6. суттаттхасамуччайабхӯми

60. буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ са̄санам̣ тивидхена сан̇гахам̣ гаччхати, кхандхесу дха̄тӯсу а̄йатанесу ча. таттха пан̃чаккхандха̄ рӯпаккхандхо йа̄ва вин̃н̃а̄н̣аккхандхо. даса рӯпаа̄йатана̄ни чаккху рӯпа̄ ча йа̄ва ка̄йо пхот̣т̣хабба̄ ча, айам̣ рӯпаккхандхо. таттха чха ведана̄ка̄йа̄ ведана̄ккхандхо чаккхусампхассаджа̄ ведана̄ йа̄ва маносампхассаджа̄ ведана̄, айам̣ ведана̄ккхандхо. таттха чха сан̃н̃а̄ка̄йа̄ сан̃н̃а̄ккхандхо, рӯпасан̃н̃а̄ йа̄ва дхаммасан̃н̃а̄ име чха сан̃н̃а̄ка̄йа̄, айам̣ сан̃н̃а̄ккхандхо. таттха чха четана̄ка̄йа̄ сан̇кха̄раккхандхо, рӯпасан̃четана̄ йа̄ва дхаммасан̃четана̄ име чха четана̄ка̄йа̄, айам̣ сан̇кха̄раккхандхо. таттха чха вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ йа̄ва мановин̃н̃а̄н̣ам̣ име чха вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄, айам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо. име пан̃чаккхандха̄.

тесам̣ ка̄ парин̃н̃а̄? аниччам̣ дуккхам̣ сан̃н̃а̄ анатта̄ти еса̄ етесам̣ парин̃н̃а̄. таттха катамо кхандхаттхо? самӯхаттхо кхандхаттхо, пун̃джаттхо кхандхаттхо, ра̄саттхо кхандхаттхо. там̣ йатха̄ даббаккхандхо ванаккхандхо да̄руккхандхо аггиккхандхо удакаккхандхо ва̄йуккхандхо ити евам̣ кхандхесу саббасан̇гахова евам̣ кхандхаттхо.

таттха ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо чаккхудха̄ту рӯпадха̄ту чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту…пе… манодха̄ту дхаммадха̄ту мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту. ета̄йо ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо. та̄сам̣ парин̃н̃а̄ аниччам̣ дуккхам̣ сан̃н̃а̄ анатта̄ти еса̄ ета̄сам̣ парин̃н̃а̄. таттха ко дха̄туаттхо? вуччате авайаваттхо дха̄туаттхо. авайавоти чаккху но паса̄до чаккхудха̄ту. евам̣ пан̃часу дха̄тӯсу пуна ра̄гававаччхедаттхо дха̄туаттхо. ваваччхинна̄ хи чаккхудха̄ту. евам̣ пан̃часу пунара̄ха екантипакатйаттхена дха̄туаттхоти вуччате. там̣ йатха̄, пакатийа̄ айам̣ пурисо питтико семхико ва̄тико саннипа̄тикоти евам̣ пакатичаккхудха̄ту дасаннам̣ пийа̄ ча саббесу индрийесу…пе… висабха̄гаттхо дха̄туаттхо.

таттха два̄даса̄йатана̄ни катама̄ни? чха аджджхаттика̄ни чха ба̄хира̄ни. чаккха̄йатанам̣ йа̄ва мана̄йатананти аджджхаттикам̣, рӯпа̄йатанам̣ йа̄ва дхамма̄йатананти ба̄хирам̣. ета̄ни два̄даса а̄йатана̄ни. етесам̣ ка̄ парин̃н̃а̄? аниччам̣ дуккхам̣ сан̃н̃а̄ анатта̄ти, еса̄ етесам̣ парин̃н̃а̄. апи ча двидха̄ парин̃н̃а̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄ ча паха̄напарин̃н̃а̄ ча. таттха н̃а̄тапарин̃н̃а̄ на̄ма аниччам̣ дуккхам̣ сан̃н̃а̄ анатта̄ти, еса̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄. паха̄напарин̃н̃а̄ пана чхандара̄гаппаха̄на̄, еса̄ паха̄напарин̃н̃а̄. таттха катамо а̄йатанаттхо? вуччате а̄ка̄раттхо а̄йатанаттхо. йатха̄ суван̣н̣а̄каро дуббан̣н̣а̄каро, йатха̄ двӣхи техи а̄ка̄рехи те те га̄ва̄ уттит̣т̣ханти. евам̣ етехи читтачетасика̄ га̄ва̄ уттит̣т̣ханти каммакилеса̄ дуккхадхамма̄ ча. пунара̄ха а̄йада̄наттхо а̄йатанаттхо. йатха̄ ран̃н̃о а̄йада̄нехи а̄йо бхавати, евам̣ а̄йада̄наттхо а̄йатанаттхо.

61. чатта̄ри арийасачча̄ни дуккхам̣ самудайо ниродхо магго ча. дуккхам̣ йатха̄ сама̄сена дхамма̄чарийам̣ ма̄насан̃ча, самудайо сама̄сена авиджджа̄ ча тан̣ха̄ ча, ниродхо сама̄сена виджджа̄ ча вимутти ча, магго сама̄сена саматхо ча випассана̄ ча.

таттха саттатим̣са бодхипаккхика̄ дхамма̄ катаме? чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ йа̄ва арийо ат̣т̣хан̇гико магго, евамете саттатим̣са бодхипаккхика̄ дхамма̄. йе дхамма̄ атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ паччекабуддха̄нам̣ са̄вака̄нам̣ ча нибба̄на̄йа сам̣ваттантӣти, со магго чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄. катаме чатта̄ро? идха бхиккху ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихарати, саммаппадха̄нам̣…пе… иддхипа̄дам̣…пе… индрийа̄ни…пе… бала̄ни…пе… таттха ко индрийаттхо? индаттхо индрийаттхо, а̄дхипатеййаттхо индрийаттхо, паса̄даттхо индрийаттхо, аса̄дха̄ран̣ам̣ касса кирийаттхо индрийаттхо анавапарийаттхо балаттхо, тха̄маттхо балаттхо, упа̄да̄йаттхо балаттхо, упаттхамбханаттхо балаттхо.

таттха катаме сатта боджджхан̇га̄? сатисамбоджджхан̇го йа̄ва упеккха̄самбоджджхан̇го. таттха катамо ат̣т̣хан̇гико магго? самма̄дит̣т̣хи йа̄ва самма̄сама̄дхи. таттха ат̣т̣хан̇гико магготи кхандхо сӣлаккхандхо ча сама̄дхиккхандхо ча пан̃н̃а̄ккхандхо ча. таттха йа̄ ча самма̄ва̄ча̄ йо ча самма̄камманто йо ча самма̄а̄джӣво, айам̣ сӣлаккхандхо. йа̄ ча самма̄сати йо ча самма̄ва̄йа̄мо йо ча самма̄сама̄дхи, айам̣ сама̄дхиккхандхо. йо ча самма̄сан̇каппо йа̄ ча самма̄дит̣т̣хи, айам̣ пан̃н̃а̄ккхандхо. евам̣ та̄йо тиссо сиккха̄. евам̣ тӣха̄ка̄рехи даса пада̄ни…пе….

таттха йога̄вачаро сӣлаккхандхе т̣хито досам̣ акусалам̣ на упа̄дийати, доса̄нусайам̣ самӯханати, досасаллам̣ уддхарати, дуккхаведанам̣ париджа̄на̄ти, ка̄мадха̄тум̣ саматиккамати. сама̄дхиккхандхе т̣хито лобхам̣ акусалам̣ на упа̄дийати, ра̄га̄нусайам̣ самӯханати, лобхасаллам̣ уддхарати, сукхаведанам̣ париджа̄на̄ти, рӯпадха̄тум̣ саматиккамати. пан̃н̃а̄ккхандхе т̣хито мохам̣ акусалам̣ на упа̄дийати, авиджджа̄нусайам̣ самӯханати, мохасаллам̣ дит̣т̣хисаллан̃ча уддхарати, адуккхамасукхаведанам̣ париджа̄на̄ти, арӯпадха̄тум̣ саматиккамати. ити тӣхи кхандхехи тӣн̣и акусаламӯла̄ни на упа̄дийати, чатта̄ри салла̄ни уддхарати, тиссо ведана̄ париджа̄на̄ти, тедха̄тукам̣ саматиккамати.

