̣ пана ведана̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ кхандхата̄ти? упача̄рато. паччекам̣ хи атӣта̄дибхедабхиннесу ведана̄сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣есу нирул̣хопи кхандха-саддо тадекадесесу екекаведана̄дӣсупи самуда̄йопача̄рена вохарӣйатӣти тадекадесепи таббоха̄ро, йатха̄ руккхасса са̄кха̄йа чхиджджама̄на̄йа ‘‘руккхо чхиджджатӣ’’тиа̄дӣсу вийа̄ти. евам̣ кхандхато чатуббидха̄ хонти.

те пуна а̄йатанато дувидха̄ хонти – мана̄йатанам̣ дхамма̄йатананти. сан̃джа̄тисамосаран̣ат̣т̣ха̄нат̣т̣хена хеттха читтам̣ мана̄йатанам̣, сеса̄ пана ат̣т̣хатим̣са дхамма̄ дхамма̄йатананти. евам̣ а̄йатанато дувидха̄ хонти. те пуна дха̄тувасена дувидха̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту дхаммадха̄тӯти. ниссаттаниджджӣват̣т̣хена хеттха читтам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту, сеса̄ дхаммадха̄тӯти. евам̣ дха̄тувасена дувидха̄.

татха̄ а̄ха̄ра̄на̄ха̄равасена. таттха пхассо четана̄ читтанти име тайо дхамма̄ висесапаччайаттена йатха̄ккамам̣ ‘‘пхасса̄ха̄ро маносан̃четана̄ха̄ро вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро’’ти вуччанти, авасеса̄ на а̄ха̄ра̄ти. ким̣ панете паччайа̄ на хонти, йе на а̄ха̄ра̄ти вуччеййунти? но на хонти, висесапаччайа̄ пана на хонти, пхасса̄дайо пана тесам̣ дхамма̄нам̣ висесапаччайа̄ хонти, висесато ведана̄дайо ча а̄харанти. пхасса̄ха̄ро хи тиссо ведана̄йо а̄харати, маносан̃четана̄ха̄ро тайо бхаве, вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро пат̣исандхина̄марӯпам̣. нану ча со випа̄ко, идам̣ пана кусалавин̃н̃а̄н̣анти? кин̃ча̄пи евам̣, там̣сариккхата̄йа пана вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ротвева вуттам̣. йасма̄ ва̄ име ‘‘арӯпино а̄ха̄ра̄ сампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ а̄ха̄рапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.15) вачанато кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро вийа рӯпака̄йасса упаттхамбхакат̣т̣хена на̄мака̄йасса а̄ха̄рапаччайа̄ хонти, тасма̄ имева ‘‘а̄ха̄ра̄’’ти вутта̄ти ведитаббам̣. евам̣ а̄ха̄ра̄на̄ха̄равасена дувидха̄.

татха̄ индрийа̄ниндрийато. таттха саддха̄ вӣрийам̣ сати екаггата̄ амохо читтам̣ соманассаведана̄ джӣвитанти име ат̣т̣ха дхамма̄ адхипатийат̣т̣хена йатха̄ккамам̣ ‘‘саддхиндрийам̣ вӣрийиндрийам̣ сатиндрийам̣ сама̄дхиндрийам̣ пан̃н̃индрийам̣ маниндрийам̣ соманассиндрийам̣ джӣвитиндрийа’’нти вуччанти, авасеса̄ на ‘‘индрийа̄нӣ’’ти. евам̣ индрийа̄ниндрийато дувидха̄.

татха̄ джха̄нан̇га̄джха̄нан̇гавасена. таттха витакко вича̄ро пӣти соманассам̣ екаггата̄ти име пан̃ча дхамма̄ упаниджджха̄йанат̣т̣хена ‘‘джха̄нан̇га̄нӣ’’ти вуччанти, итаре ‘‘аджха̄нан̇га̄нӣ’’ти. евам̣ джха̄нан̇га̄джха̄нан̇гавасена дувидха̄.

татха̄ магган̇га̄магган̇гавасена. таттха амохо витакко виратиттайам̣ вӣрийам̣ сати екаггата̄ти име ат̣т̣ха дхамма̄ ниййа̄нат̣т̣хена, вимоккхат̣т̣хена ча йатха̄ккамам̣ ‘‘самма̄дит̣т̣хи самма̄сан̇каппо самма̄ва̄ча̄ самма̄камманто самма̄а̄джӣво самма̄ва̄йа̄мо самма̄сати самма̄сама̄дхӣ’’ти на̄мена ‘‘магган̇га̄нӣ’’ти вуччанти, итаре ‘‘амагган̇га̄нӣ’’ти. па̄л̣ийам̣ пана локийачитте виратӣнам̣ анийататта̄, йева̄панакатта̄ ча та̄ ваджджетва̄ ‘‘пан̃чан̇гико магго хотӣ’’ти (дха. са. 58, 121) вуччати. евам̣ магган̇га̄магган̇гавасена дувидха̄.

татха̄ бала̄балавасена. таттха саддха̄вӣрийам̣ сати сама̄дхи пан̃н̃а̄ хирӣ оттаппанти име сатта дхамма̄ акампийат̣т̣хена бала̄нӣти вуччанти, итаре абала̄нӣти. евам̣ бала̄балавасена дувидха̄.

татха̄ хетунахетувасена. таттха алобхо адосо амохоти име тайо дхамма̄ мӯлат̣т̣хена хетӯти вуччанти, итаре нахетӯти. евам̣ хетунахетувасена дувидха̄. евам̣ пхасса̄пхассаведана̄ведана̄ сан̃н̃а̄сан̃н̃а̄читта̄читта̄дивасенапи вуттанайа̄нуса̄рена йатха̄йогам̣ сан̇гахавибха̄го ведитаббо. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана падабха̄джанӣйасан̇гахава̄ре (дха. са. 103 а̄дайо), тадат̣т̣хакатха̄йан̃ча (дха. са. ат̣т̣ха. 58-120) гахетаббо. евам̣ сан̇гахато виниччхайо ведитаббо.

сун̃н̃ато чева̄ти евам̣ кхандха̄дӣхи сан̇гахитесу тесу дхаммесу таббинимутто ка̄ракаведака̄дисабха̄во атта̄ ва̄ сассато ва̄ бха̄во на упалаббхати. сун̃н̃а̄ те дхамма̄ аттена ва̄ аттанийена ва̄, кевалам̣ пат̣иччасамуппанна̄, салаккхан̣адха̄ран̣ато дхаммаматта̄, ниччасукха̄диса̄равирахато аса̄ра̄, паваттаканийа̄мака̄бха̄вато апарин̣а̄йака̄ аничча̄, дуккха̄, анатта̄, анаттанийа̄ ча хутва̄ паваттантӣти айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана падабха̄джанӣйасун̃н̃атава̄ре, тадат̣т̣хакатха̄йан̃ча гахетабботи. евам̣ сун̃н̃ато виниччхайо ведитаббо.

нит̣т̣хита̄ пат̣хамакусаласса аттхаван̣н̣ана̄.

дутийа̄дӣсупи пат̣хамакусале вуттанайена дхаммуддеса̄дина̄ саббо виниччхайо ведитаббо. на кевалан̃ча еттхева, ито паресупи саббаттха хет̣т̣ха̄ вуттасадиса̄нам̣ пада̄нам̣, дхамма̄нан̃ча аттхо, саббо ча виниччхайо еттха вуттанайенева ведитаббо. ито парам̣ пана апуббамева ван̣н̣айисса̄ма. дутийачитте та̄ва сасан̇кха̄рабха̄ваматтамева пат̣хамачиттато висесо, сесам̣ та̄дисамева. дутийакусалам̣.

татийепи дхаммуддесе амоха̄бха̄ва̄ индрийамагган̇габаламӯласан̇гахесу пан̃н̃индрийасамма̄дит̣т̣химагган̇гапан̃н̃а̄балаамохамӯла̄нам̣ париха̄нийа̄ саддхиндрийа̄дӣнам̣ бха̄вова висесо, сесам̣ та̄дисамева. татха̄ чатуттхе сасан̇кха̄рабха̄ваматтамева висесо. татийачатуттха̄ни.

пан̃чамачхат̣т̣хасаттамат̣т̣хамесу пана сукхасоманассат̣т̣ха̄несу упеккха̄бха̄во, пӣтийа̄ ча абха̄во. тенева джха̄нан̇гасан̇гахава̄ре чатуран̇гаджджха̄ната̄ва висесо, сесам̣ пат̣хамадутийататийачатуттхачиттасадисамева. упеккха̄сахагатесу четтха чатӯсу карун̣а̄мудита̄ на уппаджджантӣти кечи ваданти, парикаммабхӯта̄нам̣ панеттха та̄сам̣ уппаттийа̄ маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ анун̃н̃а̄татта̄ упача̄раппатта̄ пана уппаджджанти, на итара̄ти гахетаббам̣. пан̃чамачхат̣т̣хасаттамат̣т̣хама̄ни.

висайа̄диппабхедатоти евам̣ дхаммуддеса̄дина̄ вибхатта̄ни ат̣т̣ха ка̄ма̄вачаракусала̄ни а̄рамман̣авибха̄гато паччекам̣ чхаббидха̄ни хонти рӯпа̄рамман̣ам̣…пе… дхамма̄рамман̣анти. таттха нӣла̄дибхедабхинна̄, атӣта̄на̄гатапаччуппаннааджджхаттикаба̄хираол̣а̄рикасукхума̄дибхедабхинна̄ ча ван̣н̣адха̄ту рӯпа̄рамман̣ам̣ на̄ма. евам̣ садда̄рамман̣а̄дӣсупи йатха̄нурӯпам̣ бхедо ведитаббо.

