5. пан̃чамабхӯми
43. таттха катамо ха̄равибхан̇го? йаттха сол̣аса ха̄ра̄ аккхарасо бхедам̣ гаччханти. таттха а̄димхи десана̄ха̄ро. таттха айам̣ га̄тха̄ кусала̄ ва̄ акусала̄ ва̄ сачча̄ни ва̄ саччекадесо ва̄. ким̣ деситанти? сутте вӣмам̣са̄ десана̄ха̄ро. йатха̄ арийасачча̄ни никкхепо чатта̄ри сачча̄ни са̄дха̄ран̣а̄ни аса̄дха̄ран̣а̄ни ча. йа̄ни ча ат̣т̣ха̄раса пада̄ни дуккхато сатта пада̄ни сан̇кхепена ка̄йикена четасикена дуккхена, аппийасампайогена пийавиппайогена ча тӣхи ча сан̇кхата̄хи. таттха тӣн̣и сан̇кхаталаккхан̣а̄ни тиссо дуккхата̄ уппа̄до сан̇кхаталаккхан̣ам̣, сан̇кха̄радуккхата̄йа дуккхата̄ ча сан̇кхаталаккхан̣ам̣, випарин̣а̄мадуккхата̄йа дуккхата̄ти ан̃н̃атхаттхам̣ ча сан̇кхаталаккхан̣ам̣, дуккхадуккхата̄йа ча дуккхата̄, имесам̣ тин̣н̣ам̣ сан̇кхаталаккхан̣а̄нам̣ тӣсу ведана̄бхӯмӣсу адуккхамасукха̄ ведана̄ уппа̄до сан̇кхаталаккхан̣ам̣, сан̇кха̄радуккхата̄йа ча дуккхата̄ тайо сан̇кхаталаккхан̣ам̣, сукха̄ ведана̄йа ча випарин̣а̄мадуккхата̄йа ча дуккхата̄ти ан̃н̃атхаттам̣ сан̇кхаталаккхан̣ам̣, дуккха̄ведана̄ дуккхадуккхата̄ ча дуккхата̄ имамхи имесу навападесу пат̣хамакесу саттасу падесу сол̣асасу падесу дуккха̄ парийеситабба̄, ека̄даса дуккхата̄йа ча лаккхан̣ам̣ ниддесе ниддит̣т̣хам̣. па̄тубха̄валаккхан̣а̄ джа̄тийа̄ ча па̄тубха̄вачутилаккхан̣о чутоти виттха̄рена паннарасапада̄ни каттабба̄ни, евам̣ са̄дха̄ран̣а̄ни аса̄дха̄ран̣а̄ни ча саттасу дасасу падесу сан̃н̃а̄са тивидхе ча са̄санаппат̣т̣ха̄не ат̣т̣ха̄расавидхесу ча сутта̄дхит̣т̣ха̄несу дасавидхесу ча суттавидхеййесу сол̣асавидхесу ча ха̄ресу екавӣсативидха̄йа ча павичайавӣмам̣са̄йа̄ти идам̣ деситам̣. йатха̄бхӯтан̃ча деситанти, айам̣ вуччати десана̄ха̄ро.
44. таттха катамо вичайо ха̄ро?
падам̣ пан̃ха̄ ча пуччха̄ ча, ким̣ пуббам̣ кин̃ча паччхимам̣;
анугӣти са̄ ча вичайо, ха̄ро вичайоти ниддит̣т̣хо.
паданти пат̣хамам̣ падам̣. тасса ко аттхо? йам̣ бхагава̄ пут̣т̣хо а̄йасмата̄ аджитена там̣ гахетаббам̣, катипада̄ни пут̣т̣ха̄ни йатха̄ким̣ кенассу нивуто локоти га̄тха̄, има̄ни катипада̄ни чатта̄ри ити висаджджана̄йа пуччха̄. йаттакехи падехи бхагавата̄ висаджджита̄ни пада̄ни ити пуччха̄йа ча йа̄ пада̄нам̣ сан̇ка̄сана̄, идам̣ вуччати паданти.
пан̃ха̄ти има̄ни чатта̄ри пада̄ни. кати пан̃ха̄? еко ва̄ две ва̄ тадуттари ва̄ има̄ни чатта̄ри пада̄ни еко пан̃хо, аттха̄нупариватти бйан̃джанам̣ хоти, самбахула̄нипи пада̄ни екамеваттхам̣ пуччхати. има̄ни чатта̄ри пада̄ни анупариваттӣни там̣ бйан̃джанена еко пан̃хова хоти. кенассу нивуто локоти локам̣ сандха̄йа пуччхати, кенассу наппака̄сати кисса̄бхилепанам̣ брӯсӣти там̣йева пуччхати. ким̣су тасса махаббхайанти там̣йева пуччхати. евам̣ аттха̄нупариватти бйан̃джанам̣ еко пан̃хо хоти, со пан̃хо чатуббидхо екам̣сабйа̄каран̣ӣйо вибхаджджабйа̄каран̣ӣйо пат̣ипуччха̄бйа̄каран̣ӣйо т̣хапанийоти. таттха чаккху аниччанти екам̣сабйа̄каран̣ӣйо, йам̣ аниччам̣ там̣ дуккханти вибхаджджабйа̄каран̣ӣйо, сийа̄ аниччам̣ на чаккху, йа̄нипи а̄йатана̄ни ча на чаккху, та̄нипи аниччанти на чаккхуйева, айам̣ вибхаджджабйа̄каран̣ӣйо, йам̣ чаккху там̣ чаккхундрийам̣ нети пат̣ипуччха̄бйа̄каран̣ӣйо, там̣ чаккху татха̄гатоти т̣хапанийо. ан̃н̃атра чаккхуна̄ти т̣хапанийо пан̃хо. идам̣ пан̃хам̣ бхагава̄ ким̣ пуччхито, локасса сам̣килесо пуччхито. ким̣ ка̄ран̣ам̣? тивидхо хи сам̣килесо тан̣ха̄сам̣килесо ча дит̣т̣хисам̣килесо ча дуччаритасам̣килесо ча. таттха авиджджа̄йа нивутоти авиджджам̣ дассети, джаппа̄ти тан̣хам̣ дассети, махаббхайанти акусаласса каммасса випа̄кам̣ дассети, сотам̣ на̄ма сукхаведанӣйасса каммасса дуккхаведанӣйо випа̄ко бхависсатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти бхагава̄ висаджджети, чатӯхи йо падехи авиджджа̄йа нивуто локоти…пе… евам̣ вуччати.
45. тадуттари пат̣ипуччхати, саванти саббадхи сота̄ти га̄тха̄, чатта̄ри пада̄ни пуччхати там̣ бхагава̄ двӣхи падехи висаджджети.
йа̄ни сота̄ни локасмим̣, сати тесам̣ нива̄ран̣ам̣;
сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯми, пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре.
има̄ни чатта̄ри пада̄ни двӣхи падехи висаджджети. идам̣ паданти пуччхито, тасса сам̣килит̣т̣хасса локасса вода̄нам̣ пуччхито, сота̄ни чха тан̣ха̄ка̄йа̄ бахула̄дхивачанена ниддит̣т̣ха̄ бхаванти саббехи а̄йатанехи. та̄ни сота̄ни кена нива̄рийантӣти парийут̣т̣ха̄напаха̄нам̣ пуччхати, кена сота̄ пидхӣйарети анусайасамуггха̄там̣ пуччхати. таттха бхагава̄ чхасу два̄ресу сатийа̄ десети, йо хи сампаджа̄но вихарати сатидова̄рике ча тасса индрийа̄ни гутта̄ни самбхаванти. таттха гуттесу индрийесу йа̄ йа̄ випассана̄, са̄ са̄ тесам̣ тесам̣ сота̄нам̣ тасса̄ ча авиджджа̄йа йо локо нивуто аччантапаха̄на̄йа сам̣ваттати. евам̣ сота̄ни пихита̄нипи бхаванти тато уттари пуччхати.