62. таттха катама̄ авиджджа̄? йам̣ чатӯсу арийасаччесу ан̃н̃а̄н̣анти виттха̄рена йатха̄ со па̄н̣асаджджесу катхам̣катха̄ ка̄таббам̣. таттха катамам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣? чха вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄ ведана̄ сан̃н̃а̄ четана̄ пхассо манасика̄ро, идам̣ на̄мам̣. таттха катамам̣ рӯпам̣? ча̄тумаха̄бхӯтикам̣ чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йарӯпасса пан̃н̃аттим̣. ити пуримакан̃ча на̄мам̣ идан̃ча рӯпам̣ тадубхайам̣ на̄марӯпанти вуччати. таттха чхал̣а̄йатананти чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄ни, чаккху аджджхаттикам̣ а̄йатанам̣ йа̄ва мано аджджхаттикам̣ а̄йатанам̣. пхассоти чха пхассака̄йа̄ чаккхусампхассо йа̄ва маносампхассоти пхассо. чха ведана̄ка̄йа̄ ведана̄. тан̣ха̄ти чха тан̣ха̄ка̄йа̄ тан̣ха̄. упа̄да̄нанти чатта̄ри упа̄да̄на̄ни ка̄мупа̄да̄нам̣ дит̣т̣хупа̄да̄нам̣ сӣлаббатупа̄да̄нам̣ аттава̄дупа̄да̄нанти упа̄да̄нам̣. бхавоти тайо бхава̄ ка̄мабхаво рӯпабхаво арӯпабхаво. таттха катама̄ джа̄ти? йа̄ пат̣хамам̣ кхандха̄нам̣ пат̣хамам̣ дха̄тӯнам̣ пат̣хамам̣ а̄йатана̄нам̣ уппатти джа̄ти сан̃джа̄ти окканти абхиниббатти кхандха̄нам̣ па̄тубха̄во, айам̣ джа̄ти. таттха катама̄ джара̄? джара̄ на̄ма йам̣ там̣ кхан̣д̣иччам̣ па̄личчам̣ валиттачата̄ павивиттам̣ чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ виван̣н̣атам̣ бхагго там̣ джара̄ хӣйана̄ пахӣйана̄ а̄йуно ха̄ни сам̣ха̄ни индрийа̄нам̣ парибхедо упана̄хо парипа̄ко, айам̣ джара̄. таттха катамам̣ маран̣ам̣? маран̣ам̣ на̄ма йам̣ тасмим̣ тасмим̣ саттаника̄йе тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ чути чаваната̄ маран̣ам̣ ка̄лан̇кирийа̄ уддхума̄така̄нам̣ бхедо ка̄йасса джӣвитиндрийасса упаччхедо, идам̣ маран̣ам̣. ити пуримика̄ ча джара̄ идан̃ча маран̣ам̣ тадубхайам̣ джара̄маран̣ам̣.

таттха андхака̄ратимиса̄ йатха̄бхӯтам̣ аппаджа̄наналаккхан̣а̄ авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ ха. абхисан̇кхаран̣алаккхан̣а̄ сан̇кха̄ра̄, упачайапунаббхава̄бхиропанапаччупат̣т̣ха̄на̄. те вин̃н̃а̄н̣асса падат̣т̣ха̄нам̣. ваттху савин̃н̃аттилаккхан̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, там̣ на̄марӯпасса падат̣т̣ха̄нам̣. анекасанниссайалаккхан̣ам̣ на̄марӯпам̣, там̣ сал̣а̄йатанасса падат̣т̣ха̄нам̣. индрийававаттха̄паналаккхан̣ам̣ сал̣а̄йатанам̣, там̣ пхассасса падат̣т̣ха̄нам̣. саннипа̄талаккхан̣о пхассо, со ведана̄йа падат̣т̣ха̄нам̣. анубхаваналаккхан̣а̄ ведана̄, са̄ тан̣ха̄йа падат̣т̣ха̄нам̣. аджджхоса̄налаккхан̣а̄ тан̣ха̄, са̄ упа̄да̄насса падат̣т̣ха̄нам̣. а̄да̄напарихананалаккхан̣ам̣ упа̄да̄нам̣, там̣ бхавасса падат̣т̣ха̄нам̣. на̄на̄гативиккхепалаккхан̣о бхаво, со джа̄тийа̄ падат̣т̣ха̄нам̣. кхандха̄нам̣ па̄тубха̄валаккхан̣а̄ джа̄ти, са̄ джара̄йа падат̣т̣ха̄нам̣. упанайапарипа̄калаккхан̣а̄ джара̄, са̄ маран̣асса падат̣т̣ха̄нам̣. а̄йуккхайаджӣвитаупародхалаккхан̣ам̣ маран̣ам̣, там̣ дуккхасса падат̣т̣ха̄нам̣. ка̄йасампӣл̣аналаккхан̣ам̣ дуккхам̣, там̣ доманассасса падат̣т̣ха̄нам̣. читтасампӣл̣аналаккхан̣ам̣ доманассам̣, там̣ сокасса падат̣т̣ха̄нам̣. сочаналаккхан̣о соко, со паридевасса падат̣т̣ха̄нам̣. вачӣниччха̄ран̣алаккхан̣о паридево, со упа̄йа̄сасса падат̣т̣ха̄нам̣. йе а̄йа̄са̄ те упа̄йа̄са̄.

нава пада̄ни йаттха саббо акусалапаккхо сан̇гахам̣ самосаран̣ам̣ гаччхати. катама̄ни нава пада̄ни? две мӯлакилеса̄, тӣн̣и акусаламӯла̄ни, чатта̄ро випалла̄са̄. таттха две мӯлакилеса̄ авиджджа̄ ча бхаватан̣ха̄ ча, тӣн̣и акусаламӯла̄ни лобхо досо мохо ча. чатта̄ро випалла̄са̄ [а. ни. 4.49] – ‘‘аничче ничча’’нти сан̃н̃а̄випалла̄со читтавипалла̄со дит̣т̣хивипалла̄со, ‘‘дуккхе сукха’’нти сан̃н̃а̄випалла̄со читтавипалла̄со дит̣т̣хивипалла̄со, ‘‘анаттани атта̄’’ти сан̃н̃а̄випалла̄со читтавипалла̄со дит̣т̣хивипалла̄со, ‘‘асубхе субха’’нти сан̃н̃а̄випалла̄со читтавипалла̄со дит̣т̣хивипалла̄со.

63. таттха авиджджа̄ на̄ма чатӯсу арийасаччесу йатха̄бхӯтам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣, айам̣ авиджджа̄. бхаватан̣ха̄ на̄ма йо бхавесу ра̄го са̄ра̄го иччха̄ муччха̄ паттхана̄ нандӣ аджджхоса̄нам̣ апаричча̄го, айам̣ бхаватан̣ха̄.

таттха катамо лобхо акусаламӯлам̣?

лобхо на̄ма со тесу тесу параваттхӯсу парадаббесу парат̣т̣ха̄несу параса̄патеййесу парапариггахитесу лобхо луббхана̄ иччха̄ муччха̄ паттхана̄ нандӣ аджджхоса̄нам̣ апаричча̄го, айам̣ лобхо акусаламӯлам̣. кассетам̣ мӯлам̣? лобхо лобхаджасса акусаласса ка̄йакаммасса вачӣкаммасса манокаммасса ча, татха̄ йатха̄ там̣сампайутта̄нам̣ читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣ мӯлам̣.

таттха катамо досо акусаламӯлам̣?

со саттесу а̄гха̄то аккханти аппаччайо бйа̄па̄до падосо анаттхака̄мата̄ четасо пат̣игха̄то, айам̣ досо акусаламӯлам̣.

кассетам̣ мӯлам̣?

досаджасса ка̄йакаммасса вачӣкаммасса манокаммасса сампайутта̄нан̃ча читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣ мӯлам̣.

таттха катамо мохо акусаламӯлам̣?