еттха ча пхот̣т̣хаббанти а̄подха̄туваджджитабхӯтаттайам̣, дхамма̄рамман̣анти пан̃ча̄рамман̣а̄ни ваджджетва̄ авасеса̄ рӯпа̄рӯпапан̃н̃аттийо ведитабба̄, сесам̣ та̄дисамева. кечи панеттха ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнама̄па̄тхагата̄ни ета̄на̄рамман̣а̄ни рӯпа̄рамман̣а̄дивоха̄рам̣ лабханти, ана̄па̄тхагата̄ни пана атӣта̄на̄гатадӯрасукхума̄дибхедабхинна̄ни дхамма̄рамман̣а̄нева̄’’ти ваданти, там̣ на йуттам̣ диббачаккха̄дӣнам̣ рӯпа̄рамман̣ата̄дивачанато.

ана̄па̄тхагата̄ ева хи та̄ни диббачаккхуа̄дӣнам̣ а̄рамман̣ам̣, на ча та̄ни дхамма̄рамман̣а̄ни. рӯпа̄дайо хи пан̃ча паччекам̣ двӣсу двӣсу два̄ресу екасмим̣ кхан̣е а̄па̄тхама̄гантва̄ там̣там̣два̄рикаджавана̄нам̣, таданантаре манодва̄рика̄нан̃ча апарабха̄ге ча дит̣т̣хасута̄дивасена̄нуссарантасса суддхаманодва̄рика̄нан̃ча а̄рамман̣а̄ни хонти. татха̄ хи на̄на̄ван̣н̣авичиттачетийа̄дидассанам̣ каронтасса, дхаммам̣ сун̣антасса, бхерисадда̄дӣхи ва̄ пӯджа̄дим̣ каронтасса ча гандхама̄ла̄дӣни гха̄йитва̄, кха̄данӣйабходжанӣйа̄дин̃ча са̄йитва̄, сукхасампхасса̄ни аттхаран̣апа̄вуран̣а̄дӣни ча пхуситва̄ мана̄пабха̄вам̣ н̃атва̄ техи четийапӯджам̣ каронтасса, таттха таттха акусалам̣ ва̄ уппа̄дентасса, тасмим̣ тасмим̣ кхан̣е гайхама̄на̄ни рӯпа̄дипан̃ча̄рамман̣а̄ни са̄кха̄йа аккаманам̣, патхавийам̣ чха̄йа̄пхаран̣ан̃ча екаккхан̣е курума̄нам̣ руккхагге нилӣйама̄нам̣ паккхино сарӣрам̣ вийа йатха̄сакам̣ паса̄дан̃ча гхат̣т̣етва̄ тасмим̣йева кхан̣е бхаван̇гачаланапаччайабха̄вена манодва̄репи а̄па̄тхама̄гантва̄ тато бхаван̇гам̣ виччхиндитва̄ уппанна̄нам̣ а̄ваджджана̄дивот̣т̣хаббанапарийоса̄на̄нам̣, вӣтхичитта̄нам̣, таданантара̄нан̃ча кусала̄кусала̄диджавана̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ хутва̄ таданантара̄су манодва̄равӣтхӣсу ча апарабха̄ге татха̄рӯпам̣ паччайам̣ а̄гамма аттана̄ пӯджа̄дикаран̣ака̄лесу, дит̣т̣хасутагха̄йитаса̄йитапхут̣т̣хавасена̄нуссарантасса, паччаккхато анубхуййама̄на̄ни вийа манодва̄ре ча а̄рамман̣а̄ни хонти.

атха̄пи пан̃чахи два̄рехи агахитапубба̄ни буддхарӯпа̄дӣни, диббарӯпа̄дӣни ча пан̃ча̄рамман̣а̄ни саванавасена саллаккхетва̄ джаванаккхан̣е ва̄ апарабха̄ге сутавасенева ануссаритва̄ ва̄ паса̄дам̣, каммапхаласаддха̄дим̣, лобха̄дин̃ча уппа̄дентасса̄пи манодва̄ре а̄па̄тхама̄гаччханти. абхин̃н̃а̄нам̣ пана суддхаманодва̄ре ева, тасма̄ евам̣ пан̃чадва̄ре, манодва̄ре, суддхаманодва̄ре ча а̄па̄тхагата̄ни атӣта̄дибхедабхинна̄ни сабба̄нипи пан̃ча̄рамман̣а̄ни када̄чипи дхамма̄рамман̣ам̣ на хонти, тадитара̄ на̄марӯпапан̃н̃аттийо дхамма̄рамман̣анти гахетаббам̣. нану чета̄ни ит̣т̣хакантамана̄па̄ни а̄рамман̣а̄ни лобхасса ваттху, катхаметтха кусалам̣ уппаджджатӣти? нийама̄дика̄ран̣ато. читтам̣ хи ‘‘кусаламева майа̄ каттабба’’нти пуббе нийамитавасена саббаттха акусалаппаваттим̣ ниваттетва̄ кусале парин̣а̄манавасена ча абхин̣хам̣ а̄севитакусаласамуда̄ча̄равасена ча саппурисӯпаниссайа̄диупаниссайавасена ча йонисоа̄бхуджитавасена ча̄ти имехи ка̄ран̣ехи кусалам̣ хутва̄ уппаджджатӣти ведитаббам̣. евамимесу чхасу а̄рамман̣есу уппаджджанато паччекам̣ чхаббидха̄ни хонти. а̄рамман̣ававаттха̄накатха̄.

евам̣ а̄рамман̣абхедабхиннесу рӯпа̄рамман̣ам̣ та̄ва кусалам̣ дасапун̃н̃акирийаваттхувасена дасавидхам̣ хоти. таттха екекам̣ пана ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ манокамманти тивидхам̣. таттха ка̄йадва̄ре паваттам̣ ка̄йакаммам̣, вачӣдва̄ре паваттам̣ вачӣкаммам̣, манодва̄ре паваттам̣ манокаммам̣. таттха ка̄йадва̄ранти ка̄йавин̃н̃атти. вачӣдва̄ранти вачӣвин̃н̃атти. та̄сам̣ вибха̄го рӯпавибхаттийам̣ а̄ви бхависсати. манодва̄ранти саббам̣ четана̄сампайуттам̣ читтам̣ вуччати, висесато кусала̄кусалам̣. там̣ хи сахаджа̄та̄нам̣ четана̄нам̣, ка̄йан̇гава̄чан̇гачопанам̣ асампа̄пун̣итва̄ паватта̄нам̣ суддхаманокамма̄нам̣ паваттиока̄сада̄нато два̄ранти вуччати, имесу пана тӣсу два̄ресу паватта̄ четана̄ ка̄йакамма̄дайо на̄ма. апича па̄н̣а̄типа̄та̄дайо, па̄н̣а̄типа̄та̄вераман̣иа̄дайо ча ка̄йакаммам̣ на̄ма, муса̄ва̄да̄дайо, муса̄ва̄да̄вераман̣иа̄дайо ча вачӣкаммам̣ на̄ма, абхиджджха̄дайо, анабхиджджха̄дайо ча манокаммам̣ на̄ма.

кусалапаккхе пана да̄на̄дидасапун̃н̃акирийаваттхӯни ча йатха̄рахам̣ ка̄йавачӣманокамма̄ни хонти. евам̣ йебхуййавуттито чеса ка̄йакамма̄дибха̄во вутто па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнампи вачӣдва̄ра̄дӣсу паваттито кесан̃чи пуриса̄нам̣ ваначарака̄дибха̄во вийа, два̄ра̄нан̃ча ка̄йакаммадва̄ра̄дибха̄во кесан̃чи га̄ма̄нам̣ бра̄хман̣ага̄ма̄дибха̄во вийа. акусале та̄ва еттха па̄н̣а̄типа̄та̄дика̄йакаммам̣ ка̄йадва̄ре, вачӣдва̄ре ча йатха̄рахам̣ самут̣т̣ха̄ти, но манодва̄ре. татха̄ муса̄ва̄да̄дивачӣкаммам̣. па̄н̣а̄типа̄та̄диниппха̄данаттхам̣ хи манодва̄ре ева чинтентасса четана̄бйа̄па̄да̄дӣсу каммапатхаппаттесу ва̄ каммапатхам̣ аппаттесу ва̄ манокаммесу ева пависанато ка̄йакамма̄дибха̄вам̣ на па̄пун̣а̄ти. нану виджджа̄майена̄пи кевалам̣ манокаммена па̄н̣а̄типа̄та̄дим̣ каронтӣти? на алон̣абходжанадаббхасайанамантапариджаппана̄дика̄йавачӣпайогам̣ вина̄ тасса̄сиджджханато. абхиджджха̄диманокаммам̣ пана тӣсупи два̄ресу самут̣т̣ха̄ти. абхиджджха̄йа хи ка̄йена парабхан̣д̣агга̄ха̄дӣнам̣, бйа̄па̄дена дан̣д̣апара̄масана̄дӣнам̣, миччха̄дит̣т̣хийа̄ титтхийавандана̄дӣнам̣ каран̣ака̄ле, ва̄ча̄йа парасампаттипаттхана̄йа ‘‘хан̃н̃анту баджджхантӯ’’ти анаттхапаттхана̄йа ча титтхийаттхутитадаттхадӣпана̄дӣнан̃ча йатха̄ккамам̣ паваттика̄ле ча тасса манокаммасса ка̄йава̄ча̄су паватти ведитабба̄.