пан̃н̃а̄ ча сати ча на̄марӯпасса кхо тасса бхагавантам̣ пут̣т̣хума̄гамма каттхетам̣ упасаммати има̄ни чатта̄ри пада̄ни бхагава̄ екена падена висаджджети.
йаметам̣ пан̃хам̣ апуччхи [пуччхасе пан̃хам̣ (пӣ. ка.) пасса су. ни. 1043], аджита там̣ вада̄ми те…пе…;
вин̃н̃а̄н̣асса ниродхена, еттхетам̣ упасаммати.
имина̄ пан̃хена ким̣ пуччхати? анупа̄дисесанибба̄надха̄тум̣ пуччхати, там̣ бхагава̄ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ висаджджети. таттха пат̣хамена пан̃хена сам̣килесам̣ пуччхати. дутийена пан̃хена вода̄нам̣ пуччхати. татийена пан̃хена сопа̄дисесанибба̄надха̄тум̣ пуччхати. чатуттхена пан̃хена анупа̄дисесанибба̄надха̄тум̣ пат̣ипуччхати тато уттари пат̣ипуччхати.
йе ча сан̇кха̄тадхамма̄се, йе ча секха̄ [секкха̄ (ка.) пасса су. ни. 1044] путхӯ идха;
тесам̣ ме нипако ирийам̣, пут̣т̣хо пабрӯхи ма̄риса.
има̄ни чатта̄ри пада̄ни пуччхати. кати ча пана те пан̃хе сан̇кха̄тадхамма̄ ча араханта̄ секкха̄ ча? ким̣ пуббам̣ кин̃ча паччхиманти айаматтхо. таттха катарам̣ пат̣хамам̣ пуччхати, катарам̣ паччха̄? арахантам̣ пат̣хамам̣ пуччхати. секкхадхамме таттха кена падена сан̇кха̄тадхамма̄ти араханто гахита̄, путхӯти секкха̄ гахита̄. тесам̣ ме нипакоти са̄дха̄ран̣ам̣ падам̣ бхагавантам̣ пуччхати. тасса са̄дха̄ран̣а̄ни ча аса̄дха̄ран̣а̄ни ча пан̃хесу пуччхитабба̄ни. там̣ бхагава̄ висаджджети. на татха̄ пут̣т̣хам̣, пат̣хамам̣ пут̣т̣хам̣, там̣ паччха̄ висаджджети. йам̣ паччха̄ пуччхитам̣ пат̣хамам̣ висаджджети. кин̃ча идам̣ пуччхитам̣ висуддха̄нам̣ висуджджханта̄нан̃ча ка̄ ирийа̄ти идам̣ пуччхи, там̣ ка̄месу на̄бхигиджджхеййа. манаса̄на̄вило сийа̄ти парийут̣т̣ха̄на̄ни витаккена ча бхагава̄ нива̄рети, две пана витаккаана̄вилата̄йа парийут̣т̣ха̄нам̣, йатха̄ нӣваран̣есу ниддит̣т̣хам̣. кусала̄ саббадхаммесӯти арахантам̣ висаджджети.
кенассу тарати огханти га̄тха̄, има̄ни чатта̄ри пада̄ни. чатта̄ройева пан̃ха̄. ким̣ ка̄ран̣ам̣, на хи еттха аттха̄нупариватти бйан̃джанам̣ [йатха̄нупариваттхиваджджам̣ (пӣ. ка.)] йатха̄ пат̣хамам̣ аджитапан̃хесу, тасса на екам̣сена бахӯни висаджджана̄ни, бахука̄ пан̃ха̄, екова на ча̄пи, саббе пуччхати, пуббе висаджджито, йатха̄ чатуттхо аджитопан̃хе, йам̣ еттха йатха̄бхӯтам̣ парийесана̄падабандхена висаджджана̄йо евам̣ йатха̄бхӯтам̣ парийесати. йо пуна еттха йам̣ евам̣ пуччхати таттха айама̄ка̄ро пуччхана̄йам̣ антоджат̣а̄ бахиджат̣а̄ти га̄тха̄ [сам̣. ни. 1.29] пуччхитависаджджана̄йа маггитабба̄. катхам̣ висаджджита̄ти бхагава̄ти висаджджети? сӣле патит̣т̣ха̄йа наро сапан̃н̃оти га̄тха̄. таттха читтабха̄вана̄йа саматха̄, пан̃н̃а̄бха̄вана̄йа випассана̄. таттха евам̣ анумӣйати, йе дхамма̄ саматхена ча випассана̄йа ча пахӣйанти, те име антоджат̣а̄ бахиджат̣а̄. таттха висаджджанам̣ саматхена ра̄го пахӣйати, випассана̄йа авиджджа̄. аджджхаттаваттхуко ра̄го антоджат̣а̄, ба̄хираваттхуко ра̄го бахиджат̣а̄. аджджхаттаваттхука̄ сакка̄йадит̣т̣хи, айам̣ антоджат̣а̄. екасат̣т̣хи дит̣т̣хигата̄ни ча ба̄хираваттхука̄ни бахиджат̣а̄, йа̄ хи аджджхаттаваттхука̄ йа̄ дит̣т̣хибха̄гийена бхависсати, айам̣ джат̣а̄. татха̄ сам̣кхиттена йа̄ ка̄чи аджджхаттаваттхука̄ тан̣ха̄ ча дит̣т̣хи ча, айам̣ антоджат̣а̄. йа̄ ка̄чи ба̄хираваттхука̄ тан̣ха̄ ча дит̣т̣хи ча, айам̣ бахиджат̣а̄.
йатха̄ девата̄ бхагавантам̣ пуччхати ‘‘чатучаккам̣ навадва̄ра’’нти га̄тха̄ [сам̣йуттаника̄йе]. таттха бхагава̄ висаджджети ‘‘чхетва̄ наддхим̣ вараттам̣ ча̄’’ти га̄тха̄, идам̣ бхагава̄ дуккханиродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ висаджджети. има̄йа висаджджана̄йа бхагава̄ анумӣйати килесе еттха пурима̄йа га̄тха̄йа ниддиситаббена. там̣ хи чатучакканти чатта̄ро ва̄ хаттхапа̄да̄. навадва̄ранти нава ван̣амукха̄ни. йатха̄ чатучакканти чатта̄ро упа̄да̄на̄, упа̄да̄наппаччайа̄ бхаво, упа̄да̄наниродха̄ бхаваниродхо. навадва̄ранти нава ма̄навидха̄, ма̄наджа̄тика̄йа хи дуккхам̣ сеййенамхи парасо тӣн̣и тика̄ни пун̣н̣ам̣. тикена сам̣йуттам̣ хи пан̃чака̄магун̣ико ра̄го. таттха наддхӣти тан̣ха̄ висаджджӣйати. вараттанти ма̄нам̣ висаджджети, иччха̄ лобхо ча па̄пакоти пан̃чака̄магун̣ико ра̄го. таттха висамалобхо па̄пакоти ниддисийати самӯлатан̣ханти. ан̃н̃а̄н̣амӯлака̄ тан̣ха̄ти ан̃н̃а̄н̣амӯлака̄ тан̣ха̄, тан̣ха̄йа ча дит̣т̣хийа̄ ча паха̄нам̣. йе ча пуна ан̃н̃епи кечи чатучаккайогена тенева ка̄ран̣ена ча йуджджанти, сам̣са̄рага̄мино дхамма̄ саббе ниддиситабба̄. таттха̄йам̣ га̄тха̄ висаджджана̄ пуччха̄йа ча висаджджана̄йа самети [самам̣ти (пӣ.)]. йам̣ йади сандена атха саха бйа̄каран̣ена анугӣтийам̣ ча со вичайоти бхагава̄ йаттака̄ни пада̄ни никкхипати, таттакехи ануга̄йати.