йам̣ чатӯсу арийасаччесу анабхисамайо асампаджджагга̄хо аппат̣иведхо мохо муйхана̄ саммохо саммуйхана̄ авиджджа̄ тамо андхака̄ро а̄варан̣ам̣ нӣваран̣ам̣ чхаданам̣ аччхаданам̣ [авеччхаданам̣ (пӣ. ка.)] апасаччха̄гаманам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣, айам̣ мохо акусаламӯлам̣.

кассетам̣ мӯлам̣?

мохаджасса акусаласса ка̄йакаммасса вачӣкаммасса манокаммасса ча там̣сампайуттака̄нан̃ча читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣ мӯлам̣.

таттха випалла̄са̄ джа̄нитабба̄, випалла̄са̄нам̣ ваттху джа̄нитаббам̣. йам̣ випалла̄сам̣ сийа̄, там̣ джа̄нитаббам̣. таттха еко випалла̄со тӣн̣и випалла̄са̄ни чатта̄ри випалла̄саваттхӯни. катамо еко випалла̄со ча, йена пат̣ипаккхена випалла̄ситам̣ ган̣ха̄ти?

‘‘аничче ничча’’нти, ‘‘дуккхе сукха’’нти, ‘‘анаттани атта̄’’ти, ‘‘асубхе субха’’нти, айам̣ еко випалла̄со.

катама̄ни чатта̄ри випалла̄саваттхӯни?

ка̄йо ведана̄ читтам̣ дхамма̄ ча. има̄ни чатта̄ри випалла̄саваттхӯни.

катама̄ни тӣн̣и випалла̄са̄ни?

сан̃н̃а̄ читтам̣ дит̣т̣хи ча. има̄ни тӣн̣и випалла̄са̄ни.

таттха мана̄пике ваттхумхи индрийаваттхе ван̣н̣а̄йатане ва̄ йо нимиттасса угга̄хо, айам̣ сан̃н̃а̄випалла̄со. таттха випарӣтачиттасса ваттхумхи сати вин̃н̃атти, айам̣ читтавипалла̄со. таттха випарӣтачиттасса тамхи рӯпе ‘‘асубхе субха’’нти йа̄ кханти ручи упеккхана̄ ниччхайо дит̣т̣хи нидассанам̣ сантӣран̣а̄, айам̣ дит̣т̣хивипалла̄со. таттха ваттхубхедена ка̄йесу два̄даса випалла̄са̄ бхаванти. тайо ка̄йе тайо ведана̄йа тайо читте тайо дхамме, чатта̄ро сан̃н̃а̄випалла̄са̄ чатта̄ро читтавипалла̄са̄ чатта̄ро дит̣т̣хивипалла̄са̄, а̄йатанӯпачайато чаккхувин̃н̃а̄н̣асан̃н̃а̄саман̇гисса рӯпесу два̄даса випалла̄са̄ йа̄ва мано сан̃н̃а̄саман̇гисса, дхаммесу два̄даса випалла̄са̄ чха два̄дасака̄ чатта̄ри випалла̄са̄ бхаванти. а̄рамман̣ана̄наттато хи апаримитасан̇кхеййа̄нам̣ сатта̄нам̣ [атта̄нам̣ (ка.)] апаримитамасан̇кхеййа̄ випалла̄са̄ бхаванти хӣнуккат̣т̣хамаджджхимата̄йа.

64. таттха пан̃чаккхандха̄ чатта̄ри аттабха̄ваваттхӯни бхаванти. йо рӯпаккхандхо, со ка̄йо аттабха̄ваваттху. йо ведана̄ккхандхо, со ведана̄ аттабха̄ваваттху. йо сан̃н̃а̄ккхандхо ча сан̇кха̄раккхандхо ча, те дхамма̄ аттабха̄ваваттху. йо вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, со читтам̣ аттабха̄ваваттху. ити пан̃чаккхандха̄ чатта̄ри аттабха̄ваваттхӯни. таттха ка̄йе ‘‘асубхе субха’’нти випалла̄со бхавати. евам̣ ведана̄су…пе… читте…пе… дхаммесу ча аттавипалла̄со бхавати. таттха чатуннам̣ випалла̄са̄нам̣ самуггха̄танаттхам̣ бхагава̄ чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не десети пан̃н̃апети ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихарато ‘‘асубхе субха’’нти випалла̄сам̣ самуггха̄тети, евам̣ ведана̄су, читте, дхаммесу ча ка̄таббам̣.

таттха андхака̄ратимиса̄ аппат̣иведхалаккхан̣а̄ авиджджа̄, тасса̄ випалла̄сападат̣т̣ха̄нам̣. аджджхоса̄налаккхан̣а̄ тан̣ха̄, тасса̄ пийарӯпаса̄тарӯпам̣ падат̣т̣ха̄нам̣. атта̄сайаван̃чана̄лаккхан̣о лобхо, тасса адинна̄да̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣. идха вива̄далаккхан̣о досо, тасса па̄н̣а̄типа̄то падат̣т̣ха̄нам̣. ваттхувиппат̣ипаттилаккхан̣о мохо, тасса миччха̄пат̣ипатти падат̣т̣ха̄нам̣. сан̇кхата̄нам̣ дхамма̄нам̣ авина̄саггахан̣алаккхан̣а̄ ниччасан̃н̃а̄, тасса̄ саббасан̇кха̄ра̄ падат̣т̣ха̄нам̣. са̄савапхассопагаманалаккхан̣а̄ сукхасан̃н̃а̄, тасса̄ маман̇ка̄ро падат̣т̣ха̄нам̣. дхаммесу упагаманалаккхан̣а̄ аттасан̃н̃а̄, тасса̄ ахан̇ка̄ро падат̣т̣ха̄нам̣. ван̣н̣асан̇гахан̣алаккхан̣а̄ субхасан̃н̃а̄, тасса̄ индрийаасам̣варо падат̣т̣ха̄нам̣. етехи навахи падехи уддит̣т̣хехи саббо акусалапаккхо ниддит̣т̣хо бхавати, со ча кхо бахуссутена сакка̄ джа̄нитум̣ но аппассутена, пан̃н̃авата̄ но дуппан̃н̃ена, йуттена но айуттена.

нава пада̄ни кусала̄ни йаттха саббо кусалапаккхо сан̇гахо самосаран̣ам̣ гаччханти. катама̄ни нава пада̄ни? саматхо випассана̄ алобхо адосо амохо аниччасан̃н̃а̄ дуккхасан̃н̃а̄ анаттасан̃н̃а̄ асубхасан̃н̃а̄ ча.

таттха катамо саматхо? йа̄ читтасса т̣хити сан̣т̣хити ават̣т̣хити т̣ха̄нам̣ пат̣т̣ха̄нам̣ упат̣т̣ха̄нам̣ сама̄дхи сама̄дха̄нам̣ авиккхепо авиппат̣иса̄ро вӯпасамо ма̄насо екаггам̣ читтасса, айам̣ саматхо.

таттха катама̄ випассана̄? кхандхесу ва̄ дха̄тӯсу ва̄ а̄йатанесу ва̄ на̄марӯпесу ва̄ пат̣иччасамуппа̄десу ва̄ пат̣иччасамуппаннесу ва̄ дхаммесу дуккхесу ва̄ самудайесу ва̄ ниродхе ва̄ магге ва̄ кусала̄кусалесу ва̄ дхаммесу са̄ваджджаанаваджджесу ва̄ кан̣хасуккесу ва̄ севитаббаасевитаббесу ва̄ со йатха̄бхӯтам̣ вичайо павичайо вӣмам̣са̄ паравӣмам̣са̄ га̄хана̄ агга̄хана̄ паригга̄хана̄ читтена паричитана̄ тулана̄ упапариккха̄ н̃а̄н̣ам̣ виджджа̄ ва̄ чаккху буддхи медха̄ пан̃н̃а̄ обха̄со а̄локо а̄бха̄ пабха̄ кхагго на̄ра̄чо [на̄раджджо (пӣ. ка.)] дхаммавичайасамбоджджхан̇го самма̄дит̣т̣хи магган̇гам̣, айам̣ випассана̄. тенеса̄ випассана̄ ити вуччати вивидха̄ ва̄ еса̄ випассана̄ти, тасма̄ еса̄ випассана̄ти вуччати. двидха̄ чеса̄ хи випассана̄ дхаммавипассана̄ти вуччати, двидха̄ има̄йа пассати субхан̃ча асубхан̃ча кан̣хан̃ча суккан̃ча севитаббан̃ча асевитаббан̃ча камман̃ча випа̄кан̃ча бандхан̃ча вимоккхан̃ча а̄чайан̃ча апачайан̃ча паваттин̃ча ниваттин̃ча сам̣килесан̃ча вода̄нан̃ча, евам̣ випассана̄ти вуччати. атха ва̄ виити упасагго пассана̄ти аттхо тасма̄ випассана̄ти вуччате, айам̣ випассана̄.