ка̄ма̄вачаракусалам̣ пана па̄н̣а̄типа̄та̄вераман̣иа̄дикам̣ ка̄йавачӣманокаммам̣ паччекам̣ два̄раттайепи паваттати. таттха па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи сампхаппала̄папарийоса̄нехи саттахи вирамантасса та̄ва хаттхамудда̄йа, вачӣбхедена ча сама̄дийанака̄ле, манаса̄ вираман̣ака̄ле ча тесам̣ ка̄йавачӣкамма̄нам̣ тӣсу два̄ресу паватти ведитабба̄. анабхиджджха̄дӣхи сахагатена четаса̄ таджджасса ка̄йапайогасса, ‘‘паравиттупакаран̣ам̣ чират̣т̣хитикам̣ хоту, саббе сатта̄ авера̄ хонту, со бхагава̄ арахам̣ самма̄самбуддхо’’тиа̄дина̄ вачӣпайогасса, кевалам̣ манопайогасса ча каран̣ака̄ле манокаммасса тӣсупи два̄ресу паватти ведитабба̄. еттха ча пан̃чадва̄ре уппанна̄ни джавана̄ни ка̄йавачӣкамма̄ни на хонти, манокамма̄ни ева. та̄ни ча на каммапатхаппатта̄ни, кевалам̣ кусала̄дӣни хонти. манодва̄ре пат̣утараппаватта̄ни ева хи каммапатхаппатта̄ни манокамма̄ни хонти, рӯпа̄рӯпаджавана̄ни пана екантам̣ бха̄вана̄майам̣ манокаммамева манодва̄ре ева ча паваттанти.

кин̃ча̄пи абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣а̄ни вин̃н̃аттидвайаджанака̄ни, татха̄пи ка̄йавачӣкаммавоха̄рам̣ на лабханти, локуттаракусалам̣ пана ка̄йавачӣдва̄ресу ануппаджджама̄нампи миччха̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄нам̣ самуччхедаппаха̄нака̄рӣнам̣ виратӣнам̣ васена ка̄йавачӣкаммампи хоти, тадитарамагган̇гавасена манокаммампӣти екаккхан̣е тӣн̣ипи камма̄ни хонти, тан̃ча бха̄вана̄майам̣, два̄рам̣ панасса манодва̄рамева. йатха̄ ча па̄н̣а̄типа̄та̄вераман̣ийа̄дӣнам̣ васена кусаласса два̄раттайе паватти вутта̄, евам̣ дасапун̃н̃акирийаваттхӯнампи васена ваттабба̄. ат̣т̣хакатха̄су пана на вича̄рита̄, татха̄пи найато евам̣ ведитабба̄.

тесу да̄нам̣ ка̄йакаммамева, вачӣкаммампи ва̄. патта̄нуппада̄нам̣, аббханумоданам̣, десана̄ вачӣкаммамева. сӣлам̣ апачитисахагатам̣, веййа̄ваччасахагатан̃ча ка̄йакаммампи аттхи, вачӣкаммампи аттхи. таттха сӣласса ка̄йавачӣкаммабха̄во сиддхо ева. апачитийа̄ пана пуппхапӯджа̄дина̄, вандана̄дина̄ ва̄ паваттика̄ле ка̄йакаммабха̄во, тхутимайапӯджа̄дина̄ паваттика̄ле вачӣкаммабха̄во ча ведитаббо. веййа̄ваччасса̄пи сахаттха̄ каран̣ака̄ле ка̄йакаммабха̄во, гила̄на̄дӣнам̣ чатупаччайасама̄да̄пана̄дивасена, гарӯхи а̄н̣аттасаддена а̄рочанапаккосана̄дивасена вачӣкаммабха̄во ча ведитаббо. бха̄вана̄, саванам̣, дит̣т̣хиджукамман̃ча манокаммамева, аббханумоданампӣти кечи. саванампи хи сотадва̄ра̄нуса̄рена манодва̄ре ева дхамматтхасаллаккхан̣авасена паваттика̄ле манокаммамева.

таттха да̄нам̣ апачити веййа̄ваччам̣ патта̄нуппада̄нам̣ десана̄ти има̄ни пан̃ча ка̄йавачӣдва̄ресу ева паваттанти, на манодва̄ре. еттха ча патта̄нуппада̄надесана̄нам̣ ка̄йавика̄рена паттим̣ дентасса, дхаммам̣ десентасса ча ка̄йадва̄репи паватти ведитабба̄. сӣлам̣ бха̄вана̄ аббханумоданам̣ саванам̣ дит̣т̣хиджукамманти има̄ни пана пан̃ча тӣсупи два̄ресу паваттанти, ‘‘на пуневам̣ карисса̄мӣ’’ти четтха манаса̄ва дуччаритато вирамантасса, аббханумодантасса ча васена сӣлаббханумодана̄нам̣ манодва̄репи паватти ведитабба̄. йам̣ пана ат̣т̣хаса̄линийам̣ ‘‘да̄намайам̣ ка̄йавачӣманокаммавасена тивидхам̣ хотӣ’’тиа̄ди вуттам̣, там̣ пуббачетана̄васена манодва̄ре паваттам̣ гахетва̄ парийа̄йато вуттам̣, ниппарийа̄йато ка̄йавачӣдва̄раппаватта̄ саннит̣т̣ха̄начетана̄ва. тенева хи таттхева вуттам̣ ‘‘винайапарийа̄йам̣ патва̄ хи ‘дасса̄ми карисса̄мӣ’ти ва̄ча̄ бхинна̄ хотӣти. имина̄ лаккхан̣ена да̄нам̣ на̄ма хоти, абхидхаммапарийа̄йам̣ патва̄ пана виджджама̄накаваттхум̣ а̄раббха манаса̄ чинтитака̄лато пат̣т̣ха̄йа кусалам̣ хоти. апарабха̄ге ка̄йена ва̄ ва̄ча̄йа ва̄ каттаббам̣ кариссатӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 1). итаратха̄ ‘‘дасса̄мӣ’’ти чинтитаматтена̄пи да̄нам̣ на̄ма бхавеййа, татха̄ ча та̄дисам̣ ваттхум̣ йатха̄чинтитанийа̄мена адентасса дхураниккхепе адинна̄да̄нампи сийа̄. евам̣ манаса̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дайопи сийум̣, тан̃ча на йуттам̣, тасма̄ вуттанайенева гахетаббам̣. атха ва̄ ‘‘саббам̣ са̄патеййам̣ диннан̃н̃ева харатӯ’’ти париччаджанасамбхавато да̄насса манодва̄репи паватти ведитабба̄.

еттха ча да̄насӣла̄дика̄йакамма̄нам̣ ка̄йадва̄ре паваттийам̣ каммам̣ ка̄йакаммамева, два̄рампи ка̄йадва̄рамева. вачӣдва̄ре паваттийам̣ каммам̣ ка̄йакаммамева, два̄рам̣ пана вачӣдва̄рам̣. манодва̄ре паваттийампи каммам̣ ка̄йакаммам̣, два̄рам̣ пана манодва̄рам̣. десана̄ббханумодана̄дӣнам̣ вачӣкамма̄нам̣ вачӣдва̄ре паваттийам̣ каммампи вачӣкаммам̣, два̄рампи вачӣдва̄рамева. ка̄йадва̄ре паваттийампи каммам̣ вачӣкаммамева, два̄рам̣ пана ка̄йадва̄рам̣. манодва̄ре паваттийампи каммам̣ вачӣкаммам̣, два̄рам̣ пана манодва̄рам̣. бха̄вана̄диманокамма̄нам̣ манодва̄ре паваттийам̣ каммампи манокаммам̣, два̄рампи манодва̄рамева. ка̄йадва̄ре паваттийампи каммам̣ манокаммамева, два̄рам̣ пана ка̄йадва̄рам̣. вачӣдва̄ре паваттийампи каммам̣ манокаммамева, два̄рам̣ пана вачӣдва̄рам̣. евам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣, па̄н̣а̄типа̄та̄вераман̣иа̄дӣнан̃ча вутта̄нуса̄рена каммававаттха̄нам̣, два̄рававаттха̄нан̃ча йатха̄нурӯпам̣ йоджетва̄ асан̇карато н̃а̄таббам̣.

два̄ракаммававаттха̄накатха̄ нит̣т̣хита̄.

ида̄ни йасма̄ дасавидха̄ни чета̄ни пун̃н̃акирийаваттхӯни тӣсу евам̣ сан̇гайханти да̄намайе сӣламайе бха̄вана̄майети. патта̄нуппада̄нам̣ хи да̄намайе сан̇гайхати, ‘‘аббханумоданампӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 156-159 пун̃н̃акирийаваттха̄дикатха̄) ат̣т̣хакатха̄йам̣. апачитивеййа̄вачча̄ни сӣламайе. десана̄саванадит̣т̣хиджукамма̄ни бха̄вана̄майе, тасма̄ рӯпа̄рамман̣асса кусаласса да̄насӣлабха̄вана̄васена два̄раттайаппаваттим̣ йоджетва̄ дассесса̄ма. тадануса̄ренева итаресам̣ васена̄пи сакка̄ н̃а̄тунти. кусалам̣ хи ван̣н̣а̄рамман̣ам̣ хутва̄ уппаджджама̄нам̣ да̄насӣлабха̄вана̄васенева тӣсу два̄ресу паваттати. катхам̣? йада̄ хи нӣлапӣта̄диван̣н̣авичиттам̣ пуппхаваттха̄дидеййадхаммам̣ лабхитва̄ ‘‘ван̣н̣ада̄нам̣ ме бхависсатӣ’’ти ван̣н̣авасена а̄бхуджитва̄ четийа̄дӣсу сахаттхена пӯджети, тада̄ рӯпа̄рамман̣ам̣ да̄намайам̣ ка̄йадва̄ре паваттати, тан̃ча пуббачетана̄ саннит̣т̣ха̄начетана̄ апарачетана̄ти тивидхам̣ хоти. евам̣ упарипи саббава̄ресу тивидхата̄ ведитабба̄. йада̄ пана тадева йатха̄вуттаваттхум̣ ва̄ча̄йа а̄н̣а̄петва̄ путтада̄ра̄дӣхи да̄пети, тада̄рӯпа̄рамман̣ам̣ да̄намайам̣ вачӣдва̄ре паваттати. йада̄ пана тадева виджджама̄накаваттхум̣ ‘‘дасса̄мӣ’’ти чинтети, пачча̄сӣсати, йатха̄дхиппа̄йам̣ ниппха̄дессати, тада̄ пуббачетана̄васена парийа̄йато да̄намайам̣ манодва̄ре паваттати на̄ма. евам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ да̄намайам̣ два̄равасена тивидхам̣ хоти.

