1. дхаммачаккапаваттанава̄ро
30. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ ба̄ра̄н̣асийам̣ вихарати исипатане мигада̄йе. татра кхо бхагава̄ пан̃чаваггийе бхиккхӯ а̄мантеси –
‘‘двеме, бхиккхаве, анта̄ паббаджитена на севитабба̄. катаме две? йо ча̄йам̣ ка̄месу ка̄масукхаллика̄нуйого хӣно гаммо потхуджджанико анарийо анаттхасам̣хито; йо ча̄йам̣ аттакиламатха̄нуйого дуккхо анарийо анаттхасам̣хито. ете кхо [ете те (сйа̄. ка. сӣ. ат̣т̣ха.) сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 13 пасситабба̄], бхиккхаве, убхо анте анупагамма маджджхима̄ пат̣ипада̄ татха̄гатена абхисамбуддха̄ чаккхукаран̣ӣ н̃а̄н̣акаран̣ӣ упасама̄йа абхин̃н̃а̄йа самбодха̄йа нибба̄на̄йа сам̣ваттати.
‘‘катама̄ ча са̄, бхиккхаве, маджджхима̄ пат̣ипада̄ татха̄гатена абхисамбуддха̄ чаккхукаран̣ӣ н̃а̄н̣акаран̣ӣ упасама̄йа абхин̃н̃а̄йа самбодха̄йа нибба̄на̄йа сам̣ваттати? айамева арийо ат̣т̣хан̇гико магго, сеййатхидам̣ – самма̄дит̣т̣хи…пе… самма̄сама̄дхи. айам̣ кхо са̄, бхиккхаве, маджджхима̄ пат̣ипада̄ татха̄гатена абхисамбуддха̄ чаккхукаран̣ӣ н̃а̄н̣акаран̣ӣ упасама̄йа абхин̃н̃а̄йа самбодха̄йа нибба̄на̄йа сам̣ваттати.
‘‘идам̣ кхо пана, бхиккхаве, дуккхам̣ арийасаччам̣. джа̄типи дуккха̄, джара̄пи дуккха̄, бйа̄дхипи дуккхо, маран̣ампи дуккхам̣, аппийехи сампайого дуккхо, пийехи виппайого дуккхо, йампиччхам̣ на лабхати тампи дуккхам̣; сам̣кхиттена пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дуккха̄. идам̣ кхо пана, бхиккхаве, дуккхасамудайам̣ арийасаччам̣ – йа̄йам̣ тан̣ха̄ понобхавика̄ нандира̄гасахагата̄ татрататра̄бхинандинӣ, сеййатхидам̣ – ка̄матан̣ха̄, бхаватан̣ха̄, вибхаватан̣ха̄. идам̣ кхо пана, бхиккхаве, дуккханиродхам̣ арийасаччам̣ – йо тасса̄йева тан̣ха̄йа асесавира̄ганиродхо ча̄го пат̣иниссагго мутти ана̄лайо. идам̣ кхо пана, бхиккхаве, дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасаччам̣ – айамева арийо ат̣т̣хан̇гико магго, сеййатхидам̣ – самма̄дит̣т̣хи…пе… самма̄сама̄дхи.
‘‘‘идам̣ дуккхам̣ арийасачча’нти ме, бхиккхаве, пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди, пан̃н̃а̄ удапа̄ди, виджджа̄ удапа̄ди, а̄локо удапа̄ди. ‘там̣ кхо панидам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ парин̃н̃еййа’нти ме, бхиккхаве…пе… парин̃н̃а̄танти ме, бхиккхаве, пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди, пан̃н̃а̄ удапа̄ди, виджджа̄ удапа̄ди, а̄локо удапа̄ди.
‘‘‘идам̣ дуккхасамудайам̣ арийасачча’нти ме, бхиккхаве, пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди, пан̃н̃а̄ удапа̄ди, виджджа̄ удапа̄ди, а̄локо удапа̄ди. ‘там̣ кхо панидам̣ дуккхасамудайам̣ арийасаччам̣ паха̄табба’нти ме, бхиккхаве…пе… пахӣнанти ме, бхиккхаве, пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди, пан̃н̃а̄ удапа̄ди, виджджа̄ удапа̄ди, а̄локо удапа̄ди.