65. таттха две рога̄ сатта̄нам̣ авиджджа̄ ча бхаватан̣ха̄ ча, етесам̣ двиннам̣ рога̄нам̣ нигха̄та̄йа бхагавата̄ две бхесаджджа̄ни вутта̄ни саматхо ча випассана̄ ча. има̄ни две бхесаджджа̄ни пат̣исевенто две ароге саччхикароти ра̄гавира̄гам̣ четовимуттим̣ авиджджа̄вира̄ган̃ча пан̃н̃а̄вимуттим̣. таттха тан̣ха̄рогасса саматхо бхесаджджам̣, ра̄гавира̄га̄ четовимутти арогам̣. авиджджа̄рогасса випассана̄бхесаджджам̣ авиджджа̄вира̄га̄ пан̃н̃а̄вимутти арогам̣. еван̃хи бхагава̄ ча̄ха, ‘‘две дхамма̄ парин̃н̃еййа̄ [пасса дӣ. ни. 3.352] на̄ман̃ча рӯпан̃ча, две дхамма̄ паха̄табба̄ авиджджа̄ ча бхаватан̣ха̄ ча, две дхамма̄ бха̄ветабба̄ саматхо ча випассана̄ ча, две дхамма̄ саччхика̄табба̄ виджджа̄ ча вимутти ча̄’’ти. таттха саматхам̣ бха̄венто рӯпам̣ париджа̄на̄ти, рӯпам̣ париджа̄нанто тан̣хам̣ паджахати, тан̣хам̣ паджаханто ра̄гавира̄га̄ четовимуттим̣ саччхикароти, випассанам̣ бха̄венто на̄мам̣ париджа̄на̄ти, на̄мам̣ париджа̄нанто авиджджам̣ паджахати, авиджджам̣ паджаханто авиджджа̄вира̄га̄ пан̃н̃а̄вимуттим̣ саччхикароти. йада̄ бхиккхуно две дхамма̄ парин̃н̃а̄та̄ бхаванти на̄ман̃ча рӯпан̃ча, татха̄сса две дхамма̄ пахӣна̄ бхаванти авиджджа̄ ча бхаватан̣ха̄ ча. две дхамма̄ бха̄вита̄ бхаванти саматхо ча випассана̄ ча, две дхамма̄ саччхика̄табба̄ бхаванти виджджа̄ ча вимутти ча. етта̄вата̄ бхиккху катакиччо бхавати. еса̄ сопа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту. тасса а̄йупарийа̄да̄на̄ джӣвитиндрийасса упародха̄ идан̃ча дуккхам̣ нируджджхати, ан̃н̃ан̃ча дуккхам̣ на уппаджджати. таттха йо имесам̣ кхандха̄нам̣ дха̄туа̄йатана̄нам̣ ниродхо вӯпасамо ан̃н̃есан̃ча кхандхадха̄туа̄йатана̄нам̣ аппат̣исандхи апа̄тубха̄во, айам̣ анупа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту.

таттха катамам̣ алобхо кусаламӯлам̣? йам̣дха̄туко алобхо алуббхана̄ алуббхитаттам̣ аниччха̄ апаттхана̄ аканта̄ анаджджхоса̄нам̣. айам̣ алобхо кусаламӯлам̣. кассетам̣ мӯлам̣? алобхаджасса кусаласса ка̄йакаммасса вачӣкаммасса манокаммасса там̣сампайутта̄нан̃ча читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣ мӯлам̣. атха ва̄ арийо ат̣т̣хан̇гико магго кусаланти вуччати, со тин̣н̣ам̣ магган̇га̄нам̣ мӯлам̣. катамесам̣ тин̣н̣ам̣, самма̄сан̇каппасса самма̄ва̄йа̄масса самма̄сама̄дхисса ча имесам̣ мӯланти, тасма̄ кусаламӯланти вуччати.

таттха катамам̣ адосо кусаламӯлам̣? йа̄ саттесу ва̄ сан̇кха̄ресу ва̄ анагха̄то аппат̣игха̄то абйа̄патти абйа̄па̄до адосо метта̄ метта̄йана̄ аттхака̄мата̄ хитака̄мата̄ четасо паса̄до, айам̣ адосо кусаламӯлам̣. кассетам̣ мӯлам̣? адосаджасса кусаласса ка̄йакаммасса вачӣкаммасса манокаммасса там̣сампайутта̄нан̃ча читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣ мӯлам̣. атха ва̄ тин̣н̣ам̣ магган̇га̄нам̣ мӯлам̣. катамесам̣ тин̣н̣ам̣? самма̄ва̄ча̄йа самма̄каммантасса самма̄а̄джӣвасса ча имесам̣ тин̣н̣ам̣ магган̇га̄нам̣ мӯлам̣, тасма̄ кусаламӯланти вуччати.

таттха катамам̣ амохо кусаламӯлам̣? йам̣ чатӯсу арийасаччесу йатха̄бхӯтам̣ н̃а̄н̣адассанам̣ абхисамайо самма̄ ча пачча̄гамо пат̣иведхо амохо асаммуйхана̄ асаммохо виджджа̄пака̄со а̄локо ана̄варан̣ам̣ секкха̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣, айам̣ амохо кусаламӯлам̣. кассетам̣ мӯлам̣? амохаджасса кусаласса ка̄йакаммасса вачӣкаммасса манокаммасса там̣сампайутта̄нан̃ча читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣ мӯлам̣. атха ва̄ двиннам̣ магган̇га̄нам̣ етам̣ мӯлам̣. катамесам̣ двиннам̣? самма̄дит̣т̣хийа̄ ча самма̄сатийа̄ ча имесам̣ двиннам̣ магган̇га̄нам̣ мӯлам̣, тасма̄ кусаламӯланти вуччати. евам̣ имесам̣ тӣхи кусаламӯлехи ат̣т̣хан̇гико магго йоджетаббо.

66. таттха катама̄ аниччасан̃н̃а̄? ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ уппа̄давайадхаммино’’ти ча йа̄ сан̃н̃а̄ сан̃джа̄нана̄ ваваттхапана̄ угга̄хо, айам̣ аниччасан̃н̃а̄. тасса̄ ко ниссандо? аниччасан̃н̃а̄йа бха̄вита̄йа бахулӣката̄йа ат̣т̣хасу локадхаммесу читтам̣ на̄нусандхати на сандхати на сан̣т̣хахати, упеккха̄ ва̄ пат̣иккӯлата̄ ва̄ сан̣т̣хахати, айамасса̄ ниссандо.

таттха катама̄ дуккхасан̃н̃а̄? ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ дуккха̄’’ти йа̄ сан̃н̃а̄ сан̃джа̄нана̄ ваваттхапана̄ угга̄хо, айам̣ дуккхасан̃н̃а̄. тасса̄ ко ниссандо? дуккхасан̃н̃а̄йа бха̄вита̄йа бахулӣката̄йа а̄лассе сам̣пама̄де вимхайе ча читтам̣ на̄нусандхати на сандхати на сан̣т̣хахати, упеккха̄ ва̄ пат̣иккӯлата̄ ва̄ сан̣т̣хахати, айамасса̄ ниссандо.

таттха катама̄ анаттасан̃н̃а̄? ‘‘саббесу дхаммесу анатта̄’’ти йа̄ сан̃н̃а̄ сан̃джа̄нана̄ ваваттхапана̄ угга̄хо, айам̣ анаттасан̃н̃а̄. тасса̄ ко ниссандо, анаттасан̃н̃а̄йа бха̄вита̄йа бахулӣката̄йа ахан̇ка̄ро читтам̣ на̄нусандхати на сандхати, маман̇ка̄ро на сан̣т̣хахати, упеккха̄ ва̄ пат̣иккӯлата̄ ва̄ сан̣т̣хахати, айамасса̄ ниссандо.