йада̄ пана вуттаппака̄раван̣н̣ам̣ деййадхаммам̣ лабхитва̄ ‘‘евам̣ мана̄паван̣н̣а̄нам̣ париччаджанам̣ на̄ма майхам̣ кулавам̣са̄гатаваттамета’’нти сахаттха̄ пӯджети, та̄дисаван̣н̣авантам̣ ва̄ парапариггахита̄дибхогасампаттим̣ париччаджитва̄ сӣлам̣ раккхати, тада̄ рӯпа̄рамман̣ам̣ сӣлам̣ ка̄йадва̄ре ча паваттати. йада̄ пана вуттаппака̄раван̣н̣ам̣ деййадхаммам̣ кулавам̣са̄дивасена ва̄ча̄йа а̄н̣а̄петва̄ парехи да̄пети, та̄дисам̣ ва̄ парапариггахита̄дим̣ ва̄ча̄йа апанетва̄ сӣлам̣ раккхати, тада̄ рӯпа̄рамман̣ам̣ сӣлам̣ вачӣдва̄ре паваттати. йада̄ пана та̄дисам̣ виджджама̄накаваттхум̣ кулавам̣са̄дивасена ‘‘дасса̄мӣ’’ти, та̄дисам̣ парапариггахита̄дикам̣ ана̄маситва̄ ‘‘сӣлам̣ раккхисса̄мӣ’’ти ва̄ чинтети, тада̄ рӯпа̄рамман̣ам̣ сӣлам̣ манодва̄ре паваттати. евам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ сӣламайам̣ два̄равасена тивидхам̣ хоти.

йада̄ пана вуттаппака̄рам̣ ван̣н̣авантам̣ датва̄ тадева ван̣н̣ам̣, саббам̣ ва̄ рӯпа̄йатанам̣ чан̇каманто аничча̄дито випассати, тада̄ рӯпа̄рамман̣ам̣ бха̄вана̄майам̣ ка̄йадва̄ре паваттати. тадева вачӣбхедам̣ катва̄ саммасантасса рӯпа̄рамман̣ам̣ бха̄вана̄майам̣ вачӣдва̄ре паваттати. тадева ка̄йан̇гава̄чан̇гам̣ ачопетва̄ саммасантасса рӯпа̄рамман̣ам̣ бха̄вана̄майам̣ манодва̄ре паваттати. евам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ бха̄вана̄майам̣ два̄равасена тивидхам̣ хоти. ити рӯпа̄рамман̣асса кусаласса тивидхапун̃н̃акирийаваттхувасена навасу каммадва̄ресу паваттивибха̄го ведитаббо. имина̄ва найена рӯпа̄рамман̣асса кусаласса дасапун̃н̃акирийаваттхувасена̄пи тим̣са̄йа каммадва̄ресу паваттивибха̄го йоджетва̄ н̃а̄таббо. йатха̄ ча рӯпа̄рамман̣асса, евам̣ садда̄рамман̣а̄дӣнампи пан̃чаннам̣ кусала̄нам̣ пун̃н̃акирийаваттхудва̄рехи вибха̄го, йоджана̄найо ча йатха̄нурӯпам̣ н̃а̄таббо.

апича саддам̣ на̄ма кандамӯлам̣ вийа хаттхена гахетва̄ да̄тум̣ на сакка̄. йада̄ пана ‘‘саддада̄нам̣ ме’’ти а̄бхуджитва̄ бхериа̄дитӯрийе тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ дети, техи упаха̄рам̣ ва̄ кароти, дхаммакатхика̄дӣнам̣ сарабхесаджджа̄дим̣ дети, дхаммассаванам̣ гхосети, сарабхан̃н̃адхаммакатха̄дим̣ ва̄ кароти, тада̄ кусалам̣ садда̄рамман̣ам̣ хоти. евам̣ гандха̄диваттхупаричча̄гепи гандха̄диа̄рамман̣ам̣. дхамма̄рамман̣ам̣ пана оджа̄джӣвитиндрийатада̄йатта̄нам̣ васена н̃а̄таббам̣. йада̄ хи оджаванта̄ни аннапа̄насаппинаванӣта̄дӣни ‘‘оджада̄нам̣ ме бхависсатӣ’’ти дети, гила̄на̄нам̣ бхесаджджам̣ ва̄ веджджам̣ ва̄ упанетва̄, па̄н̣опародхакам̣ а̄вудхаджа̄лакумина̄дим̣ вина̄сетва̄ ва̄, ваджджхаппатте па̄н̣ино мочетва̄ ва̄ ‘‘джӣвитада̄нам̣ ме бхависсати джӣвита̄йаттавуттита̄йа, пан̃чапаса̄дасол̣асасукхумарӯпачиттачетасика̄нам̣ васена паса̄да̄дида̄нам̣ ме бхависсатӣ’’ти ча манаси кароти, тада̄ кусалам̣ дхамма̄рамман̣ам̣ хоти. сесам̣ та̄дисамева.

айам̣ на̄на̄ваттхӯсу т̣хита̄рамман̣а̄нам̣ йоджана̄. екаваттхусмимпи чха̄рамман̣ам̣ лаббхатева. пин̣д̣апа̄тасмим̣ хи мана̄по ван̣н̣о, кха̄данака̄ле мурумура̄йанасаддо, гандхо, расо, пхот̣т̣хаббам̣, оджа̄, тада̄йатта̄ ва̄ джӣвитапаса̄да̄дайо, таббисайа̄ни ча вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнӣти чха̄рамман̣ампи ведитаббам̣. евам̣ чӣвара̄дӣсу чева ваттха̄дӣсу ча йатха̄нурӯпам̣ н̃а̄таббам̣. еттхапи да̄насӣлабха̄вана̄майата̄, ка̄йавачӣманокаммабха̄во ча вуттанайенева ведитаббо. йатха̄ ча кусала̄нам̣, евам̣ акусала̄нампи а̄рамман̣акаммадва̄рававаттха̄нам̣, апун̃н̃акирийаваттхӯсу йоджана̄найо ча вутта̄нуса̄рена йатха̄йогам̣ н̃а̄таббо.

евам̣ а̄рамман̣ато, пун̃н̃акирийаваттхуто, каммато, два̄рато ча анекасахассаппабхедесу четесу кусалесу упад̣д̣ха̄ни пана н̃а̄н̣асампайутта̄ни чатуннам̣ адхипатӣнам̣ васена паччекам̣ чатуббидха̄ни, н̃а̄н̣авиппайутта̄ни пана упад̣д̣ха̄ни вӣмам̣са̄дхипативаджджита̄дхипатиттайавасена паччекам̣ тивидха̄ни, тадубхайа̄ни пуна хӣнаттикавасена паччекам̣ тивидха̄ни, та̄ни пуна апарима̄н̣есу пана чаккава̄л̣есу паччекам̣ апарима̄н̣есу саттесу екекасмим̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннаол̣а̄рикасукхумата̄дӣхи анантехи пака̄рехи уппаджджанато ананта̄парима̄н̣а̄ни хонти. та̄ни сабба̄ни самбуддхо анантена буддхан̃а̄н̣ена маха̄тула̄йа тулайама̄но вийа, маха̄тумбе паккхипитва̄ минайама̄но вийа сабба̄ка̄рато париччхиндитва̄ маха̄карун̣а̄йа ка̄ма̄вачарат̣т̣хена сариккхата̄йа екаттам̣ упанетва̄, пуна соманассупеккха̄сахагатат̣т̣хена, н̃а̄н̣асампайуттавиппайуттат̣т̣хена, асан̇кха̄рикасасан̇кха̄рикат̣т̣хена ча кот̣т̣ха̄се катва̄ десеси, йатха̄ там̣ локавидӯ саттха̄ деваманусса̄нанти. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана а̄дито пат̣т̣ха̄йа дхаммасан̇ган̣ийа̄ (дха. са. 1), тадат̣т̣хакатха̄йа ча ат̣т̣хаса̄линийа̄ (дха. са. ат̣т̣ха. 1) сабба̄ка̄рато н̃а̄табботи. евам̣ висайа̄диппабхедато виниччхайо ведитаббо.

ка̄ма̄вачаракусаладхамма̄ нит̣т̣хита̄.

рӯпа̄вачарадхамма̄ пана кусала̄ джха̄нан̇гасампайогабхедато пан̃чавидха̄ хонти. сеййатхидам̣ – витаккавича̄рапӣтисукхекаггата̄сампайуттам̣ пат̣хамаджджха̄никам̣, тато вӯпасантам̣ атиккантавитаккам̣ вича̄рапӣтисукхекаггата̄сампайуттам̣ дутийаджджха̄никам̣, тато вӯпасантам̣ атиккантавича̄рам̣ пӣтисукхекаггата̄сампайуттам̣ татийаджджха̄никам̣, тато вӯпасантам̣ вираттапӣтикам̣ сукхекаггата̄сампайуттам̣ чатуттхаджджха̄никам̣, тато вӯпасантам̣ аттхан̇гатасукхам̣ упеккхекаггата̄сампайуттам̣ пан̃чамаджджха̄никанти. евам̣ сампайогабхедато виниччхайо ведитаббо.