46. ат̣т̣хахи, бхиккхаве, ан̇гехи саманна̄гато бхиккху дӯтеййам̣ гантумарахати [ка̄тумарахати (пӣ. ка.) пасса а. ни. 8.16]. има̄ни ат̣т̣ха пада̄ни никкхитта̄ни. чхахи падехи бхагава̄ ануга̄йати.
‘‘йо ве на бйатхати [бйа̄тхати (ка.)] патва̄, парисам̣ уггава̄диним̣;
на ча ха̄пети вачанам̣, на ча чха̄дети са̄санам̣.
‘‘асандиддхим̣ ча бхан̣ати, пуччхито на ча куппати;
са ве та̄дисако бхиккху, дӯтеййам̣ гантумарахатӣ’’ти.
таттха пана бхагава̄ йаттака̄ни пада̄ни никкхипати, таттакехи ануга̄йати. саттахи, бхиккхаве, ан̇гехи саманна̄гато калйа̄н̣амитто пийо гарубха̄ванӣйоти виттха̄рена, идам̣ бхагава̄ саттахи падехи ануга̄йати. ити бахуссутава̄ ануга̄йати, аппатаракатхам̣ падам̣ ва̄ никкхепо, бахуссутава̄ нава пада̄ни никкхепо, аппатарика̄ анугӣтийа̄ бахутарика̄ ануга̄йати. айам̣ вуччати те анугӣти ча вичайо, айам̣ вичайо на̄ма ха̄ро.
таттха катамо йуттиха̄ро?
саббесам̣ ха̄ра̄нам̣, йа̄ бхӯмӣ йо ча гочаро тесам̣;
йутта̄йутти париккха̄, ха̄ро йуттӣти ниддит̣т̣хо.
ха̄ра̄нам̣ сол̣асаннам̣ йатха̄ десана̄ йатха̄ вичайо йо ча ниддисийати, айам̣ ниддесо. айам̣ пуччха̄ суттесу на йуджджатӣти йа̄ таттха вӣмам̣са̄, айам̣ йутти.
йатха̄ хи сахетӯ саппаччайа̄ сатта̄ сам̣килиссанти, аттхи хету аттхи паччайо сатта̄нам̣ сам̣килеса̄йа, сахетӯ саппаччайа̄ сатта̄ висуджджханти, аттхи хету аттхи паччайо сатта̄нам̣ висуддхийа̄. сӣлавата̄, а̄нанда, пуггалена на веййа̄каран̣ийа̄ кинти ме виппат̣иса̄ро уппа̄деййа…пе… абйа̄каран̣ам̣ каттаббам̣, айам̣ висуддхийа̄ магго. тасса хету ко паччайо, сӣлаккхандхасса чатта̄ри чатта̄ри хету ча паччайо ча. саппурисасам̣сево йо ча патирӯпадесава̄со ча, айам̣ упа̄да̄паччайата̄ саппаччайо. йам̣ пора̄н̣акаммам̣ асса випа̄ко паччайо, та̄йа паччайа̄йа аттасамма̄пан̣идхи, айам̣ хету. ити сӣлаккхандхо сахету саппаччайоти идам̣ локикам̣ сӣлам̣.
йам̣ пана локуттарам̣ сӣлам̣, тасса тӣн̣и индрийа̄ни паччайо – саддхиндрийам̣ вӣрийиндрийам̣ сама̄дхиндрийам̣ – айам̣ паччайо. сатиндрийан̃ча пан̃н̃индрийан̃ча хету. пан̃н̃а̄йа ниббедхага̄минийа̄, йам̣ сӣлам̣ джа̄йати. сота̄паннасса ча сӣлам̣ тена̄йам̣ хету айам̣ паччайо. йам̣ пуна сама̄дхино пассаддхи ча пӣти ча па̄моджджам̣ паччайо. йам̣ сукхам̣ хету тена сама̄дхиккхандхо сахету саппаччайо. йам̣ сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, айам̣ пан̃н̃а̄. тасса паратогхосо аджджхаттам̣ ча йонисо манасика̄ро хету ча паччайо ча, ити име тайо кхандха̄ сахетӯ саппаччайа̄ евам̣ сатта пан̃н̃а̄. саттабйа̄каран̣ӣсу ча суттесу на йуджджати. айам̣ йуттиха̄ро. со чатӯсу маха̄падесесу дат̣т̣хаббо.
47. таттха катамам̣ падат̣т̣ха̄нам̣?
дхаммам̣ десети джино, тасса ча дхаммасса йам̣ падат̣т̣ха̄нам̣;
ити йа̄ва саббадхамма̄, есо ха̄ро падат̣т̣ха̄но.
таттха пан̃чака̄магун̣а̄ ка̄мара̄гасса падат̣т̣ха̄нам̣. йесам̣ кесан̃чи ка̄мара̄го уппаджджати уппанно ва̄ уппаджджиссати ва̄, етесу йепи пан̃часу рӯпесу а̄йатанесу на̄н̃н̃атра етехи ка̄мара̄гасса падат̣т̣ха̄нанти. вуччате, тена пан̃ча ка̄магун̣а̄ ка̄мара̄гасса падат̣т̣ха̄нам̣. пан̃чиндрийа̄ни рӯпара̄гасса падат̣т̣ха̄нам̣. маниндрийам̣ бхавара̄гасса падат̣т̣ха̄нам̣. пан̃чаккхандха̄ сакка̄йадит̣т̣хийа̄ падат̣т̣ха̄нам̣. екасат̣т̣хи дит̣т̣хигата̄ни дит̣т̣хира̄гасса падат̣т̣ха̄нам̣. ка̄мадха̄ту ка̄мара̄гасса падат̣т̣ха̄нам̣. арӯпадха̄ту арӯпара̄гасса падат̣т̣ха̄нам̣. сукхасан̃н̃а̄ ка̄мара̄гасса падат̣т̣ха̄нам̣. бйа̄па̄дасан̃н̃а̄ бйа̄па̄дасса падат̣т̣ха̄нам̣. асампаджан̃н̃ата̄ саммохасса падат̣т̣ха̄нам̣. нава а̄гха̄таваттхӯни бйа̄па̄дасса падат̣т̣ха̄нам̣. нававидхам̣ ма̄нам̣ [навама̄нам̣ видхама̄насса (пӣ. ка.)] ма̄насса падат̣т̣ха̄нам̣. сукха̄ ведана̄ ра̄га̄нусайасса падат̣т̣ха̄нам̣. дуккха̄ ведана̄ пат̣игха̄нусайасса падат̣т̣ха̄нам̣. адуккхамасукха̄ ведана̄ авиджджа̄нусайасса падат̣т̣ха̄нам̣. аттава̄дупа̄да̄нан̃ча муса̄ва̄до ча лобхасса падат̣т̣ха̄нам̣. па̄н̣а̄типа̄то ча писун̣ава̄ча̄ ча пхарусава̄ча̄ ча бйа̄па̄дасса падат̣т̣ха̄нам̣. миччхаттан̃ча сампхаппала̄по ча мохасса падат̣т̣ха̄нам̣. бхавам̣ бхоган̃ча вока̄ро ахам̣ка̄расса падат̣т̣ха̄нам̣. ба̄хира̄нам̣ париггахо мамам̣ка̄расса падат̣т̣ха̄нам̣. ка̄йасса сан̇гам̣ [ка̄йаван̇кам̣ (пӣ.)] дит̣т̣хийа̄ падат̣т̣ха̄нам̣. ка̄йикадосо досасса падат̣т̣ха̄нам̣. ка̄йикака̄са̄во лобхасса падат̣т̣ха̄нам̣. йо йо ва̄ пана дхаммо йена йена а̄рамман̣ена уппаджджати сачча̄дхит̣т̣ха̄нена ва̄ дхамма̄дхит̣т̣ха̄нена ва̄ анусайанена ва̄, со дхаммо тасса падат̣т̣ха̄нам̣. тена са̄рамман̣ена со дхаммо уппаджджати.