таттха катама̄ асубхасан̃н̃а̄? ‘‘сатта сан̇кха̄ра̄ асубха̄’’ти йа̄ сан̃н̃а̄ сан̃джа̄нана̄ ваваттхапана̄ угга̄хо, айам̣ асубхасан̃н̃а̄. тасса̄ ко ниссандо? асубхасан̃н̃а̄йа бха̄вита̄йа бахулӣката̄йа субханимитте читтам̣ на̄нусандхати на сандхати на сан̣т̣хахати, упеккха̄ ва̄ пат̣иккӯлата̄ ва̄ сан̣т̣хахати, айамасса̄ ниссандо.

таттха пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ парин̃н̃а̄ бхагавата̄ десита̄, йо таттха асубхасан̃н̃а̄ рӯпаккхандхасса парин̃н̃аттам̣, дуккхасан̃н̃а̄ ведана̄ккхандхасса парин̃н̃аттам̣, анаттасан̃н̃а̄ сан̃н̃а̄ккхандхасса сан̇кха̄раккхандхасса парин̃н̃аттам̣, аниччасан̃н̃а̄ вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса парин̃н̃аттам̣. таттха саматхена тан̣хам̣ самуггха̄тети, випассана̄ авиджджам̣ самуггха̄тети, адосена досам̣ самуггха̄тети, амохена мохам̣ самуггха̄тети, аниччасан̃н̃а̄йа ниччасан̃н̃ам̣ самуггха̄тети, дуккхасан̃н̃а̄йа сукхасан̃н̃ам̣ самуггха̄тети, анаттасан̃н̃а̄йа аттасан̃н̃ам̣ самуггха̄тети, асубхасан̃н̃а̄йа субхасан̃н̃ам̣ самуггха̄тети.

читтавиккхепапат̣исам̣харан̣алаккхан̣о саматхо, тасса джха̄на̄ни падат̣т̣ха̄нам̣. саббадхаммам̣ йатха̄бхӯтам̣ пат̣иведхалаккхан̣а̄ випассана̄, тасса̄ саббанеййам̣ падат̣т̣ха̄нам̣. иччха̄пат̣исам̣харан̣алаккхан̣о алобхо, тасса адинна̄да̄на̄ вераман̣ӣ падат̣т̣ха̄нам̣. абйа̄па̄далаккхан̣о адосо, тасса па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣ӣ падат̣т̣ха̄нам̣. ваттхуаппат̣ихаталаккхан̣о амохо, тасса самма̄пат̣ипатти падат̣т̣ха̄нам̣. сан̇кхата̄нам̣ дхамма̄нам̣ вина̄саггахан̣алаккхан̣а̄ аниччасан̃н̃а̄, тасса̄ удайаббайо падат̣т̣ха̄нам̣. са̄савапхассасан̃джа̄наналаккхан̣а̄ дуккхасан̃н̃а̄, тасса̄ ведана̄ падат̣т̣ха̄нам̣. саббадхаммаанупагаманалаккхан̣а̄ анаттасан̃н̃а̄, тасса̄ дхаммасан̃н̃а̄ падат̣т̣ха̄нам̣. винӣлакавипуббакауддхума̄такасамуггахан̣алаккхан̣а̄ асубхасан̃н̃а̄, тасса̄ ниббида̄ падат̣т̣ха̄нам̣. имесу навасу падесу упадит̣т̣хесу саббо кусалапаккхо упадит̣т̣хо бхавати, со ча бахуссутена сакка̄ джа̄нитум̣ но аппассутена, пан̃н̃авата̄ но дуппан̃н̃ена, йуттена но айуттена̄ти.

67. таттха ниччасан̃н̃а̄дхимуттасса апара̄парам̣ читтам̣ пан̣а̄менто сатимапаччавеккхато аниччасан̃н̃а̄ на упат̣т̣ха̄ти, пан̃часу ка̄магун̣есу сукхасса̄да̄дхимуттасса ирийа̄патхасса агатимапаччавеккхато дуккхасан̃н̃а̄ на упат̣т̣ха̄ти, кхандхадха̄туа̄йатанесу атта̄дхимуттасса на̄на̄дха̄туанекадха̄тувиниббхогамапаччавеккхато анаттасан̃н̃а̄ на упат̣т̣ха̄ти, ван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄бхиратасса ка̄йе субха̄дхимуттасса ча виппат̣иччханна̄ асубхасан̃н̃а̄ на упат̣т̣ха̄ти.

авиппат̣иса̄ралаккхан̣а̄ саддха̄, саддахана̄ паччупат̣т̣ха̄нам̣. тасса чатта̄ри сота̄паттийан̇га̄ни падат̣т̣ха̄нам̣. еван̃хи вуттам̣ бхагавата̄ [пасса сам̣йуттаника̄йе] саддхиндрийам̣ бхиккхаве, кухим̣ дат̣т̣хаббам̣, чатӯсу сота̄паттийан̇гесу кусалесу дхаммесу.

сӯра̄апат̣иккхепаналаккхан̣ам̣ вӣрийиндрийам̣, вӣрийиндрийа̄рамбхо паччупат̣т̣ха̄нам̣. тасса атӣта̄ чатта̄ро саммаппадха̄на̄ падат̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ вуттам̣ бхагавата̄ [пасса сам̣йуттаника̄йе] вӣрийиндрийам̣, бхиккхаве, кухим̣ дат̣т̣хаббам̣, чатӯсу саммаппадха̄несу.

сати саран̣алаккхан̣а̄, асаммохапаччупат̣т̣ха̄на̄. тасса атӣта̄ чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ падат̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ вуттам̣ бхагавата̄ сатиндрийам̣ бхиккхаве, кухим̣ дат̣т̣хаббам̣, чатӯсу сатипат̣т̣ха̄несу.

екаггалаккхан̣о сама̄дхи, авиккхепапаччупат̣т̣ха̄но, тасса чатта̄ри н̃а̄н̣а̄ни падат̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ вуттам̣ бхагавата̄ сама̄дхиндрийам̣, бхиккхаве, кухим̣ дат̣т̣хаббам̣, чатӯсу джха̄несу.

паджа̄наналаккхан̣а̄ пан̃н̃а̄, бхӯтаттхасантӣран̣а̄ паччупат̣т̣ха̄на̄, тасса чатта̄ри арийасачча̄ни падат̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ вуттам̣ бхагавата̄ [пасса сам̣йуттаника̄йе] пан̃н̃индрийам̣, бхиккхаве, кухим̣ дат̣т̣хаббам̣, чатӯсу арийасаччесу.

чатта̄ри чакка̄ни [пасса а. ни. 4.31] патирӯпадесава̄со чаккам̣, саппурисӯпаниссайо чаккам̣, аттасамма̄пан̣идха̄нам̣ чаккам̣, пуббе катапун̃н̃ата̄ чаккам̣. таттха арийасанниссайалаккхан̣о патирӯпадесава̄со, со саппурисӯпаниссайасса падат̣т̣ха̄нам̣. арийасанниссайалаккхан̣о саппуриссӯпаниссайо, со аттасамма̄пан̣идха̄насса падат̣т̣ха̄нам̣. самма̄пат̣ипаттилаккхан̣ам̣ аттасамма̄пан̣идха̄нам̣, там̣ пун̃н̃а̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣. кусаладхаммопачайалаккхан̣ам̣ пун̃н̃ам̣, там̣ саббасампаттӣнам̣ падат̣т̣ха̄нам̣.