дхаммуддеса̄дито пана пат̣хамаджджха̄не та̄ва ка̄ма̄вачарапат̣хамакусале вуттесу т̣хапетва̄ виратиттайам̣ сеса̄ чхаттим̣са дхамма̄ хонти. таттха чханда̄дайо чатта̄ро, карун̣а̄, мудита̄ ча̄ти чха йева̄панака̄. сесам̣ сун̃н̃атава̄рапарийоса̄нам̣ саббам̣ ка̄ма̄вачарапат̣хамакусале вуттасадисамева. кевалам̣ хи виратӣнам̣ абха̄во, сан̇гахава̄ре пан̃чамагган̇габха̄во, бхӯмантаравасена рӯпа̄вачарабха̄во ча висесо, сесам̣ та̄дисамева. пат̣хамаджджха̄нам̣.

татха̄ дутийаджджха̄непи кевалам̣ дхаммуддесе витакка̄бха̄во, сан̇гахава̄ре чатуккаджджха̄нан̇гамагган̇габха̄во ча висесо, сесам̣ пат̣хамасадисамева. дутийам̣.

татха̄ татийаджджха̄непи кевалам̣ дхаммуддесе вича̄ра̄бха̄во, сан̇гахава̄ре тиван̇гикаджджха̄ната̄ ча висесо, сесам̣ дутийасадисамева. татийам̣.

татха̄ чатуттхе кевалам̣ дхаммуддесе пӣтийа̄ абха̄во, кот̣т̣ха̄сава̄ре дуван̇гикаджджха̄набха̄во ча висесо, сесам̣ татийасадисамева. чатуттхам̣.

татха̄ пан̃чаме кевалам̣ дхаммуддесе карун̣а̄мудита̄дӣнам̣ абха̄во, соманассат̣т̣ха̄не упеккха̄бха̄во, кот̣т̣ха̄сава̄ре джха̄ниндрийесу упеккха̄джха̄нан̇габха̄во, упеккхиндрийабха̄во ча висесо, сесам̣ чатуттхасамамева. пан̃чамам̣.

падабха̄джанӣйе пана витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ дутийам̣, пӣтийа̄ ча вира̄га̄ татийам̣, соманассасса ча аттхан̇гама̄ чатуттханти чатукканайопи а̄гато, со тиккхапан̃н̃а̄нам̣ екаппаха̄ренева витаккавича̄расаматиккамасамбхавато вутто. таттха дутийа̄дӣнам̣ саббасо пан̃чаканайе татийа̄дисаматта̄ таттха вуттанайенева саббо виниччхайо ведитаббо таттхева антогадхабха̄во ча̄ти. чатукканайо.

висайа̄диппабхедато пана виниччхайам̣ пан̃чаканайенева ваккха̄ма, тадануса̄рато ева чатукканайавасена̄пи сакка̄ н̃а̄тунти. евам̣ упари локуттарепи. пан̃чавидха̄пи чете рӯпа̄вачаракусаладхамма̄ касин̣а̄рамман̣абхедато паччекам̣ ат̣т̣хавидха̄ хонти патхавӣкасин̣ам̣ а̄потеджова̄йонӣлапӣталохитода̄такасин̣ан̃ча̄ти, а̄лока̄ка̄сакасин̣ехи саддхим̣ дасавидха̄ хонти. падабха̄джанӣйе (дха. са. 202) пана а̄локакасин̣асса ода̄такасин̣ена сан̇гахитатта̄ аггахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣, а̄ка̄сакасин̣асса пана уггха̄т̣ана̄самбхавато ана̄руппаджджха̄никатта̄. там̣ хи пунаппунам̣ уггха̄т̣ийама̄нампи а̄ка̄самева хоти, тасма̄ таттхуппаннам̣ рӯпа̄вачарапан̃чамаджджха̄нам̣ бхавависеса̄йа, дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄йа ча сам̣ваттати, абхин̃н̃а̄йа, випассана̄йа ча па̄дакампи хоти, ана̄руппатта̄ пана ниродхапа̄дакам̣ на хоти. сеса̄ни пана нава касин̣а̄ни ниродхапа̄дака̄нипӣти айаметесам̣ висесо. а̄на̄па̄наджджха̄насса̄пи панеттха ва̄йокасин̣е сан̇гахо дат̣т̣хабботи. касин̣акатха̄.

евам̣ касин̣авасена ат̣т̣хавидха̄ чете абхибха̄йатанавасена пана паччекам̣ ат̣т̣хавидха̄ хонти. бхагавата̄ хи –

‘‘аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати паритта̄ни, та̄ни абхибхуййа…пе… аппама̄н̣а̄ни. та̄ни абхибхуййа …пе… паритта̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни…пе… аппама̄н̣а̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни сувисуддхам̣ нӣлам̣ пӣтам̣ лохитам̣ ода̄та’’нти (дха. са. 211 а̄дайо) –

ат̣т̣ха абхибха̄йатана̄ни десита̄ни, та̄ни ча касин̣есвева абхибхавитва̄ сама̄паджджанавасена джха̄нуппаттивисесато, ана̄рамман̣ависесато. таттха хи аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣти ала̄бхита̄йа ва̄ анаттхиката̄йа ва̄ аджджхаттарӯпе касин̣авасена парикаммасан̃н̃а̄вирахитова. бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣти бахиддха̄ ат̣т̣ха касин̣арӯпа̄ни парикаммавасена чева аппана̄васена ча пассати. паритта̄нӣти кхуддакапарима̄н̣а̄ни, та̄ни абхибхуййа пассанто ча сампаннагахан̣ико кат̣аччхуматтам̣ бхаттам̣ лабхитва̄ ‘‘ким̣ еттха бхун̃джитаббам̣ аттхӣ’’ти сан̇кад̣д̣хитва̄ саббам̣ екакабал̣амева кароти, евамева н̃а̄н̣уттарико ‘‘киметтха париттаке а̄рамман̣е сама̄паджджитаббам̣ аттхи, на̄йам̣ мама бха̄ро’’ти та̄ни абхибхавитва̄ саха нимиттуппа̄денева аппанам̣ ниббаттети, тасма̄ там̣ джха̄нам̣ ‘‘абхибха̄йатана’’нти вуччати. аппама̄н̣а̄нӣти маханта̄ни. та̄ни абхибхуййа̄ти махаггхасо екам̣ бхаттапа̄тим̣ лабхитва̄ вийа н̃а̄н̣уттаро аппама̄н̣ам̣ лабхитва̄ ‘‘етам̣ ва̄ хоту ан̃н̃ам̣ ва̄, киметтха сама̄паджджитабба’’нти аппанам̣ ниббаттети. суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣти парисуддха̄парисуддхаван̣н̣а̄ни. парисуддха̄ни хи нӣла̄дӣни, апарисуддха̄ни ча суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣти идха адхиппета̄ни, ета̄нипи ‘‘суван̣н̣а̄ни ва̄ хонту дуббан̣н̣а̄ни ва̄, париттааппама̄н̣авасенева абхибха̄йатана̄нӣ’’ти а̄гамат̣т̣хакатха̄су (дӣ. ни. ат̣т̣а. 2.173; ма. ни. ат̣т̣ха. 2.249; а. ни. ат̣т̣ха. 3.8.65) ван̣н̣ита̄ни. ван̣н̣а̄бхогасса хи аттхита̄йа пурима̄ни абхибха̄йатана̄ни ван̣н̣а̄бхогарахитасахитата̄йа еттха кевалато висесасаббха̄ва̄ чатудха̄ вутта̄ни, нӣла̄дӣни пана чатта̄ри сувисуддхаван̣н̣авасена сукха̄рохата̄йа н̃а̄н̣уттарико абхибхавитва̄ аппанам̣ ниббаттети, тасма̄ а̄рамман̣ависеса̄бха̄вепи джха̄нуппаттивисесато имесам̣ ат̣т̣ханнам̣ абхибха̄йатана̄нам̣ васена паччекам̣ ат̣т̣хавидха̄ хонтӣти ведитабба̄. абхибха̄йатанакатха̄.

та̄ни пуна йатха̄ ча абхибха̄йатанавасена, евам̣ вимоккхавасена̄пи паччекам̣ тивидха̄ хонти. бхагавата̄ хи ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассати, аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати, субхантвева адхимутто хотӣ’’ти (дха. са. 240 а̄дайо; дӣ. ни. 3.339, 358; а. ни. 8.66) тайо вимоккха̄ десита̄. те ча касин̣есвева адхимуччанавасена джха̄нуппаттивисесато, бха̄вана̄рамман̣ависесато кимидам̣ адхимуччанам̣ на̄ма? паччанӣкадхаммехи сут̣т̣ху вимуччанам̣, а̄рамман̣есу ча сут̣т̣ху абхирати, питу ма̄ту ан̇ке виссат̣т̣хан̇гапаччан̇гасса да̄ракасса сайанам̣ вийа аниггахитабха̄вена нира̄сан̇ката̄йа а̄рамман̣е паваттӣти вуттам̣ хоти. таттха рӯпӣти аджджхаттам̣ кеса̄дӣсу уппа̄дитам̣ рӯпаджджха̄нам̣ рӯпам̣ на̄ма, тадасса аттхӣти рӯпӣ. аджджхаттампи хи кеса̄дӣсу нӣлам̣, меда̄дӣсу пӣтам̣, мам̣са̄дӣсу лохитам̣, данта̄дӣсу ода̄тан̃ча ван̣н̣акасин̣авасена а̄бхуджитва̄ парикаммам̣ каронтасса рӯпаджджха̄на̄ни, касин̣ам̣ уггха̄т̣етва̄ ча арӯпаджджха̄на̄ни уппаджджантева. рӯпа̄ни пассатӣти бахиддха̄пи нӣлакасин̣а̄дирӯпа̄ни джха̄начаккхуна̄ пассати, имина̄ аджджхаттабахиддхаваттхукесу касин̣есу джха̄наппат̣ила̄бхо дассито. аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣти аттано кеса̄дӣсу ануппа̄дитарӯпа̄вачараджджха̄но, имина̄ бахиддха̄ пат̣иладдхаджджха̄ната̄ дассита̄. субхантвева адхимутто хотӣти имина̄ сувисуддхесу нӣла̄диван̣н̣акасин̣есу ‘‘субха’’нти адхимуттивасена пат̣иладдхаджджха̄ната̄ дассита̄. евам̣ а̄рамман̣ависеса̄бха̄вепи адхимуттивасена джха̄нуппаттивисесато имесам̣ тин̣н̣ам̣ вимоккха̄нам̣ васена паччекам̣ тивидха̄ хонтӣти ведитабба̄. вимоккхакатха̄.