йатха̄ мануссо пуримасса падасса падат̣т̣ха̄нам̣ алабханто дутийам̣ падам̣ уддхарати, со паччха̄нупадам̣ сам̣харати. йади пана йо на дутийападасса падат̣т̣ха̄нам̣ лабхати, апарам̣ падам̣ уддхарати. тасса йо чесо паччайо бхавати. евам̣ дхаммо кусало ва̄ акусало ва̄ абйа̄като ва̄ падат̣т̣ха̄нам̣ алабханто на паваттати. йатха̄ пайуттасса дхаммасса йонила̄бхо [йонисо ла̄бхо (пӣ.)], айам̣ вуччати падат̣т̣ха̄но ха̄ро.
48. таттха катамо лаккхан̣о ха̄ро?
вуттамхи екадхамме, йе дхамма̄ екалаккхан̣а̄ тена;
саббе бхаванти вутта̄, со ха̄ро лаккхан̣о на̄ма.
йесан̃ча сусама̄раддха̄, ниччам̣ ка̄йагата̄сатӣти га̄тха̄йа вутта̄йа ка̄йагата̄сатийа̄ вутта̄ ведана̄гата̄ читтагата̄ дхаммагата̄ ча сати чатуннам̣ сатипат̣т̣ха̄на̄нам̣ екена сатипат̣т̣ха̄нена. на хи читтам̣ екасмим̣ вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийа̄ паваттати, на̄на̄су гатӣсу паваттати, ка̄йагата̄сатийа̄ вутта̄йа вутта̄ ведана̄гата̄ читтадхаммагата̄ ча. на хи ка̄йагата̄сатийа̄ бха̄вита̄йа сатипат̣т̣ха̄на̄ чатта̄ро бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ на гаччханти. евам̣ тассадисесу дхаммесу вуттесу саббадхамма̄ вутта̄ ча бхаванти.
сачиттапарийода̄панам̣, етам̣ буддха̄на са̄сананти га̄тха̄ четасика̄ дхамма̄ вутта̄, читте рӯпам̣ вуттам̣. идам̣ на̄марӯпам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣. тато сачиттапарийода̄пана̄ йам̣ йам̣ одапети, там̣ дуккхам̣. йена одапети, со магго. йато одапана̄, со ниродхо. чаккхум̣ ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, таттха сахаджа̄та̄ ведана̄ сан̃н̃а̄ четана̄ пхассо манасика̄ро ете те дхамма̄ екалаккхан̣а̄ уппа̄далаккхан̣ена. йо ча рӯпе ниббиндати, ведана̄йа со ниббиндати, сан̃н̃а̄сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣есупи со ниббиндати. ити йе екалаккхан̣а̄ дхамма̄, тесам̣ екамхи дхамме ниддит̣т̣хе саббе дхамма̄ ниддит̣т̣ха̄ хонти, айам̣ вуччати лаккхан̣о ха̄ро.
таттха катамо чатубйӯхо ха̄ро?
нирутти адхиппа̄йо ча, бйан̃джана̄ десана̄йа ча;
суттаттхо пубба̄парасандхи, есо ха̄ро чатубйӯхо.
таттха катама̄ нирутти, са̄ катхам̣ парийеситабба̄ [пасситабба̄ (пӣ. ка.)]? йатха̄ вуттам̣ бхагавата̄ ека̄дасахи ан̇гехи саманна̄гато бхиккху кхиппам̣ дхаммесу махаттам̣ па̄пун̣а̄ти, аттхакусало ча хоти, дхаммакусало ча хоти, нируттикусало ча хоти, иттха̄дхивачанакусало ча хоти, пуриса̄дхивачанакусало ча, випуриса̄дхивачанакусало ча, атӣта̄дхивачанакусало ча, ана̄гата̄дхивачанакусало ча, паччуппанна̄дхивачанакусало ча. ека̄дхиппа̄йена кусало на̄на̄дхиппа̄йена кусало. кимхи деситам̣, атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣. иттха̄дхивачанена пуриса̄дхивачанена випуриса̄дхивачанена саббам̣ йатха̄суттам̣ ниддит̣т̣хам̣. там̣ бйан̃джанато нируттикосаллато йо йам̣ суттасса сунируттидуннируттитам̣ авеккхати, идам̣ евам̣ ниропайитаббам̣. идампи на ниропайитаббам̣. идам̣ вуччате нируттикосаллам̣.
49. таттха катамам̣ адхиппа̄йакосаллам̣? йатха̄деситасса суттасса саббасса ва̄рам̣ гаччхати имена бхагавата̄ деситаббанти. йатха̄ ким̣ аппама̄до аматам̣ падам̣, пама̄до маччуно паданти га̄тха̄. еттха бхагавато ко адхиппа̄йо? йе асӣтимева а̄кан̇кханти те аппаматта̄ вихариссанти, айам̣ адхиппа̄йо.
йогасса ка̄лам̣ на ниваттати йа̄ ча, со на таттха па̄пинтаве бхаванти;
ведана̄маггаисина̄ [ведана̄маггам̣ исина̄ (пӣ.)] паведитам̣, дхутараджа̄сава̄ дуккха̄ памоккха̄та̄.
еттха бхагавато ко адхиппа̄йо? йе дуккхе на̄сса̄дака̄ [дуккхена са̄дхака̄ (пӣ.)], те вӣрийама̄рабхиссанти дуккхаккхайа̄йа̄ти. айам̣ таттха бхагавато адхиппа̄йо. ити га̄тха̄йа ва̄ бйа̄каран̣ена ва̄ десите имина̄ суттена са̄дхака̄, йо евам̣ дхамма̄нудхаммам̣ пат̣ипаджджатӣти со адхиппа̄йо, айам̣ вуччати десана̄дхиппа̄йо.
таттха катамо пубба̄парасандхи? йам̣ га̄тха̄йам̣ ва̄ суттесу ва̄ пада̄ни асӣти та̄ни бхаванти евам̣ ва̄ евамети тасса̄ га̄тха̄йа суттасса ва̄ йа̄ни пурима̄ни пада̄ни йа̄ни ча паччхимака̄ни, та̄ни самоса̄ретабба̄ни. евам̣ со пубба̄парена сандхи н̃а̄йати. йа̄ ека̄ сама̄раддха̄ га̄тха̄ две тӣн̣и ва̄ тасса мекадесе бха̄сита̄нам̣ абха̄сита̄хи га̄тха̄хи аниддит̣т̣хо аттхо бхавати тадупадха̄ритаббам̣. йам̣ва сабба̄ [йам̣ ваттаббам̣ (пӣ.)] итисса парийесама̄насса парийесана̄ кан̇кха̄, тасса ва̄ пуггаласса пан̃н̃аттӣнам̣ апаре парийеситаббам̣. идам̣ вуччате пубба̄парена сандхи. косалланти ваттхуто нида̄накосаллам̣. бйан̃джанато нируттикосаллам̣. десана̄дхиппа̄йакосаллам̣. пубба̄парена сандхикосаллам̣. таттха тасса га̄тха̄ парийесита̄ нида̄нам̣ ва̄. упалаббхитум̣ на аттхо ниддиситаббо ваттхуто нида̄накосаллам̣ аттхакосаллам̣ имехи чатӯхи падехи аттхо парийесийанто йатха̄бхӯтам̣ парийит̣т̣хо хоти. атха ча саббо ваттхуто ва̄ нида̄нена ва̄ йо адхиппа̄йо бйан̃джано нирутти сандхи ча ануттаро есо пубба̄парена евам̣ суттаттхена деситаббам̣. айам̣ чатубйӯхо ха̄ро.