ека̄дасасӣламӯлака̄ дхамма̄ сӣлавато авиппат̣иса̄ро бхавати…пе… со вимуттин̃а̄н̣адассанам̣ ‘‘на̄парам̣ иттхатта̄йа̄’’ти паджа̄нана̄. таттха вераман̣илаккхан̣ам̣ сӣлам̣, там̣ авиппат̣иса̄расса падат̣т̣ха̄нам̣. на атта̄нува̄далаккхан̣о авиппат̣иса̄ро, со па̄моджджасса падат̣т̣ха̄нам̣. абхиппамоданалаккхан̣ам̣ па̄моджджам̣, там̣ пӣтийа̄ падат̣т̣ха̄нам̣. аттаманалаккхан̣а̄ пӣти, са̄ пассаддхийа̄ падат̣т̣ха̄нам̣. камманийалаккхан̣а̄ пассаддхи, са̄ сукхасса падат̣т̣ха̄нам̣. абйа̄па̄далаккхан̣ам̣ сукхам̣, там̣ сама̄дхино падат̣т̣ха̄нам̣. авиккхепаналаккхан̣о сама̄дхи, со йатха̄бхӯтан̃а̄н̣адассанасса падат̣т̣ха̄нам̣. авипарӣтасантӣран̣алаккхан̣а̄ пан̃н̃а̄, са̄ ниббида̄йа падат̣т̣ха̄нам̣ ана̄лайаналаккхан̣а̄ ниббида̄, са̄ вира̄гасса падат̣т̣ха̄нам̣. асам̣килесалаккхан̣о вира̄го, со вимуттийа̄ падат̣т̣ха̄нам̣. акусаладхаммавивекалаккхан̣а̄ вимутти, са̄ вимуттино вода̄насса падат̣т̣ха̄нам̣.

68. чатассо арийабхӯмийо чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни. таттха йо йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, еса̄ дассанабхӯми. сота̄паттипхалан̃ча со йатха̄бхӯтам̣ паджа̄нитва̄ ниббиндати, идам̣ танука̄мара̄гасса падат̣т̣ха̄нам̣ бйа̄па̄да̄нам̣. сакада̄га̄мипхалан̃ча сан̣хам̣ вираджджати, айам̣ ра̄гавира̄га̄ четовимутти. ана̄га̄мипхалан̃ча йам̣ авиджджа̄вира̄га̄ вимуччати, айам̣ ката̄бхӯми. арахаттан̃ча са̄ман̃н̃апхала̄нӣти ко вачанаттхо, арийо ат̣т̣хан̇гико магго са̄ман̃н̃ам̣, тассета̄ни пхала̄ни са̄ман̃н̃апхала̄нӣти вуччати. кисса брахман̃н̃апхала̄нӣти вуччанте? брахман̃н̃аарийо ат̣т̣хан̇гико магго, тасса та̄ни пхала̄нӣти брахман̃н̃апхала̄нӣти вуччанте.

таттха сота̄панно катхам̣ хоти? саха сачча̄бхисамайа̄ арийаса̄вакасса тӣн̣и сам̣йоджана̄ни пахӣйанти сакка̄йадит̣т̣хи вичикиччха̄ сӣлаббатапара̄ма̄со ча, имесам̣ тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паха̄на̄ париккхайа̄ арийаса̄вако хоти сота̄панно авинипа̄тадхаммо йа̄ва дуккхассантам̣ кароти.

таттха катама̄ сакка̄йадит̣т̣хи? ассутава̄ ба̄ло путхуджджано йа̄ва арийадхамме аковидо, со рӯпам̣ аттато саманупассати йа̄ва вин̃н̃а̄н̣асмим̣ атта̄нам̣, со имесу пан̃часу кхандхесу аттагга̄хо ва̄ аттанийагга̄хо ва̄ есохамасми екасмим̣ васаваттико [аваттито (пӣ. ка.)] паккхитто ануггахо анусайанто ан̇гаман̇ганти парати. йа̄ татха̄бхӯтасса кханти ручи пеккхана̄ а̄ка̄рапаривитакко дит̣т̣хиниджджха̄йана̄ абхиппасанна̄, айам̣ вуччате сакка̄йадит̣т̣хӣти.

таттха пан̃ча дит̣т̣хийо уччхедам̣ бхаджанти. катама̄йо пан̃ча? рӯпам̣ аттато саманупассати, йа̄ва вин̃н̃а̄н̣ам̣ аттато саманупассати, има̄йо пан̃ча уччхедам̣ бхаджанти, авасеса̄йо паннараса сассатам̣ бхаджанти. ити сакка̄йадит̣т̣хипаха̄на̄ два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигата̄ни пахӣйанти. паха̄на̄ уччхедам̣ сассатан̃ча на бхаджати. ити уччхедасассатаппаха̄на̄ арийаса̄вакасса на кин̃чи дит̣т̣хигатам̣ бхавати, ан̃н̃а̄ ва̄ локуттара̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄. катхам̣ пана сакка̄йадит̣т̣хи на бхавати? идха арийаса̄вако сутава̄ хоти, саббо суккапаккхо ка̄таббо, йа̄ва арийадхаммесу ковидо рӯпам̣ анаттато саманупассати, йа̄ва вин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… евамасса саманупассантасса сакка̄йадит̣т̣хи на бхавати.

катхам̣ вичикиччха̄ на бхавати? идха арийаса̄вако буддхе на кан̇кхати, на вичикиччхати абхиппасӣдати, итипи со бхагава̄ти саббам̣. дхамме на кан̇кхати на вичикиччхати саббам̣. йа̄ва тан̣хаккхайо вира̄го ниродхо нибба̄нанти, имина̄ дутийена а̄кан̇кхийена дхаммена саманна̄гато хоти. сан̇гхе на кан̇кхати…пе… йа̄ва пӯджа̄ дева̄нан̃ча манусса̄нан̃ча̄ти, имина̄ татийена а̄кан̇кхийена дхаммена саманна̄гато хоти.

саббе сан̇кха̄ра̄ дуккха̄ти на кан̇кхати на вичикиччхати адхимуччати абхиппасӣдати. тан̣ха̄ дуккхасамудайоти на кан̇кхати на вичикиччхати. тан̣ха̄ниродха̄ дуккханиродхоти на кан̇кхати на вичикиччхати. арийо ат̣т̣хан̇гико магго дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ти на кан̇кхати на вичикиччхати адхимуччати абхиппасӣдати. йа̄ва буддхе ва̄ дхамме ва̄ сан̇гхе ва̄ дуккхе ва̄ самудайе ва̄ ниродхе ва̄ магге ва̄ кан̇кха̄йана̄ вимати вичикиччха̄ дведха̄патха̄ а̄саппана̄ [аппана̄ (пӣ. ка.) дха. са. 1008 никкхепакан̣д̣е пасситаббам̣] парисаппана̄ анават̣т̣ха̄нам̣ адхит̣т̣ха̄гаманам̣ [анит̣т̣ха̄гаманам̣ (ка.)] анекам̣со анекам̣сиката̄, те тасса пахӣна̄ бхаванти пан̣унна̄ уччхиннамӯла̄ та̄ла̄ваттхуката̄ анабха̄вам̣ката̄ а̄йатим̣ ануппа̄дадхамма̄.

69. таттха сӣлаббатапара̄ма̄со двидха̄ – сӣласса ва̄ суддхасса ва̄. таттха сӣласса сӣлаббатапара̄ма̄со имина̄хам̣ сӣлена ва̄ ватена ва̄ тапена ва̄ брахмачарийена ва̄ дево ва̄ бхависса̄ми деван̃н̃атаро ва̄ таттха капотапа̄да̄хи аччхара̄хи саддхим̣ кӣл̣исса̄ми рамисса̄ми паричарисса̄мӣти. йатха̄бхӯтадассананти ручивимутти ра̄го ра̄гапариваттака̄ дит̣т̣хирӯпана̄ пассана̄ асантусситасса сӣлаббатапара̄ма̄со. таттха катамо суддхасса сӣлаббатапара̄ма̄со? идхекаччо сӣлам̣ пара̄масати, сӣлена суджджхати, сӣлена нӣйати, сӣлена муччати, сукхам̣ вӣтиккамати, дуккхам̣ вӣтиккамати, сукхадуккхам̣ вӣтиккамати анупа̄пун̣а̄ти упаримена. тадубхайам̣ сӣлаватам̣ пара̄масати тадубхайена сӣлаватена суджджханти муччанти нӣйанти, сукхам̣ вӣтиккаманти, дуккхам̣ вӣтиккаманти, сукхадуккхам̣ вӣтиккаманти, анупа̄пун̣антӣти ависучикарам̣ дхаммам̣ авимуттикарам̣ дхаммам̣ висучито вимуттито пачча̄гаччхантасса йа̄ татха̄бхӯтасса кханти ручи мутти пеккхана̄ а̄ка̄рапаривитакко дит̣т̣хиниджджха̄йана̄ пассана̄, айам̣ суддхасса сӣлаббатапара̄ма̄со. ете убхо пара̄ма̄са̄ арийаса̄вакасса пахӣна̄ бхаванти йа̄ва а̄йатим̣ ануппа̄дадхамма̄, со сӣлава̄ бхавати арийакантехи сӣлехи саманна̄гато аккхан̣д̣ехи йа̄ва упасамасам̣ваттаникехи. имесам̣ тин̣н̣ам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паха̄на̄ сутава̄ арийаса̄вако бхавати сота̄панно авинипа̄тадхаммо, саббам̣.