‘‘‘идам̣ дуккханиродхам̣ арийасачча’нти ме, бхиккхаве, пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди, пан̃н̃а̄ удапа̄ди, виджджа̄ удапа̄ди, а̄локо удапа̄ди. ‘там̣ кхо панидам̣ дуккханиродхам̣ арийасаччам̣ саччхика̄табба’нти ме, бхиккхаве…пе… саччхикатанти ме, бхиккхаве, пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди, пан̃н̃а̄ удапа̄ди, виджджа̄ удапа̄ди, а̄локо удапа̄ди.
‘‘‘идам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасачча’нти ме, бхиккхаве, пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди, пан̃н̃а̄ удапа̄ди, виджджа̄ удапа̄ди, а̄локо удапа̄ди. ‘там̣ кхо панидам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасаччам̣ бха̄ветабба’нти ме, бхиккхаве…пе… бха̄витанти ме, бхиккхаве, пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди, пан̃н̃а̄ удапа̄ди, виджджа̄ удапа̄ди, а̄локо удапа̄ди.
‘‘йа̄вакӣван̃ча ме, бхиккхаве, имесу чатӯсу арийасаччесу евам̣ типариват̣т̣ам̣ два̄даса̄ка̄рам̣ йатха̄бхӯтам̣ н̃а̄н̣адассанам̣ на сувисуддхам̣ ахоси, нева та̄ва̄хам̣, бхиккхаве, садеваке локе сама̄раке сабрахмаке сассаман̣абра̄хман̣ийа̄ паджа̄йа садеваманусса̄йа ‘ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо’ти паччан̃н̃а̄сим̣. йато ча кхо ме, бхиккхаве, имесу чатӯсу арийасаччесу евам̣ типариват̣т̣ам̣ два̄даса̄ка̄рам̣ йатха̄бхӯтам̣ н̃а̄н̣адассанам̣ сувисуддхам̣ ахоси, атха̄хам̣, бхиккхаве, садеваке локе сама̄раке сабрахмаке сассаман̣абра̄хман̣ийа̄ паджа̄йа садеваманусса̄йа ‘ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо’ти паччан̃н̃а̄сим̣. н̃а̄н̣ан̃ча пана ме дассанам̣ удапа̄ди – ‘акуппа̄ ме вимутти, айамантима̄ джа̄ти, наттхи да̄ни пунаббхаво’’’ти.
идамавоча бхагава̄. аттамана̄ пан̃чаваггийа̄ бхиккхӯ бхагавато бха̄ситам̣ абхинандунти.
имасмин̃ча пана веййа̄каран̣асмим̣ бхан̃н̃ама̄не а̄йасмато кон̣д̣ан̃н̃асса вираджам̣ вӣтамалам̣ дхаммачаккхум̣ удапа̄ди – ‘‘йам̣ кин̃чи самудайадхаммам̣, саббам̣ там̣ ниродхадхамма’’нти.
паваттите ча пана бхагавата̄ дхаммачакке бхумма̄ [бхӯма̄ (ка.)] дева̄ саддаманусса̄весум̣ – ‘‘етам̣ бхагавата̄ ба̄ра̄н̣асийам̣ исипатане мигада̄йе ануттарам̣ дхаммачаккам̣ паваттитам̣ аппат̣иваттийам̣ саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄ кеначи ва̄ локасми’’нти. бхумма̄нам̣ дева̄нам̣ саддам̣ сутва̄ ча̄тумаха̄ра̄джика̄ [ча̄туммаха̄ра̄джика̄ (сйа̄.)] дева̄ саддаманусса̄весум̣…пе… ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ дева̄нам̣ саддам̣ сутва̄ та̄ватим̣са̄ дева̄…пе… йа̄ма̄ дева̄…пе… тусита̄ дева̄…пе… нимма̄наратӣ дева̄…пе… параниммитавасаваттӣ дева̄…пе… брахмака̄йика̄ дева̄ саддаманусса̄весум̣ – ‘‘етам̣ бхагавата̄ ба̄ра̄н̣асийам̣ исипатане мигада̄йе ануттарам̣ дхаммачаккам̣ паваттитам̣ аппат̣иваттийам̣ саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄ кеначи ва̄ локасми’’нти.
итиха тена кхан̣ена тена лайена тена мухуттена йа̄ва брахмалока̄ саддо аббхуггаччхи. айан̃ча дасасахассӣ локадха̄ту сам̣кампи сампакампи сампаведхи, аппама̄н̣о ча ул̣а̄ро обха̄со локе па̄турахоси атиккамма [атиккаммева (сйа̄. ка.) сам̣. ни. 5.1081 пасситабба̄] дева̄нам̣ дева̄нубха̄ванти.