йатха̄ ча вимоккхато, евам̣ пат̣ипада̄бхедато паччекам̣ чатуббидха̄ хонти дуккхапат̣ипадам̣ дандха̄бхин̃н̃ам̣, дуккхапат̣ипадам̣ кхиппа̄бхин̃н̃ам̣, сукхапат̣ипадам̣ дандха̄бхин̃н̃ам̣, сукхапат̣ипадам̣ кхиппа̄бхин̃н̃анти. таттха пат̣хамасаманна̄ха̄рато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва упача̄рам̣ уппаджджати, та̄ва паватта̄ джха̄набха̄вана̄ ‘‘пат̣ипада̄’’ти вуччати. са̄ екаччасса дуккха̄ нӣваран̣а̄дипаччанӣкадхаммасамуда̄ча̄рагаханата̄йа асукхасевана̄ хоти, екаччасса тадабха̄вато сукха̄. упача̄рато пана пат̣т̣ха̄йа йа̄ва аппана̄, та̄ва паватта̄ пан̃н̃а̄ ‘‘абхин̃н̃а̄’’ти вуччати. са̄ екаччасса дандха̄ асӣгхаппаваттинӣ, екаччасса кхиппа̄. асаппа̄йасевино дуккха̄ пат̣ипада̄ хоти дандха̄ ча абхин̃н̃а̄, саппа̄йасевино сукха̄ пат̣ипада̄ хоти кхиппа̄ ча абхин̃н̃а̄. пубба̄парака̄лесу саппа̄йа̄саппа̄йасеванавасена вомиссата̄ ча ведитабба̄. татха̄ палибодхупаччхеда̄дикам̣ пуббакиччам̣ асампа̄дентасса пат̣ипада̄ дуккха̄, сампа̄дентасса сукха̄ пат̣ипада̄. аппана̄косаллам̣ асампа̄дентасса дандха̄бхин̃н̃а̄, сампа̄дентасса кхиппа̄. килесиндрийа̄нам̣ ва̄ тиккхамудута̄йа пат̣хама̄, випарийа̄йена чатуттха̄, вомиссата̄йа маджджхима̄ двети ведитабба̄. тан̣ха̄виджджа̄бхибхавана̄набхибхаванавасена ва̄ саматхавипассана̄су ката̄дхика̄ра̄ката̄дхика̄рата̄васена ва̄пи ета̄сам̣ пабхедо ведитаббо. пат̣хамаджджха̄на̄диа̄гаманавасена̄пи дутийа̄дӣнам̣ пат̣ипада̄бхин̃н̃а̄бхедо хотийева̄ти дат̣т̣хаббам̣. евам̣ пат̣ипада̄васена паччекам̣ чатуббидха̄ хонтӣти ведитабба̄. пат̣ипада̄катха̄.

йатха̄ ча пат̣ипада̄хи, евам̣ а̄рамман̣абхедатопи паччекам̣ чатуббидха̄ хонти париттам̣ паритта̄рамман̣ам̣, париттам̣ аппама̄н̣а̄рамман̣ам̣, аппама̄н̣ам̣ паритта̄рамман̣ам̣, аппама̄н̣ам̣ аппама̄н̣а̄рамман̣анти. таттха йам̣ аппагун̣ам̣, упариджджха̄насса паччайо бхавитум̣ на саккоти, идам̣ париттам̣. йам̣ пана авад̣д̣хите а̄рамман̣е паваттам̣, там̣ париттам̣ а̄рамман̣ам̣ асса̄ти паритта̄рамман̣ам̣. випарийа̄йато аппама̄н̣ам̣ аппама̄н̣а̄рамман̣ам̣. тадубхайавомиссата̄йа маджджхе итарадвайам̣ ведитаббам̣. евам̣ а̄рамман̣абхедато чатуббидха̄ хонтӣти ведитабба̄. а̄рамман̣акатха̄.

йатха̄ ча пат̣ипада̄рамман̣ехи, евам̣ адхипатӣнам̣ васена паччекам̣ чатуббидхата̄, хӣнаттикавасена пуна тивидхата̄ ча йоджетва̄ ведитабба̄.

дасакасин̣амӯлавибха̄гакатха̄ нит̣т̣хита̄.

йатха̄ касин̣амӯлесу, евам̣ брахмавиха̄рамӯлесупи йатха̄йогам̣ вибха̄го ведитаббо – метта̄карун̣а̄мудита̄васена хи а̄дито чатта̄ри джха̄на̄ни паччекам̣ тивидха̄ хонти метта̄сахагатам̣, карун̣а̄сахагатам̣, мудита̄сахагатанти. пан̃чамаджджха̄нам̣ пана упеккха̄брахмавиха̄равасена екавидхам̣ упеккха̄сахагатанти. пуримесу хи тӣсу пан̃чамаджджха̄нам̣ нуппаджджати. касма̄? соманасса̄виппайогато, соманассасамут̣т̣хита̄нам̣ бйа̄па̄давихим̣са̄ратӣнам̣ йатха̄ккамам̣ ниссаран̣атта̄, паччхиме ча тикачатуккаджджха̄нам̣ нуппаджджати. касма̄? упеккха̄ведана̄сампайогато, тасса̄ ча пат̣игха̄нунайаниссаран̣ато маджджхатта̄ка̄рена паваттито, та̄ни пуна пат̣ипада̄рамман̣а̄дхипатихӣнаттикабхедехи пуббе вуттанайена йоджетва̄ ведитабба̄ни. еттха ча аппасатта̄рамман̣авасена паритта̄рамман̣ата̄, бахусатта̄рамман̣авасена аппама̄н̣а̄рамман̣ата̄ ча екасмим̣ сатте аппанам̣ па̄петва̄ ануккамена ека̄ва̄саекавӣтхига̄ма̄дигатасаттесу па̄панавасена вад̣д̣хана̄ ча ведитабба̄. дхаммуддесе панеттха карун̣а̄сахагате мудита̄вирахита̄ пан̃чатим̣са дхамма̄, тесу чханда̄дайо чатта̄ро, карун̣а̄ ча̄ти пан̃чева йева̄панака̄, карун̣а̄ ча нийата̄ти ведитабба̄. евам̣ мудита̄сахагатепи. кевалам̣ карун̣а̄вирахита̄ мудита̄ нийата̄ паватта̄ти айаметтха висесо. авасесабрахмавиха̄радвайе, пана касин̣а̄субха̄дӣсу ча саббаттха карун̣а̄мудита̄вирахита̄ ча чатуттим̣са дхамма̄, таттха ча чханда̄дайо чатта̄рова йева̄панака̄ ведитабба̄ти. брахмавиха̄рамӯлавибха̄гакатха̄.

асубхабхедато пана пат̣хамаджджха̄намевекам̣ дасавидхам̣ хоти уддхума̄такасан̃н̃а̄сахагатам̣ винӣлакавипуббакавиччхиддакавиккха̄йитакавиккхиттакахатавиккхиттакалохитакапул̣авакаат̣т̣хикасан̃н̃а̄сахагатанти, дасавидхепи четасмим̣ асубхе пат̣икӯлатта̄, дуббалатта̄ ча витаккабаленева джха̄нам̣ тит̣т̣хати, на вина̄ витаккена сӣгхасота̄йа надийа̄ ариттабаленева на̄ва̄ вийа, тасма̄ пат̣хамаджджха̄намеветтха уппаджджати, саматхавипассана̄диа̄нисам̣садасса̄вита̄йа, панеттха нӣваран̣аппаха̄нена ча пӣтисоманассам̣ уппаджджати бахуветанала̄бхадассанена пуппхачхад̣д̣акасса гӯтхара̄симхи вийа, упасантабйа̄дхидуккхасса ча рогино ваманавиречанаппаваттийам̣ вийа̄ти дат̣т̣хаббам̣. там̣ пана дасавидхампи пат̣хамаджджха̄нам̣ пат̣ипада̄рамман̣а̄дхипатихӣнаттикавасена паччекам̣ йоджетва̄ ведитаббам̣. еттха ча асубха̄рамман̣асса авад̣д̣ханӣйата̄йа кхуддаке уддхума̄така̄дит̣т̣ха̄не уппаннам̣ нимиттам̣ паритта̄рамман̣ам̣, маханте аппама̄н̣а̄рамман̣ам̣ ведитаббам̣. етесу пана дасасу асубхесу са̄ман̃н̃ато дваттим̣са̄ка̄равасена, навасиватхикапаббавасена ча паватта̄ ка̄йагата̄сати сан̇гахита̄, ван̣н̣акасин̣есу ча кеса̄дӣнам̣ кот̣т̣ха̄са̄нам̣ нӣла̄диван̣н̣а̄рамман̣а̄, чатуккапан̃чакаджджха̄навасена уппанна̄ ка̄йагата̄сати ча сан̇гахита̄. падабха̄джанӣйе висум̣ на вутта̄, тасма̄ тесам̣ васена̄пи вибха̄го ведитаббо. асубхамӯлавибха̄гакатха̄.

евам̣ а̄рамман̣а̄дибхедато ча бхинна̄нам̣ рӯпа̄вачаракусаладхамма̄нам̣ ка̄ладеса̄дибхедена анантата̄, бхагавата̄ ча екаттам̣ упанетва̄ деситабха̄во, виттха̄ранайа̄тидесо ча ка̄ма̄вачаракусале вутта̄нуса̄рена йатха̄нурӯпам̣ н̃а̄таббо. ито парам̣ арӯпа̄вачара̄дӣсупи висесаматтамева ваккха̄ма. евам̣ висайа̄диппабхедато виниччхайо ведитаббо.