сахасачча̄бхисамайа̄, ити ко вачанаттхо? чатта̄ро абхисамайа̄, парин̃н̃а̄бхисамайо паха̄на̄бхисамайо саччхикирийа̄бхисамайо бха̄вана̄бхисамайо.

таттха арийаса̄вако дуккхам̣ парин̃н̃а̄бхисамайена абхисамети, самудайам̣ паха̄на̄бхисамайена абхисамети, ниродхам̣ саччхикирийа̄бхисамайена абхисамети, маггам̣ бха̄вана̄бхисамайена абхисамети. ким̣ ка̄ран̣ам̣? дуккхасса парин̃н̃а̄бхисамайо, самудайасса паха̄на̄бхисамайо, ниродхасса саччхикирийа̄бхисамайо, маггасса бха̄вана̄бхисамайо. саматхавипассана̄йа катхам̣ абхисамети? а̄рамман̣е читтам̣ упанибандхетва̄ пан̃чаккхандхе дуккхато пассати. таттха йо упанибандхо, айам̣ саматхо. йа̄ парийога̄хана̄, айам̣ випассана̄. пан̃чаккхандхе дуккха̄ти пассато йо пан̃чаккхандхесу а̄лайо никанти упагаманам̣ аджджхоса̄на̄ иччха̄ муччха̄ пан̣идхи паттхана̄ пахӣйати. таттха пан̃чаккхандха̄ дуккхам̣. йо таттха а̄лайо никанти упагаманам̣ аджджхоса̄нам̣ иччха̄ муччха̄ пан̣идхи паттхана̄, айам̣ самудайо. йам̣ тасса паха̄нам̣, со ниродхо саматхо випассана̄ ча магго, евам̣ тесам̣ чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ екака̄ле екаккхан̣е екачитте апуббам̣ ачаримам̣ абхисамайо бхавати. тена̄ха бхагава̄ ‘‘сахасачча̄бхисамайа̄ арийаса̄вакасса тӣн̣и сам̣йоджана̄ни пахӣйантӣ’’ти.

70. таттха саматхавипассана̄ йуганаддха̄ ваттама̄на̄ екака̄ле екаккхан̣е екачитте чатта̄ри кичча̄ни кароти, дуккхам̣ парин̃н̃а̄бхисамайена абхисамети, йа̄ва маггам̣ бха̄вана̄бхисамайена абхисамети. ким̣ ка̄ран̣а̄? дуккхам̣ парин̃н̃а̄бхисамайо, йа̄ва маггам̣ бха̄вана̄бхисамайо. евам̣ дит̣т̣ханто йатха̄ на̄ва̄ джалам̣ гаччхантӣ чатта̄ри кичча̄ни кароти, па̄римам̣ тӣрам̣ па̄пети, оримам̣ тӣрам̣ джахати, бха̄рам̣ вахати, сотам̣ чхиндати; евамева саматхавипассана̄ йуганаддха̄ ваттама̄на̄ екака̄ле екаккхан̣е екачитте чатта̄ри кичча̄ни кароти, дуккхам̣ парин̃н̃а̄бхисамайена абхисамети, йа̄ва маггам̣ бха̄вана̄бхисамайена абхисамети. йатха̄ ва̄ сӯрийо удайанто екака̄ле апуббам̣ ачаримам̣ чатта̄ри кичча̄ни кароти, андхака̄рам̣ видхамати, а̄локам̣ па̄тукароти, рӯпам̣ нидассӣйати, сӣтам̣ парийа̄дийати; евамева саматхавипассана̄ йуганаддха̄ ваттама̄на̄ екака̄ле…пе… йатха̄ падӣпо джаланто екака̄ле апуббам̣ ачаримам̣ чатта̄ри кичча̄ни кароти, андхака̄рам̣ видхамати, а̄локам̣ па̄тукароти, рӯпам̣ нидассӣйати, упа̄да̄нам̣ парийа̄дийати; евамева саматхавипассана̄ йуганаддха̄ ваттама̄на̄ екака̄ле…пе….

йада̄ арийаса̄вако сота̄панно бхавати авинипа̄тадхаммо нийато йа̄ва дуккхассантам̣ кароти, айам̣ дассанабхӯми. сота̄паттипхалан̃ча сота̄паттипхале т̣хито уттари саматхавипассанам̣ бха̄венто йуганаддха̄ ваттама̄на̄ ка̄мара̄габйа̄па̄да̄нам̣ йебхуййена паха̄на̄ арийаса̄вако хоти. сакада̄га̄ми паринит̣т̣хитатта̄ сакидева имам̣ локам̣ а̄гантва̄ дуккхассантам̣ кароти, айам̣ танубхӯми.

сакада̄га̄мипхалан̃ча йо сакада̄га̄мипхале т̣хито випассанам̣ бха̄венто ка̄мара̄габйа̄па̄де са̄нусайе анавасесам̣ паджахати, ка̄мара̄габйа̄па̄десу анавасесам̣ пахӣнесу пан̃чорамбха̄гийа̄ни сам̣йоджана̄ни пахӣна̄ни бхаванти сакка̄йадит̣т̣хи сӣлаббатапара̄ма̄со вичикиччха̄ ка̄маччхандо бйа̄па̄до ча, имесам̣ пан̃чаннам̣ орамбха̄гийа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паха̄на̄ [паха̄на̄йа (пӣ. ка.)] арийаса̄вако хоти ана̄га̄мӣ таттха паринибба̄йӣ ана̄ваттидхаммо тасма̄ лока̄, айам̣ вӣтара̄габхӯми.

ана̄га̄мипхалан̃ча ана̄га̄мипхале т̣хито уттари саматхавипассанам̣ бха̄венто пан̃ча уддхамбха̄гийа̄ни сам̣йоджана̄ни паджахати рӯпара̄гаарӯпара̄гама̄науддхаччаавиджджан̃ча. имесам̣ пан̃чаннам̣ уддхамбха̄гийа̄нам̣ сам̣йоджана̄нам̣ паха̄на̄ арийаса̄вако араха̄ бхавати, кхӣн̣а̄саво вуситава̄ саммадан̃н̃а̄ [сампаджан̃н̃о (пӣ. ка.)] вимутто париккхӣн̣абхавасам̣йоджано ануппаттасадаттхо, айам̣ ката̄бхӯми.

арахантова айам̣ сопа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту. тасса а̄йуккхайа̄ джӣвитиндрийа̄пародха̄ идан̃ча дуккхам̣ нируджджхати, ан̃н̃ан̃ча дуккхам̣ на уппаджджати. йо имасса дуккхасса ниродхо вӯпасамо, ан̃н̃асса ча апа̄тубха̄во, айам̣ анупа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту. има̄ две нибба̄надха̄туйо. ити сачча̄ни вутта̄ни. сачча̄бхисамайо вутто, килесававаттха̄нам̣ вуттам̣, паха̄нам̣ вуттам̣, бхӯмийо вутта̄, пхала̄ни вутта̄ни, нибба̄надха̄туйо вутта̄. евамимесу вуттесу саббабодхи вутта̄ бхавати. еттха його каран̣ӣйо.

71. таттха катама̄йо нава анупуббасама̄паттийо? чатта̄ри джха̄на̄ни чатассо ча арӯпасама̄паттийо ниродхасама̄патти ча. таттха чатта̄ри джха̄на̄ни катама̄ни? идха, бхиккхаве, [пасса дӣгханика̄йе] бхиккху вивиччева ка̄мехӣти виттха̄рена ка̄табба̄ни. таттха катама̄ чатта̄ро арӯпасама̄паттийо? вира̄гино вата ваттаббо, йа̄ва ниродхасама̄патти виттха̄рена ка̄табба̄. има̄йо нава анупуббасама̄паттийо.