50. таттха катамо а̄ват̣т̣о ха̄ро?
екамхи падат̣т̣ха̄не, парийесати сесакам̣ падат̣т̣ха̄нам̣;
а̄ват̣т̣ати пат̣ипаккхе, а̄ват̣т̣о на̄ма со ха̄ро.
йатха̄ ким̣ уннал̣а̄нам̣ паматта̄нанти га̄тха̄йо. йам̣ пама̄до, идам̣ кисса падат̣т̣ха̄нам̣? кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ осаггасса. кусаладхаммосагго пана кисса падат̣т̣ха̄нам̣? акусаладхаммапат̣исевана̄йа. кисса падат̣т̣ха̄нам̣, кусаладхаммапат̣исевана̄йа? кисса падат̣т̣ха̄нам̣, килесаваттхупат̣исевана̄йа? ити пама̄дена мохапаккхийа̄ дит̣т̣хи авиджджа̄ чхандара̄гапаккхийа̄. таттха тан̣ха̄ ча дит̣т̣хи чатта̄ро а̄сава̄ тан̣ха̄ ка̄ма̄саво ча бхава̄саво ча дит̣т̣ха̄саво ча авиджджа̄саво ча. таттха читте аттхӣти дит̣т̣хи четасикесу ниччанти пан̃часу ка̄магун̣есу аджджха̄ваханена ка̄ма̄саво, упапаттӣсу а̄сатти бхава̄саво. таттха рӯпака̄йо ка̄ма̄савасса бхава̄савасса ча падат̣т̣ха̄нам̣. на̄мака̄йо дит̣т̣ха̄савасса авиджджа̄савасса ча падат̣т̣ха̄нам̣.
таттха аллийана̄йа аджджхаттава̄ханам̣ ка̄ма̄савасса лаккхан̣ам̣. паттханагантханаабхисан̇кха̄рака̄йасан̇кха̄ран̣ам̣ бхава̄савасса лаккхан̣ам̣, абхинивесо ча пара̄ма̄со ча дит̣т̣ха̄савасса лаккхан̣ам̣. аппат̣иведхо дхаммесу асампаджан̃н̃а̄ ча авиджджа̄савасса лаккхан̣ам̣. име чатта̄ро а̄сава̄ чатта̄ри упа̄да̄на̄ни. ка̄ма̄саво ка̄мупа̄да̄нам̣, бхава̄саво бхавупа̄да̄нам̣, дит̣т̣ха̄саво дит̣т̣хупа̄да̄нам̣, авиджджа̄саво аттава̄дупа̄да̄нам̣, имехи чатӯхи упа̄да̄нехи пан̃чаккхандха̄. таттха авиджджа̄саво читте паха̄таббо, со читте читта̄нупассисса пахӣйати. дит̣т̣ха̄саво дхаммесу паха̄таббо, со дхаммесу дхамма̄нупассисса пахӣйати. бхава̄саво а̄саттийа̄ паха̄таббо, со ведана̄су ведана̄нупассисса пахӣйати. ка̄ма̄саво пан̃часу ка̄магун̣есу паха̄таббо, со ка̄йе ка̄йа̄нупассисса пахӣйати. таттха ка̄йа̄нупассана̄ дуккхамарийасаччам̣ бхаджати. ведана̄нупассана̄ пан̃чаннам̣ индрийа̄нам̣ паччайо сукхиндрийасса дуккхиндрийасса соманассиндрийасса доманассиндрийасса упеккхиндрийасса, саттакилесопача̄ро тена самудайам̣ бхаджати. читте читта̄нупассана̄ ниродхам̣ бхаджати. дхаммесу дхамма̄нупассана̄ маггам̣ бхаджати. тенасса чатӯсу ча дассанена тассева саббе пахӣйанти, йена ниддит̣т̣ха̄ пат̣хамам̣ уннал̣а̄нам̣ паматта̄нам̣ тесам̣ вад̣д̣ханти а̄сава̄. джа̄нато хи пассато а̄сава̄нам̣ кхайо дуккхам̣ самудайо ниродхо магго хи акусала̄ дхамма̄. евам̣ парийеситабба̄. йа̄ва тасса акусаласса гати тато пат̣ипаккхена акусале дхамме парийесати тесам̣ килеса̄нам̣ ха̄рена а̄ват̣т̣ати. айам̣ вуччате а̄ват̣т̣о ха̄ро. евам̣ сукка̄пи дхамма̄ парийеситабба̄. акусаладхамме а̄гамисса.
таттха а̄ват̣т̣асса ха̄расса айам̣ бхӯми сати упат̣т̣ха̄на̄ ча випалла̄са̄ ча чатта̄ри н̃а̄н̣а̄ни сакка̄йасамуппа̄да̄йага̄минӣ ча пат̣ипада̄ сакка̄йаниродхага̄минӣ пат̣ипада̄.
51. таттха катамо вибхатти ха̄ро? йам̣ кин̃чи вибхаджджабйа̄каран̣ӣйам̣ вуччати вибхатти ха̄ро. йатха̄ ким̣ а̄гантва̄ ча пуна пуггало хоти, но ва̄гатам̣ на парибха̄сати [но ва̄ на парибха̄сати (пӣ.), на та̄ва̄йам̣ парибха̄си (ка.)] парипуччхата̄йа пан̃ха̄йа атийанам̣ екасса кин̃чи – айам̣ вуччате вибхатти ха̄ро.
таттха катамо париваттано ха̄ро. йам̣ кин̃чи пат̣ипаккханиддесо, айам̣ вуччати париваттано ха̄ро. йатха̄ вуттам̣ бхагавата̄ самма̄дит̣т̣хикасса пурисапуггаласса миччха̄дит̣т̣хи ниджджин̣н̣а̄ хотӣти виттха̄рена сабба̄ни магган̇га̄ни. айам̣ вуччате париваттано ха̄ро.
таттха катамо вевачано ха̄ро?
вевачанехи анекехи, екам̣ дхаммам̣ пака̄ситам̣;
сутте йо джа̄на̄ти суттавидӯ, вевачано на̄ма со ха̄ро.
йатха̄ а̄йасма̄ са̄рипутто екамхи ваттхумхи вевачанена на̄на̄вуттена бхагавата̄ пасам̣сито ‘‘маха̄пан̃н̃о са̄рипутто ха̄сапан̃н̃о джаванапан̃н̃о’’ти идам̣ пан̃н̃а̄йа вевачанам̣. йатха̄ ча маггавибхан̇ге ниййа̄наттхо екамекам̣ магган̇гам̣ вевачанехи ниддит̣т̣хам̣. евам̣ авиджджа̄йа вевачана̄. екам̣ акусаламӯлам̣ тадева сантам̣ тесу тесу джанападесу тена тена паджа̄нанти. на хи анена тадевапи а̄лапийанти ан̃н̃ам̣ бхаджати. саббака̄маджахасса бхиккхуноти ка̄ма̄ а̄лапита̄. йасса ниттхин̣н̣о сан̇коти тейева ка̄ме сан̇ка̄ти а̄лапати. сун̣ама̄насса пуретарам̣ раджджанти тейева ка̄ме раджджанти а̄лапати. евам̣ суттамхи йо дхаммо десийати тасса парийет̣т̣хи ‘‘катамасса дхаммасса идам̣ на̄мам̣ катамасса идам̣ вевачана’’нти. саббан̃н̃ӯ хи йесам̣ йесам̣ йа̄ нирутти хоти, йатха̄га̄ми тена тена десетӣти тасса вевачанам̣ парийеситаббам̣. айам̣ вевачано ха̄ро.