рӯпа̄вачаракусаладхамма̄ нит̣т̣хита̄.

арӯпа̄вачара̄ пана кусаладхамма̄ сампайогато на бхинна̄, саббепи упеккхекаггата̄сампайутта̄ва, дхаммуддеса̄дитопи саббасо рӯпа̄вачарапан̃чамаджджха̄насадиса̄. арӯпа̄вачарабха̄во ева хеттха висесо. висайа̄диппабхедатоти еттха пана а̄рамман̣ато те чатуббидха̄ хонти. сеййатхидам̣ – а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатананти. таттха хи касин̣уггха̄т̣има̄ка̄се ‘‘ананто а̄ка̄со’’ти паваттам̣ пат̣хамам̣, тасмим̣ пат̣хама̄руппавин̃н̃а̄н̣е ‘‘анантам̣ вин̃н̃а̄н̣а’’нти паваттам̣ дутийам̣, тасса пат̣хама̄руппавин̃н̃а̄н̣асса абха̄ве ‘‘наттхи кин̃чӣ’’ти паваттам̣ татийам̣, тасмим̣ татийе ‘‘сантаметам̣ пан̣ӣтамета’’нти паваттам̣ чатуттхам̣. пуримапуримехи паччхимапаччхимам̣ сантасантатарасантатаманти ча ведитаббам̣.

нану рӯпа̄вачаресу витакка̄диан̇гасаматиккамато упарӯпариджха̄на̄нам̣ сантатара̄дибха̄во вутто, ан̇га̄тиккамарахитесу пана а̄руппесу катханти? а̄рамман̣а̄тиккамато. етесу хи касин̣арӯпасаматиккамато пат̣хамам̣ джха̄нам̣ рӯпа̄вачарапан̃чамаджджха̄нато сантам̣, татопи касин̣уггха̄т̣има̄ка̄са̄тиккамато дутийам̣, татопи а̄ка̄се паваттавин̃н̃а̄н̣а̄тиккамато татийам̣, татопи а̄ка̄се паваттавин̃н̃а̄н̣асса саматиккамато чатуттханти. евам̣ ан̇гасаматтепи тхӯлатхӯла̄тиккамена сукхумасукхума̄рамман̣ата̄йа упарӯпариджджха̄на̄нам̣ сантатара̄дибха̄во ведитаббо сама̄йа̄мавиттха̄ра̄нампи ваттха̄нам̣ суттасукхуматара̄дибха̄во вийа. нану абха̄ва̄рамман̣ата̄йа татийа̄руппам̣ сантапан̣ӣтато манаси каронтасса чатуттха̄руппасса катхам̣ таттха никантипарийа̄да̄нам̣, катхам̣ ча саматиккамо ва̄ хотӣти? асама̄паджджитука̄мата̄йа, са̄ ча аттано сантапан̣ӣтата̄йа. йатха̄ хи ра̄джа̄ дантака̄ра̄дисиппика̄нам̣ атисукхумамана̄пасиппам̣ дисва̄ ‘‘чхека̄ ватиме а̄чарийа̄’’ти тесам̣ чхеката̄йа туссантопи на там̣ сиппикабха̄вам̣ паттхети, там̣ саматиккамма ра̄джабха̄ве ева тит̣т̣хати, евам̣сампадамидам̣ дат̣т̣хаббам̣. евам̣ а̄рамман̣абхедато чатуббидха̄нампетесам̣ пуна пат̣ипада̄рамман̣а̄дхипатихӣнаттикабхедехи пуббе вуттанайенева паччекам̣ бхедо ведитаббо.

еттха ча рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄наниканти парийа̄да̄надуккхата̄йа пат̣хама̄руппасса, пат̣хама̄руппа̄диникантипарийа̄да̄надуккхата̄йа дутийа̄руппа̄дӣнан̃ча дуккхапат̣ипадата̄, парийа̄дин̣н̣аникантикасса тадаппана̄парива̄садандхата̄йа дандха̄бхин̃н̃ата̄, випарийа̄йена итара̄ ча ведитабба̄. париттакасин̣уггха̄т̣има̄ка̄самӯлака̄нам̣ пана чатуннам̣ паритта̄рамман̣ата̄, випарийа̄йа̄нам̣ аппама̄н̣а̄рамман̣ата̄ ведитабба̄. рӯпа̄рӯпа̄вачара̄ панеттха адхипатисахита̄ва уппаджджанти, на вина̄ адхипатӣхи. ка̄ма̄вачара̄ ту адхипатирахита̄пи уппаджджанти, те ча а̄рамман̣а̄дхипати сахаджа̄та̄дхипатӣти двепи лаббханти. рӯпа̄рӯпа̄вачара̄ пана сахаджа̄та̄дхипатимева, нетарам̣. таттха ча чханда̄дхипатина̄ сахаджа̄та̄ дхамма̄ чханда̄дхипатеййа̄, чхандо пана адхипати ева, на чханда̄дхипатеййо. итаре пана адхипатеййа̄ва, на̄дхипатайо ан̃н̃асса аттана̄ сахаджа̄тасса чхандасса, итаресан̃ча адхипатийаттхасса абха̄ва̄. екасмим̣ хи читтуппа̄де чханда̄дӣсу чатӯсупи виджджама̄несу йатха̄паччайам̣ сахаджа̄та̄дхипати екова лаббхати. евам̣ вӣрийа̄дхипатийа̄дӣсупи йатха̄нурӯпам̣ н̃а̄таббам̣. евам̣ висайа̄диппабхедато виниччхайо н̃а̄таббо.

арӯпа̄вачаракусаладхамма̄ нит̣т̣хита̄.

локуттара̄ пана кусала̄ маггасампайогабхедато чатуббидха̄. сеййатхидам̣ – сота̄паттимаггасампайуттам̣ сакада̄га̄мимаггасампайуттам̣ ана̄га̄мимаггасампайуттам̣ арахаттамаггасампайуттанти. нану чатӯсупи четесу маггасампайого сама̄но ат̣т̣ханнампи магган̇га̄нам̣ саббаттха уппаттито катхам̣ таттха бхедоти? анусайаппаха̄насан̇кха̄тасса маггакиччасса бхедато. анусайе ма̄ренто гаччхатӣти хи магго. магга̄ хи йатха̄сакам̣ анусайе паджаханти ева, нимитта̄ вут̣т̣хаханти, паваттан̃ча чхинданти на̄ма̄ти вуччанти. нимиттанти ча пан̃чаккхандха̄, паваттантипи те ева. там̣ дувидхам̣ упа̄диннакам̣, анупа̄диннакан̃ча.

таттхапи сота̄паттимагго дит̣т̣ха̄нусайам̣, вичикиччха̄нусайам̣, тадекат̣т̣хе ча килесе, там̣сахаджа̄та̄ни дит̣т̣хисампайутта̄ни, вичикиччха̄сампайуттан̃ча̄ти пан̃ча̄кусалачитта̄ни ча уппаджджама̄нова самуггха̄тети, самуггха̄тенто ча апа̄йабхавато чева сугатибхавато ча т̣хапетва̄ сатта бхаве тадавасесато вут̣т̣ха̄ти. таттха йадетам̣ пат̣хамамагга̄нуппаттийам̣ уппаджджама̄на̄рахам̣ дит̣т̣хивичикиччха̄сампайуттапан̃чачиттасамут̣т̣ха̄нам̣ рӯпам̣, там̣ рӯпаккхандхо, та̄ни пан̃ча читта̄ни вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, там̣сампайутта̄ ведана̄дайо итаре тайо кхандха̄. име анупа̄диннапан̃чаккхандха̄ анупа̄диннанимиттам̣, анупа̄диннаппаваттам̣ на̄ма. тато пат̣хамамагго вут̣т̣ха̄ти, там̣ чхиндати на̄ма. йадетам̣ апа̄йабхаве, сугатийан̃ча т̣хапетва̄ сатта бхаве тадавасесе ча пат̣хамамагга̄нуппаттийам̣ а̄йатим̣ уппаджджама̄на̄рахам̣ каммаджаккхандхапан̃чакам̣, там̣ упа̄диннанимиттам̣, упа̄диннаппаваттам̣ на̄ма. тато пат̣хамамагго вут̣т̣ха̄ти, тан̃ча чхиндати на̄ма. татова пат̣хамамагго анусайам̣ паджахантова нимитта̄ вут̣т̣хахати, паваттан̃ча чхиндати на̄ма̄ти ведитаббам̣. евам̣ итарамаггесупи упа̄динна̄нупа̄диннанимиттаппаваттам̣ вут̣т̣ха̄нам̣ чхинданам̣ йатха̄нурӯпам̣ н̃а̄таббам̣.

сакада̄га̄мимагго пана ол̣а̄рикака̄мара̄га̄нусайам̣, пат̣игха̄нусайам̣, тадекат̣т̣хе ча килесе, там̣сахаджа̄та̄ни ча татха̄ паватта̄ни чатта̄ри дит̣т̣хивиппайутта̄ни, две ча доманассасахагата̄нӣти чха акусалачитта̄ни ча уппаджджама̄нова самуггха̄тети, самуггха̄тенто ча ка̄масугатито т̣хапетва̄ екабхавам̣ тадавасесато вут̣т̣ха̄ти, патанубхӯта̄ва там̣саман̇гино ка̄мара̄габйа̄па̄да̄ адхиматта̄, те ча када̄чи вирал̣а̄ва уппаджджантӣти ведитабба̄.