таттха катамам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣? пан̃чан̇гавиппайуттам̣ пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣. катамехи пан̃чахи ан̇гехи виппайуттам̣? пан̃чахи нӣваран̣ехи. таттха катама̄ни пан̃ча нӣваран̣а̄ни? ка̄маччхандоти виттха̄ретаббо. таттха катамо ка̄маччхандо? йо пан̃часу ка̄магун̣есу чхандара̄го пемам̣ никанти аджджхоса̄нам̣ иччха̄ муччха̄ паттхана̄ апаричча̄го анусайо парийут̣т̣ха̄нам̣, айам̣ ка̄маччханданӣваран̣ам̣. таттха катамам̣ бйа̄па̄данӣваран̣ам̣? йо саттесу сан̇кха̄ресу ча а̄гха̄то…пе… йатха̄ досе татха̄ ниот̣т̣ха̄на̄, айам̣ бйа̄па̄до нӣваран̣ам̣. таттха катамам̣ миддхам̣? йа̄ читтасса джал̣ата̄ читтасса гаруттам̣ читтасса акамманӣйата̄ читтасса никкхепо нидда̄йана̄ пачаликата̄ пачала̄йана̄ пачала̄йанам̣, идам̣ миддхам̣. таттха катамам̣ тхинам̣ [тхӣнам̣ (пӣ.)]? йа̄ ка̄йасса тхината̄ джал̣ата̄ ка̄йасса гарутта̄ ка̄йасса аппассаддхи, идам̣ тхинам̣. ити идан̃ча тхинам̣ пуримакан̃ча миддхам̣ тадубхайам̣ тхинамиддханӣваран̣анти вуччати. таттха катамам̣ уддхаччам̣? йо авӯпасамо читтасса, идам̣ уддхаччам̣. таттха катамам̣ куккуччам̣? йо четасо вилекхо алан̃чана̄ вилан̃чана̄ хадайалекхо виппат̣иса̄ро, идам̣ куккуччам̣. ити идан̃ча куккуччам̣ пуримакан̃ча уддхаччам̣ тадубхайам̣ уддхаччакуккуччанӣваран̣анти вуччати. таттха катамам̣ вичикиччха̄нӣваран̣ам̣? йо буддхе ва̄ дхамме ва̄ сан̇гхе ва̄…пе… айам̣ вичикиччха̄. апи ча кхо пана пан̃ча вичикиччха̄йо саманантара̄йика̄ десантара̄йика̄ сама̄паттантара̄йика̄ маггантара̄йика̄ саггантара̄йика̄, има̄йо пан̃ча вичикиччха̄йо. идха пана сама̄паттантара̄йика̄ вичикиччха̄ адхиппета̄. име пан̃ча нӣваран̣а̄.

таттха нӣваран̣а̄нӣти ко вачанаттхо, куто нива̄райантӣти? саббато кусалапаккхика̄ нива̄райанти. катхам̣ [ким̣ кам̣ (пӣ. ка.)] нива̄райанти? ка̄маччхандо асубхато нива̄райати, бйа̄па̄до метта̄йа [меттато (пӣ.)] нива̄райати, тхинам̣ пассаддхито нива̄райати, миддхам̣ вӣрийа̄рамбхато нива̄райати, уддхаччам̣ саматхато нива̄райати, куккуччам̣ авиппат̣иса̄рато нива̄райати, вичикиччха̄ пан̃н̃а̄то пат̣иччасамуппа̄дато нива̄райати.

апаро парийа̄йо. ка̄маччхандо алобхато кусаламӯлато нива̄райати, бйа̄па̄до адосато нива̄райати, тхинамиддхам̣ сама̄дхито нива̄райати, уддхаччакуккуччам̣ сатипат̣т̣ха̄нехи нива̄райати, вичикиччха̄ амохато кусаламӯлато нива̄райати.

апаро парийа̄йо. тайо виха̄ра̄ диббавиха̄ро брахмавиха̄ро арийавиха̄ро. диббавиха̄ро чатта̄ри джха̄на̄ни, брахмавиха̄ро чатта̄ри аппама̄н̣а̄ни, арийавиха̄ро саттатим̣са бодхипаккхийа̄ дхамма̄. таттха ка̄маччхандо уддхаччам̣ куккуччан̃ча диббавиха̄рам̣ нива̄райати, бйа̄па̄до брахмавиха̄рам̣ нива̄райати, тхинамиддхам̣ вичикиччха̄ ча арийавиха̄рам̣ нива̄райати.

апаро парийа̄йо. ка̄маччхандо бйа̄па̄до уддхаччакуккуччан̃ча саматхам̣ нива̄райанти, тхинамиддхам̣ вичикиччха̄ ча випассанам̣ нива̄райанти, ато нӣваран̣анти вуччанте. имехи пан̃чахи ан̇гехи виппайуттам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣.

катамехи пан̃чахи ан̇гехи сампайуттам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣? витаккавича̄рехи пӣтийа̄ сукхена ча читтекаггата̄йа ча. имесам̣ пан̃чаннам̣ ан̇га̄нам̣ уппа̄дапат̣ила̄бхасаманна̄гамо саччхикирийам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ пат̣иладдханти вуччати. има̄ни пан̃ча ан̇га̄ни уппа̄детва̄ вихаратӣти, тена вуччате пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣти диббена виха̄рена.

таттха дутийам̣ джха̄нам̣ чатуран̇гасаманна̄гатам̣ пӣтисукхена читтекаггата̄йа аджджхаттам̣ сампаса̄данена има̄ни чатта̄ри ан̇га̄ни уппа̄детва̄ сампа̄детва̄ вихарати, тена вуччати дутийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣти.

таттха пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ татийам̣ джха̄нам̣ сатийа̄ сампаджан̃н̃е сукхена читтекаггата̄йа упеккха̄йа има̄ни пан̃чан̇га̄ни уппа̄детва̄ сампа̄детва̄ вихарати, тена вуччати татийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣти.

таттха чатуттхам̣ джха̄нам̣ чатуран̇гасаманна̄гатам̣ упеккха̄йа сатипа̄рисуддхийа̄ адуккхамасукха̄йа ведана̄йа читтекаггата̄ ча, имехи чатӯхан̇гехи саманна̄гатам̣ чатуттхам̣ джха̄нам̣. ити имесам̣ чатуннам̣ ан̇га̄нам̣ уппа̄до пат̣ила̄бхо саманна̄гамо саччхикирийа̄ чатуттхам̣ джха̄нам̣ пат̣иладдханти вуччати. има̄ни чатта̄ри джха̄на̄ни уппа̄детва̄ сампа̄детва̄ упасампаджджа вихарати, тена вуччати диббена виха̄рена вихаратӣти.

таттха катамо аниччат̣т̣хо? пӣл̣анат̣т̣хо аниччат̣т̣хо пабхан̇гат̣т̣хо сампа̄панат̣т̣хо вивекат̣т̣хо аниччат̣т̣хо, айам̣ аниччат̣т̣хо.

таттха катамо дуккхат̣т̣хо? пӣл̣анат̣т̣хо дуккхат̣т̣хо сампӣл̣анат̣т̣хо сам̣вегат̣т̣хо бйа̄дхинат̣т̣хо, айам̣ дуккхат̣т̣хо.

таттха катамо сун̃н̃ат̣т̣хо? анупалитто сун̃н̃ат̣т̣хо, асамбха̄джанат̣т̣хо гатапат̣т̣хо [аппат̣т̣хо (пӣ.)] виват̣т̣ат̣т̣хо, айам̣ сун̃н̃ат̣т̣хо.

таттха катамо анаттат̣т̣хо? аниссарийат̣т̣хо анаттат̣т̣хо, авасаваттанат̣т̣хо, ака̄мака̄рит̣т̣хо паривидат̣т̣хо, айам̣ анаттат̣т̣хоти.

суттаттхасамуччайо на̄ма сам̣ваттисантика̄ пет̣акабхӯми саматта̄.