52. таттха катамо пан̃н̃атти ха̄ро? чатта̄ри арийасачча̄нӣти суттам̣ ниддисати, никкхепапан̃н̃атти. йа̄ самудайапан̃н̃атти. кабал̣ӣка̄ре а̄ха̄ре аттхи чхандо аттхи ра̄го йа̄ва патит̣т̣хитам̣. таттха вин̃н̃а̄н̣ам̣ пабхавапан̃н̃аттим̣ пан̃н̃апети. кабал̣ӣка̄ре а̄ха̄ре наттхи чхандо…пе… самуггха̄ти пан̃н̃атти.
тасса ка̄ма̄сава̄пи читтам̣ вимуччати, бхава̄сава̄пи читтам̣ вимуччати, авиджджа̄сава̄пи читтам̣ вимуччатӣти паха̄напан̃н̃аттим̣ пан̃н̃апети. тан̣ха̄ йасса пураккхата̄ пан̃н̃а̄ париваттати га̄тха̄ мана̄папан̃н̃аттим̣ пан̃н̃апети. евам̣ пана мана̄папан̃н̃аттӣти екадхаммам̣ бхагава̄ пан̃н̃апети. на хи тан̣ха̄ дуккхасамудайоти ка̄ретва̄ саббаттха тан̣ха̄самудайо ниддиситаббо. йатха̄ уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сети винодети паджахатӣти пат̣иккхепапан̃н̃атти. евам̣ саббесам̣ дхамма̄нам̣ кусала̄нан̃ча акусала̄нан̃ча йан̃часса дхаммаккхеттам̣ бхавати, со чева дхаммо таттха паваттати. тадавасит̣т̣ха̄ дхамма̄ тасса̄нуваттака̄ хонти. са̄ дувидха̄ пан̃н̃атти – пара̄дхӣнапан̃н̃атти ча са̄дхӣнапан̃н̃атти ча. катама̄ са̄дхӣнапан̃н̃атти? сама̄дхим̣, бхиккхаве [пасса сам̣. ни. 3.5], бха̄ветха, сама̄хито, бхиккхаве, бхиккху йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти. ‘‘рӯпам̣ аничча’’нти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, айам̣ са̄дхӣнапан̃н̃атти пара̄дхӣнапан̃н̃атти ча, са̄ пан̃н̃атти пан̃н̃а̄йа ча сӣласса ча, йатха̄ чатта̄ри джха̄на̄ни бха̄ветха. тасса аттхи сама̄дхиндрийам̣ мудӯни чатта̄ри индрийа̄ни та̄ни чатупара̄дхӣна̄ни, тӣн̣и авеччаппаса̄дети пара̄дхӣнам̣ сама̄дхиндрийам̣ чатта̄ри индрийа̄ни пара̄дхӣна̄ти чатӯсу арийасаччесу апара̄дхӣнам̣ пан̃н̃индрийам̣ сатипат̣т̣ха̄несу саммаппадха̄несу вӣрийиндрийам̣. ити саке падат̣т̣ха̄не саке кхеттаса̄дхӣно со дхаммо, со ча таттха пан̃н̃а̄петаббо. тасса пат̣ипаккха̄ нигха̄то ниддиситаббо. еттха̄йам̣ анека̄ка̄рапан̃н̃атти кена ка̄ран̣ена айам̣ дхаммо пан̃н̃аттоти. айам̣ вуччате пан̃н̃атти.
53. таттха катамо отаран̣о ха̄ро? чхасу дхаммесу ота̄ретаббам̣. катамесу чхасу? кхандхесу дха̄тӯсу а̄йатанесу индрийесу саччесу пат̣иччасамуппа̄десу. наттхи там̣ суттам̣ ва̄ га̄тха̄ ва̄ бйа̄каран̣ам̣ ва̄. имесу чханнам̣ дхамма̄нам̣ ан̃н̃атарасмим̣ на сандиссати. етта̄вата̄ еса сабба̄ десана̄ йа̄ та̄ кхандха̄ ва̄ дха̄туйо ва̄ а̄йатана̄ни ва̄ сачча̄ни ва̄ пат̣иччасамуппа̄до ва̄, таттха пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ ведана̄ккхандхо ра̄гадосамоха̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣. таттха тиссо ведана̄йо тасса сукха̄йа ведана̄йа соманассо савича̄ро, дуккха̄йа ведана̄йа доманассо савича̄ро, адуккхамасукха̄йа ведана̄йа упеккхо савича̄ро. йам̣ пуна таттха ведайитам̣ идам̣ дуккхасаччам̣, кхандхесу сан̇кха̄раккхандхо таттха ка̄йо паматтам̣ саупаваттати, тан̃ча сан̇кха̄рагато двидха̄ ча бхаван̇готаран̣ам̣ каммам̣ тӣн̣и ча сан̇кха̄ра̄ни пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄ ва̄ апун̃н̃а̄ ва̄ а̄нен̃джа̄ ва̄ хету саббасара̄гасса но вӣтара̄гасса, досасса абхисан̇кха̄ра̄ни ча авӣтара̄го четети ча пакаппети ча, вӣтара̄го пана четети ча но абхисан̇кхароти, йам̣ ун̣хам̣ ваджирам̣ кат̣т̣хе ва̄ руккхе ва̄ ан̃н̃аттха ва̄ патантам̣ бхиндати ча д̣ахати ча, евам̣ сара̄гачетана̄ четети ча абхисан̇кхароти ча. йатха̄ сатам̣ ваджирам̣ на бхиндати на ча д̣ахати, евам̣ вӣтара̄гачетана̄ четети на ча абхисан̇кхароти. таттха пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ еко кхандхо аниндрийасарӣрам̣ сан̃н̃а̄ккхандхо.
таттха дха̄тӯнам̣ ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо. таттха йа̄ рӯпӣ даса дха̄туйо, та̄су десийама̄на̄су рӯпаккхандхо ниддиситаббо, дуккхам̣ арийасаччам̣. йепи ча чха вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄ манодха̄тусаттама̄, таттха вин̃н̃а̄н̣аккхандхо ча ниддиситаббо, дуккхам̣ арийасаччам̣. дхаммадха̄ту пана дхаммасамосаран̣а̄, со дхаммо хетуна̄ ча ниссандена ча пхалена ча киччена ча вевачанена ча йена йена упалаббхати, тена тена ниддиситаббо. йади ва̄ кусала̄ йади ва̄ акусала̄ йади ва̄ абйа̄ката̄ йади ва̄ асан̇кхата̄. два̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣ даса а̄йатана̄ни рӯпа̄ни там̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ ниддиситаббам̣. рӯпаккхандхо ча мана̄йатанан̃ча вин̃н̃а̄н̣аккхандхена ниддиситаббам̣, дуккхам̣ арийасаччам̣. дхамма̄йатанам̣ на̄на̄дхаммасамосаран̣ам̣. таттха йе дхамма̄ индрийа̄нам̣ индрийесу ниддиситабба̄, йе аниндрийа̄нам̣ аниндрийесу ниддиситабба̄. парийа̄йато ча ота̄ретабба̄. йатха̄ са̄ дхаммадха̄ту татха̄ дхамма̄йатанам̣ парийеситаббам̣. йа̄йева хи дхаммадха̄ту тадева дхамма̄йатанам̣ анӯнам̣ анадхикам̣.
таттха пат̣иччасамуппа̄до аттхи тивидхо, аттхи чатуббидхо, аттхи дувидхо. таттха тивидхо пат̣иччасамуппа̄до хетупхаланиссандо. авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄ тан̣ха̄ упа̄да̄нам̣ ча айам̣ хету, вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄марӯпам̣ сал̣а̄йатанам̣ пхассо ведана̄ ча айам̣ паччайо, йо бхаво айам̣ випа̄ко, йа̄ джа̄ти маран̣ам̣ айам̣ ниссандо.