ана̄га̄мимаггопи та̄нева танусахагатака̄мара̄гаппат̣игха̄нусайавасена уппанна̄ни чха читта̄ни уппаджджама̄нова самуггха̄тети, самуггха̄тенто ча ка̄мабхавато вут̣т̣ха̄ти. арахаттамагго пана рӯпара̄гаарӯпара̄гама̄на̄виджджа̄нусайе, уддхаччам̣, тадекат̣т̣хе саббе килесе ча там̣сахаджа̄та̄ни чатта̄ри дит̣т̣хивиппайутта̄ни, уддхаччасахагатан̃ча̄ти пан̃ча̄кусалачитта̄ни ча уппаджджама̄нова самуггха̄тети, самуггха̄тенто ча рӯпа̄рӯпато, саббабхаватопи вут̣т̣ха̄ти. сесам̣ пат̣хамамагге вутта̄нуса̄рато ведитаббам̣. евам̣ анусайаппаха̄насан̇кха̄такиччабхедато чатуннам̣ магга̄нам̣ бхедо ведитаббо.

тадевам̣ маггасампайогабхедато чатуббидхам̣, пуна джха̄нан̇гасампайогабхедато паччекам̣ пан̃чавидха̄ хонти. катхам̣? пат̣хамамаггасампайуттам̣ та̄ва витаккавича̄рапӣтисукхекаггата̄сампайуттам̣ пат̣хамаджджха̄никам̣, вича̄рапӣтисукхекаггата̄сампайуттам̣ дутийаджджха̄никам̣, пӣтисукхекаггата̄сампайуттам̣ татийаджджха̄никам̣, сукхекаггата̄сампайуттам̣ чатуттхаджджха̄никам̣, упеккхекаггата̄сампайуттам̣ пан̃чамаджджха̄никан̃ча̄ти пан̃чавидхам̣ хоти. евам̣ дутийамагга̄дисампайутта̄ ча̄ти вӣсативидха̄ хонти, еттха ча чатукканайавасена сол̣асавидхата̄пи йоджетабба̄. ким̣ панеттха евам̣ джха̄нан̇гайогабхедасса нийа̄макам̣ ка̄ран̣анти? сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣. тасмим̣ хи вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄бхӯте соманассасахагате арийамагга̄ пан̃чамаджджха̄ника̄ на уппаджджанти, соманассасахагата̄ чатуккаджджха̄ника̄ва уппаджджанти, упеккха̄сахагате ча чатуккаджджха̄ника̄ на уппаджджанти, упеккха̄сахагата̄ пан̃чамаджджха̄ника̄ва уппаджджанти.

нану четтха сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ соманассупеккха̄сахагататта̄ чатуккапан̃чамаджджха̄ника̄нам̣ соманассупеккха̄сахагатабха̄васса нийа̄макахету, витакка̄диан̇гасаматиккамато пана несам̣ дутийа̄диджджха̄набха̄васса нийа̄макена ан̃н̃ена бхавитаббам̣. на хи сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ витакка̄дивикалам̣ уппаджджати. йена там̣ нийа̄макам̣ бхавеййа, ким̣ там̣ нийа̄макака̄ран̣анти? па̄дакаджджха̄нам̣, саммаситаджджха̄нам̣ ва̄. рӯпа̄рӯпа̄вачаресу хи йам̣ йам̣ джха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ татут̣т̣ха̄йа йе кечи пакин̣н̣акасан̇кха̄ре саммаситва̄ йе магге уппа̄дети, те саббе там̣там̣джха̄насадиса̄ва хонти. йам̣ йам̣ ва̄ пана джха̄нам̣, там̣сампайутте ча аничча̄дито випасситва̄ йе йе магге уппа̄дети, те ча там̣там̣джха̄насадиса̄ва хонти бхӯмиван̣н̣асадисаван̣н̣а̄ годха̄ вийа. таттха ча суккхавипассакасса уппаннамагга̄пи, сама̄паттила̄бхина̄ джха̄нам̣ па̄дакам̣ акатва̄ асаммаситва̄ва уппа̄дитамагга̄пи пат̣хамаджджха̄нам̣ па̄дакам̣ катва̄ там̣ там̣ ва̄ саммаситва̄ уппа̄дитамагга̄пи саббе екасадиса̄ пат̣хамаджджха̄ника̄ва хонти. на хи локуттарамагго аппанам̣ аппатто на̄ма аттхи. дутийататийачатуттхаджджха̄на̄ни па̄дака̄ни катва̄ ва̄ таттха гате дхамме саммаситва̄ ва̄ уппа̄дитамагга̄ йатха̄ккамам̣ чатуран̇гика̄, тиван̇гика̄, дуван̇гика̄ ча хонти. пан̃чамаджджха̄нам̣, пана а̄руппаджджха̄на̄ни ча па̄дакам̣ катва̄ ва̄ таттха гате дхамме саммаситва̄ ва̄ уппа̄дитамагга̄ упеккхекаггата̄васена дуван̇гика̄ва хонти. етесан̃ча пан̃чаннам̣ джха̄ника̄нампи пуббабха̄ге випассана̄ соманассасахагата̄пи хоти упеккха̄сахагата̄пи, вут̣т̣ха̄нага̄минӣ пана випассана̄ чатуккаджджха̄ника̄нам̣ соманассасахагата̄ хоти. пан̃чамаджджха̄ника̄нам̣ пана упеккха̄сахагата̄ва̄ти тадева па̄дакаджджха̄нам̣, саммаситаджджха̄нам̣ ва̄ нийа̄макака̄ран̣анти ведитаббам̣. евам̣ сампайогато виниччхайо.

дхаммуддеса̄дито пана пат̣хамаджджха̄никесу та̄ва чатӯсу ка̄ма̄вачарапат̣хамакусале вуттадхаммесу т̣хапетва̄ карун̣а̄мудита̄ саттатим̣са дхамма̄ хонти. виратийо панеттха нийата̄, па̄л̣ийан̃ча (дха. са. 277) рӯпена ниддит̣т̣ха̄, чханда̄дайо ча чатта̄ро йева̄панака̄ти ведитабба̄.

сан̇гахава̄ре пана бодхипаккхийадхаммесу пуббе сан̇гахита̄васеса̄нам̣ сатипат̣т̣ха̄насаммаппадха̄наиддхипа̄дабоджджхан̇га̄нам̣ васена атирека̄ чатта̄ро сан̇гаха̄ ведитабба̄. пат̣хамаджджха̄никамаггасампайуттесу хи дхаммесу сати упат̣т̣ха̄нат̣т̣хена сатипат̣т̣ха̄нам̣, са̄ висайабхедена чатуббидха̄, итаре ассатипат̣т̣ха̄на̄ти саббева те двидха̄ хонти. татха̄ вӣрийам̣ падаханат̣т̣хена саммаппадха̄нам̣, там̣ киччабхедена чатуббидхам̣, итаре асаммаппадха̄на̄ти. татха̄ чхандо вӣрийам̣ читтам̣ амохоти чатта̄ро дхамма̄ иджджханакат̣т̣хена йатха̄ккамам̣ ‘‘чхандиддхипа̄до вӣрийачиттавӣмам̣сиддхипа̄до’’ти на̄мена ‘‘иддхипа̄да̄’’ти вуччанти, итаре ‘‘аниддхипа̄да̄’’ти. татха̄ сати амохо вӣрийам̣ пӣти пассаддхи сама̄дхи татрамаджджхаттата̄ти име сатта дхамма̄ буджджханат̣т̣хена йатха̄ккамам̣ ‘‘сатисамбоджджхан̇го дхаммавичайасамбоджджхан̇го вӣрийапӣтипассаддхисама̄дхиупеккха̄самбоджджхан̇го’’ти вуччанти, итаре абоджджхан̇га̄ти евам̣ чатта̄ро сан̇гаха̄.

сесам̣ саббам̣ лаккхан̣а̄дито пат̣т̣ха̄йа сун̃н̃атава̄рапарийоса̄нам̣ ка̄ма̄вачарапат̣хамакусале вуттасадисамева, кевалам̣ пана магган̇гасан̇гахе ‘‘ат̣т̣хан̇гико магго хотӣ’’ти (дха. са. 337) падабха̄джанӣйе сарӯпенева ниддит̣т̣хам̣, индрийасан̇гахе пан̃н̃индрийат̣т̣ха̄не пат̣хамамаггасса анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣ гахетва̄ итарамагга̄нам̣ ан̃н̃индрийам̣ гахетва̄ва ат̣т̣хиндрийанти ат̣т̣хиндрийата̄, саббаттха локуттарата̄ ча висесо, сесам̣ та̄дисамева. пат̣хамаджджха̄ника̄ чатта̄ро магга̄.

татха̄ дутийаджджха̄никесупи кевалам̣ дхаммуддесе витакка̄бха̄во, сан̇гахава̄ре чатуран̇гаджджха̄ната̄, саттан̇гамаггата̄ ча висесо, сесам̣ пат̣хамаджджха̄никасадисамева. дутийаджджха̄никамагга̄.

татха̄ татийаджджха̄никесупи кевалам̣ дхаммуддесе вича̄ра̄бха̄во, сан̇гахава̄ре тиван̇гикаджджха̄ната̄ ча висесо, сесам̣ дутийаджджха̄никасадисамева. татийаджджха̄никамагга̄.

татха̄ чатуттхаджджха̄никесупи кевалам̣ дхаммуддесе пӣтийа̄ абха̄во, кот̣т̣ха̄сава̄ре дуван̇гикаджджха̄ната̄, чхал̣ан̇гикабоджджхан̇гата̄ ча висесо, сесам̣ татийаджджха̄никасадисамева. чатуттхаджджха̄никамагга̄.

татха̄ пан̃чамаджджха̄никесупи кевалам̣ саббаттха ведана̄париваттанамева висесо, сесам̣ чатуттхаджджха̄никасадисамева. пан̃чамаджджха̄никамагга̄. евам̣ дхаммуддеса̄дито виниччхайо.