атха кхо бхагава̄ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси – ‘‘ан̃н̃а̄си вата, бхо, кон̣д̣ан̃н̃о; ан̃н̃а̄си вата, бхо, кон̣д̣ан̃н̃о’’ти. ити хидам̣ а̄йасмато кон̣д̣ан̃н̃асса ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃о твева [ан̃н̃а̄кон̣д̣ан̃н̃отвева (сйа̄.)] на̄мам̣ ахоси.
[ка] ‘идам̣ дуккхам̣ арийасачча’нти пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди, пан̃н̃а̄ удапа̄ди, виджджа̄ удапа̄ди, а̄локо удапа̄ди’’.
чаккхум̣ удапа̄дӣти – кенат̣т̣хена? н̃а̄н̣ам̣ удапа̄дӣти – кенат̣т̣хена? пан̃н̃а̄ удапа̄дӣти – кенат̣т̣хена? виджджа̄ удапа̄дӣти – кенат̣т̣хена? а̄локо удапа̄дӣти – кенат̣т̣хена? чаккхум̣ удапа̄дӣти – дассанат̣т̣хена. н̃а̄н̣ам̣ удапа̄дӣти – н̃а̄тат̣т̣хена. пан̃н̃а̄ удапа̄дӣти – паджа̄нанат̣т̣хена. виджджа̄ удапа̄дӣти – пат̣иведхат̣т̣хена. а̄локо удапа̄дӣти – обха̄сат̣т̣хена.
чаккхум̣ дхаммо, н̃а̄н̣ам̣ дхаммо, пан̃н̃а̄ дхаммо, виджджа̄ дхаммо, а̄локо дхаммо. име пан̃ча дхамма̄ дхаммапат̣исамбхида̄йа а̄рамман̣а̄ чева хонти гочара̄ ча. йе тасса̄ а̄рамман̣а̄ те тасса̄ гочара̄. йе тасса̄ гочара̄ те тасса̄ а̄рамман̣а̄. тена вуччати – ‘‘дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’.
дассанат̣т̣хо аттхо, н̃а̄тат̣т̣хо аттхо, паджа̄нанат̣т̣хо аттхо, пат̣иведхат̣т̣хо аттхо, обха̄сат̣т̣хо аттхо. име пан̃ча аттха̄ аттхапат̣исамбхида̄йа а̄рамман̣а̄ чева хонти гочара̄ ча. йе тасса̄ а̄рамман̣а̄ те тасса̄ гочара̄. йе тасса̄ гочара̄ те тасса̄ а̄рамман̣а̄. тена вуччати – ‘‘аттхесу н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’.
пан̃ча дхамме сандассетум̣ бйан̃джананирутта̄бхила̄па̄, пан̃ча аттхе сандассетум̣ бйан̃джананирутта̄бхила̄па̄. има̄ даса нируттийа̄ нируттипат̣исамбхида̄йа а̄рамман̣а̄ чева хонти гочара̄ ча. йе тасса̄ а̄рамман̣а̄ те тасса̄ гочара̄. йе тасса̄ гочара̄ те тасса̄ а̄рамман̣а̄. тена вуччати – ‘‘нируттӣсу н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄’’.
пан̃часу дхаммесу н̃а̄н̣а̄ни, пан̃часу аттхесу н̃а̄н̣а̄ни, дасасу нируттӣсу н̃а̄н̣а̄ни. има̄ни вӣсати н̃а̄н̣а̄ни пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄йа а̄рамман̣а̄ чева хонти гочара̄ ча. йе тасса̄ а̄рамман̣а̄ те тасса̄ гочара̄. йе тасса̄ гочара̄ те тасса̄ а̄рамман̣а̄. тена вуччати – ‘‘пат̣ибха̄несу н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄’’.
‘‘‘там̣ кхо панидам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ парин̃н̃еййа’нти…пе… парин̃н̃а̄танти пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди, пан̃н̃а̄ удапа̄ди, виджджа̄ удапа̄ди, а̄локо удапа̄ди’’.
чаккхум̣ удапа̄дӣти – кенат̣т̣хена? н̃а̄н̣ам̣ удапа̄дӣти – кенат̣т̣хена? пан̃н̃а̄ удапа̄дӣти – кенат̣т̣хена? виджджа̄ удапа̄дӣти – кенат̣т̣хена? а̄локо удапа̄дӣти – кенат̣т̣хена? чаккхум̣ удапа̄дӣти – дассанат̣т̣хена. н̃а̄н̣ам̣ удапа̄дӣти – н̃а̄тат̣т̣хена. пан̃н̃а̄ удапа̄дӣти – паджа̄нанат̣т̣хена. виджджа̄ удапа̄дӣти – пат̣иведхат̣т̣хена. а̄локо удапа̄дӣти – обха̄сат̣т̣хена.