катхам̣ чатуббидхо хету паччайо випа̄ко ниссандо ча? авиджджа̄ ча тан̣ха̄сан̇кха̄ра̄ ча упа̄да̄нам̣ ча – айам̣ хету. вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄марӯпасса паччайо. на̄марӯпам̣ упападжджати, татха̄ упапаннасса сал̣а̄йатанам̣ пхассо ведана̄ ча – айам̣ паччайо. йо бхаво айам̣ випа̄ко. йа̄ джа̄ти йа̄ ча джара̄маран̣ам̣ – айам̣ ниссандо.
катхам̣ дувидхо пат̣иччасамуппа̄до? авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄ тан̣ха̄ упа̄да̄нам̣ – айам̣ самудайо. вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄марӯпам̣ сал̣а̄йатанам̣ пхассо ведана̄ бхаво джа̄ти маран̣ан̃ча – идам̣ дуккхам̣. йам̣ пана авиджджа̄ниродха̄ сан̇кха̄раниродхо има̄ни таппат̣ипаккхена две сачча̄ни. тасма̄ пат̣иччасамуппа̄до йена а̄ка̄рена ниддит̣т̣хо, тена тена ниддиситаббо.
татха̄ ба̄вӣсати индрийа̄ни. два̄даса индрийа̄ни чаккхундрийа̄ни чаккхундрийам̣ йена доманассиндрийам̣, идам̣ дуккхам̣. пурисиндрийам̣ ча дит̣т̣хийа̄ ча тан̣ха̄падат̣т̣ха̄нам̣. йато пурисо пурисака̄нам̣ там̣ евам̣ ка̄таббата̄. атха аджджхаттам̣ са̄раджджати. айам̣ ахам̣ка̄ро там̣ йаса̄ са̄ратто бахиддха̄ парийесати, айам̣ мамам̣ка̄ро евам̣ иттхӣ, таттха сукхиндрийам̣ ча соманассиндрийам̣ ча пурисиндрийасса̄нуваттака̄ хонти. тасса адхиппа̄йапарипун̣н̣а̄ лобхадхамма̄ кусаламӯле павад̣д̣хенти. тасса че айамадхиппа̄йо на па̄рипӯрим̣ гаччхати. тасса дуккхиндрийам̣ ча доманассиндрийам̣ ча ваттати. досо ча акусаламӯлам̣ павад̣д̣хати. саче пана упеккха̄ бха̄вети упеккхиндрийасса ануваттака̄ма̄ бхавати. амохо ча кусаламӯлам̣ павад̣д̣хати. ити сатта индрийа̄ни килесаваттхумупа̄да̄йа ананвема̄ни авама̄ни саббасса ведана̄ иттхиндрийам̣ пурисиндрийам̣. таттха ат̣т̣ха индрийа̄ни саддхиндрийам̣ йа̄ва ан̃н̃а̄та̄вино индрийам̣, айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄. дасаннам̣ пан̃н̃индрийа̄нам̣ ка̄мара̄гасса падат̣т̣ха̄нам̣. маниндрийам̣ бхавара̄гасса падат̣т̣ха̄нам̣. пан̃н̃индрийа̄ни рӯпара̄гасса падат̣т̣ха̄нам̣. иттхиндрийам̣ ча пурисиндрийам̣ ча сатта пан̃н̃аттийа̄ падат̣т̣ха̄нам̣. таттха йена йена индрийена йуттам̣ ва̄ га̄тха̄йа ота̄ретум̣ саккоти, тена тена ниддиситаббо. евам̣ кхандхесу дха̄тӯсу а̄йатанесу саччесу пат̣иччасамуппа̄десу айам̣ отаран̣о ха̄ро.
54. таттха катамо содхано ха̄ро? йо га̄тха̄ екена а̄рамбхо бха̄сиссанти. таттха екисса̄ бха̄сита̄йа авасит̣т̣ха̄су бха̄сита̄су со аттхо на ниддиситаббо. ким̣ ка̄ран̣ам̣? на хи та̄ва со аттхо бха̄сито, со абха̄сито на сакка̄ ниддиситум̣. йатха̄ ким̣ аппама̄до аматам̣ паданти га̄тха̄ айамека̄ га̄тха̄ ниддиситабба̄. ким̣ ка̄ран̣ам̣, аттхиккха̄та̄ва имасса а̄рамбхасса анабха̄ситам̣?
евам̣ [етам̣ (пӣ.) пасса дха. па. 22] висесато н̃атва̄, аппама̄дамхи пан̣д̣ита̄;
аппама̄де памоданти, арийа̄нам̣ гочаре рата̄ти.
идам̣ абха̄ситам̣. имисса̄пи га̄тха̄йа бха̄сита̄йа аттхо ниддиситаббо. ким̣ ка̄ран̣ам̣, аттхи таттха авасит̣т̣хам̣? те джха̄йино [дха. па. 23] са̄татика̄, ниччам̣ дал̣хапараккама̄ти га̄тха̄, евам̣ има̄ га̄тха̄йо упадха̄рита̄ йада̄ бхаванти, тада̄ аттхо ниддиситаббо. евам̣ ассутапуббесу суттесу бйа̄каран̣есу ва̄ екуддесо бха̄сито. йа̄ вӣмам̣са̄ тулана̄ идам̣ аттхи киччам̣, идам̣ суттам̣ бха̄ситам̣ тасса вевачанам̣ ниддит̣т̣хам̣ ва̄ на ва̄ти. таттха йа̄ вӣмам̣са̄, айам̣ вуччате содхано ха̄ро.
55. таттха катамо адхит̣т̣ха̄но ха̄ро? екаттата̄ ча вематтата̄ ча. таттха китапан̃н̃атти ча киччапан̃н̃атти ча. са̄ екаттата̄ ча вематтата̄ ча йатха̄ пан̃н̃атти екавевачанена вематтата̄ паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄, са̄ ча а̄дхипатеййат̣т̣хена пан̃н̃атти. йам̣ аноматтийат̣т̣хена пан̃н̃аттанти. там̣ аноматтийат̣т̣хена пан̃н̃а̄балам̣. танубхӯта̄ гочараттаваса̄ севасати тӣсу ратанесу ануссати буддха̄нуссати дхамма̄нуссати сан̇гха̄нуссати авипарӣта̄нуссаран̣ата̄йа. самма̄дит̣т̣хи дхамма̄нам̣ павичайена дхаммавичайасамбоджджхан̇го абхинӣха̄рато абхин̃н̃а̄ти. сан̇кхепена магга̄ ка̄ ваттху авикопаната̄йа екатта̄, йатха̄ ун̣хена сам̣сат̣т̣хам̣ ун̣ходакам̣, сӣтена сам̣сат̣т̣хам̣ сӣтодакам̣ кха̄родакам̣ гул̣ходаканти, идам̣ екаттата̄ вематтата̄ ча.
аттхи пуна дхаммо на̄на̄дхаммасан̇гхато екато йатха̄рӯпам̣ чатта̄ро ва̄ретабба̄, тан̃ча рӯпанти екаттата̄. патхавӣдха̄ту а̄по теджо ва̄йодха̄тӯти вематтата̄. евам̣ сабба̄ чатассо дха̄туйо рӯпанти екаттата̄, патхавӣдха̄ту а̄по теджо ва̄йодха̄тӯти вематтата̄. патхавӣдха̄тӯти лаккхан̣ато екаттата̄, сам̣кин̣н̣аваттхуто вематтата̄. йам̣ кин̃чи каккхал̣алаккхан̣ам̣, саббам̣ там̣ патхавӣдха̄тӯти екаттата̄. кеса̄ лома̄ накха̄ данта̄ чхави чамманти вематтата̄. евам̣ саббам̣ чатассо дха̄туйо рӯпанти екаттам̣. садда̄ гандха̄ раса̄ пхот̣т̣хабба̄ти вематтата̄.