чаккхум̣ дхаммо, н̃а̄н̣ам̣ дхаммо, пан̃н̃а̄ дхаммо, виджджа̄ дхаммо, а̄локо дхаммо. име пан̃ча дхамма̄ дхаммапат̣исамбхида̄йа а̄рамман̣а̄ чева хонти гочара̄ ча. йе тасса̄ а̄рамман̣а̄ те тасса̄ гочара̄. йе тасса̄ гочара̄ те тасса̄ а̄рамман̣а̄. тена вуччати – ‘‘дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’.
дассанат̣т̣хо аттхо, н̃а̄тат̣т̣хо аттхо, паджа̄нанат̣т̣хо аттхо, пат̣иведхат̣т̣хо аттхо, обха̄сат̣т̣хо аттхо. име пан̃ча аттха̄ аттхапат̣исамбхида̄йа а̄рамман̣а̄ чева хонти гочара̄ ча. йе тасса̄ а̄рамман̣а̄ те тасса̄ гочара̄. йе тасса̄ гочара̄ те тасса̄ а̄рамман̣а̄. тена вуччати – ‘‘аттхесу н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’.
пан̃ча дхамме сандассетум̣ бйан̃джананирутта̄бхила̄па̄, пан̃ча аттхе сандассетум̣ бйан̃джананирутта̄бхила̄па̄. има̄ даса нируттийо нируттипат̣исамбхида̄йа а̄рамман̣а̄ чева хонти гочара̄ ча. йе тасса̄ а̄рамман̣а̄ те тасса̄ гочара̄. йе тасса̄ гочара̄ те тасса̄ а̄рамман̣а̄. тена вуччати – ‘‘нируттӣсу н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄’’.
пан̃часу дхаммесу н̃а̄н̣а̄ни, пан̃часу аттхесу н̃а̄н̣а̄ни, дасасу нируттӣсу н̃а̄н̣а̄ни. има̄ни вӣсати н̃а̄н̣а̄ни пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄йа а̄рамман̣а̄ чева хонти гочара̄ ча. йе тасса̄ а̄рамман̣а̄ те тасса̄ гочара̄. йе тасса̄ гочара̄ те тасса̄ а̄рамман̣а̄. тена вуччати – ‘‘пат̣ибха̄несу н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄’’.
дуккхе арийасачче паннараса дхамма̄, паннараса аттха̄, тим̣са нируттийо, сат̣т̣хи н̃а̄н̣а̄ни.
[кха] ‘‘‘идам̣ дуккхасамудайам̣ арийасачча’нти пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди…пе… а̄локо удапа̄ди. ‘там̣ кхо панидам̣ дуккхасамудайам̣ арийасаччам̣ паха̄табба’нти…пе… пахӣнанти пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди…пе. … а̄локо удапа̄ди…пе…’’.
дуккхасамудайе арийасачче паннараса дхамма̄, паннараса аттха̄, тим̣са нируттийо, сат̣т̣хи н̃а̄н̣а̄ни.
[га] ‘‘‘идам̣ дуккханиродхам̣ арийасачча’нти пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди…пе… а̄локо удапа̄ди. ‘там̣ кхо панидам̣ дуккханиродхам̣ арийасаччам̣ саччхика̄табба’нти…пе… саччхикатанти пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди…пе… а̄локо удапа̄ди…пе…’’.
дуккханиродхе арийасачче паннараса дхамма̄, паннараса аттха̄, тим̣са нируттийо, сат̣т̣хи н̃а̄н̣а̄ни.
[гха] ‘‘‘идам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасачча’нти пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди…пе… а̄локо удапа̄ди. ‘там̣ кхо панидам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасаччам̣ бха̄ветабба’нти…пе… бха̄витанти пуббе анануссутесу дхаммесу чаккхум̣ удапа̄ди…пе… а̄локо удапа̄ди…пе…’’.
дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа арийасачче паннараса дхамма̄, паннараса аттха̄, тим̣са нируттийо, сат̣т̣хи н̃а̄н̣а̄ни.
чатӯсу арийасаччесу сат̣т̣хи дхамма̄, сат̣т̣хи аттха̄, вӣсатисатанируттийо, чатта̄лӣсан̃ча две ча н̃а̄н̣асата̄ни.