аттхи пуна дхаммо вематтата̄ ан̃н̃о на̄мам̣ лабхати. йатха̄ ка̄йа̄нупассана̄йа навасан̃н̃а̄ винӣлакасан̃н̃а̄ уддхума̄такасан̃н̃а̄, айам̣ асубхасан̃н̃а̄, йа̄ екаттата̄ а̄рамман̣ато вематтато, са̄ евам̣ сан̃н̃а̄ведана̄су а̄дӣнавам̣ саманупассато татха̄дхит̣т̣ха̄нам̣ сама̄дхиндрийам̣ ча са̄йева дхаммесу таттха сан̃н̃а̄бха̄вана̄ вӣрийиндрийам̣ ча дхаммесу дхамма̄нупассана̄ читте аттасан̃н̃ам̣ паджахато пан̃н̃индрийам̣ ча читте читта̄нупассана̄. (ити) [( ) наттхи пӣ. поттхаке] йо кочи н̃а̄н̣апача̄ро саббасо пан̃н̃а̄йа гочаро пан̃н̃а̄, айам̣ вематтата̄, йатха̄ ка̄мара̄го бхавара̄го дит̣т̣хира̄готи вематтата̄ тан̣ха̄йа. ити йам̣ екаттата̄йа ча вематтата̄йа ча н̃а̄н̣ам̣ вӣмам̣сана̄ тулана̄. айам̣ адхит̣т̣ха̄но ха̄ро.
56. таттха катамо париккха̄ро ха̄ро? сахету саппаччайам̣ вода̄нан̃ча сам̣килесо ча, йам̣ тадубхайам̣ парийет̣т̣хи, са париккха̄ро ха̄ро. ити дхамма̄нам̣ сахетука̄нам̣ хету парийеситаббо, саппаччайа̄нам̣ паччайо парийеситаббо.
таттха ким̣ на̄на̄каран̣ам̣, хетусса ча паччайасса ча? сабха̄во хету, парабха̄во паччайо. парабха̄васса паччайо хетупи, сабха̄васса хетуйа̄ парабха̄васса кассачи паччайо авутто хету, вутто паччайо. аджджхаттико хету, ба̄хиро паччайо. сабха̄во хету, парабха̄во паччайо. ниббаттако хету, пат̣игга̄хако [паригга̄хако (ка.)] паччайо. нева̄сико хету, а̄гантуко паччайо. аса̄дха̄ран̣о хету, са̄дха̄ран̣о паччайо. екойева хету, апара̄паро паччайо.
хетусса упакаран̣ам̣ самуда̄нетаббо. самуда̄нам̣ хету, таттха дувидхо хету. дувидхо паччайо – саманантарапаччайо ча парампарапаччайо ча. хетупи дувидхо – саманантарахету ча парампарахету ча. таттха катамо парампарапаччайо? авиджджа̄ на̄марӯпасса парампарапаччайо, вин̃н̃а̄н̣ам̣ саманантарапаччайата̄йа паччайо. йади а̄димхи авиджджа̄ниродхо бхавати на̄марӯпасса ниродхопи. таттха саманантарам̣ ким̣ ка̄ран̣ам̣ парампарапаччайо саманантарапаччайо самудда̄нито, айам̣ паччайато. таттха катамо парампарахету? виджа̄нантасса парампарахетута̄йа хету, ан̃н̃а̄ка̄ро саманантарахетута̄йа хету. йасса хи йам̣ саманантарам̣ ниббаттати, со тасса хетупи джа̄тиниродха̄ бахи а̄ка̄раниродхо, а̄ка̄раниродха̄ дан̣д̣аниродхо, дан̣д̣аниродха̄ кхан̣д̣аниродхо. евам̣ хетупи двидха̄ со та̄хи пасситаббо.
пат̣иччасамуппа̄до йатха̄ авиджджа̄паччайо тасса пуна ким̣паччайо, айонисо манасика̄ро. со касса паччайо сан̇кха̄ра̄нам̣, ити паччайо ча самуппаннам̣ ча тасса ко хету авиджджа̄йева. татха̄ хи пурима̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йати. таттха авиджджа̄нусайо авиджджа̄парийут̣т̣ха̄насса хету пурима̄ хету паччха̄ паччайо, са̄пи авиджджа̄сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо чатӯхи ка̄ран̣ехи сахаджа̄тапаччайата̄йа саманантарапаччайата̄йа абхисанданапаччайата̄йа патит̣т̣ха̄напаччайата̄йа.
57. катхам̣ сахаджа̄тапаччайата̄йа авиджджа̄сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо? йам̣ читтам̣ ра̄гапарийут̣т̣хам̣, таттха авиджджа̄парийут̣т̣ха̄нена саббам̣ пан̃н̃а̄йа гочарам̣ ханти. таттха сан̇кха̄ра̄ типаччайат̣т̣хика̄ аддха̄бхӯмика̄рамахаттасса [ладдха̄ бхӯмикарамахаттасса (пӣ. ка.)] айам̣ авиджджа̄сахасамуппаннам̣ вуддхим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллатама̄паджджантӣ чатӯхи ка̄ран̣ехи пан̃н̃а̄ пахӣйати. катамехи чатӯхи? анусайо парийут̣т̣ха̄нам̣ сам̣йоджанам̣ упа̄да̄нам̣. таттха анусайо парийут̣т̣ха̄нам̣ джа̄ти парийут̣т̣хита̄ сам̣йуджджати сам̣йутта̄ упа̄дийати упа̄да̄напаччайа̄ бхаво. евам̣ те сан̇кха̄ра̄ тивидха̄ уппанна̄ бхӯмигата̄ на̄сан̃н̃аттха айам̣ маггена винӣтатта̄йа̄ти [винибхатта̄йа (пӣ.), винибхаттата̄йа (ка.)] те тха̄магата̄ апативинӣта̄типи те сан̇кха̄ра̄ти вуччати, евам̣ сахетусамуппаннат̣т̣хена аттхи мева паччайа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо ниддит̣т̣хам̣ апанетва̄ кусалам̣ акусалам̣ кусало ча акусало ча паккхипитаббо, випа̄кадхамма̄ апанетва̄ вачанӣйам̣ авачанӣйам̣ вачанӣйан̃ча авачанӣйан̃ча паккхипитаббам̣, бхаваапевиритта̄, саббасуттам̣ париккхипитаббам̣.
даса татха̄гатабала̄ни чатта̄ри веса̄раджджа̄ни пун̃н̃а̄ни анан̃н̃а̄катам̣ авиджджа̄ саманантарапаччайата̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо йена читтена саха самуппанна̄ авиджджа̄ тасса читтасса саманантарачиттам̣ самуппаннанти, тасса йам̣ саманантарачиттам̣ самуппаннанти, тасса паччхимасса читтасса пуримачиттам̣ хетупаччайата̄йа паччайо, тена авиджджа̄ хету тена читтена упа̄да̄нам̣ анока̄саката̄ н̃а̄н̣ам̣ на уппаджджанти. йа̄ тасса аппама̄да̄ дха̄ту абхиджджха̄бхисандита̄ тахим̣ випалла̄са̄ уппаджджанти ‘‘асубхе субха’’нти ‘‘дуккхе сукха’’нти, таттха сан̇кха̄ра̄ уппаджджанти ратта̄ дут̣т̣ха̄ мӯласса четана̄ ра̄гапарийут̣т̣ха̄нена бйа̄па̄дапарийут̣т̣ха̄нена авиджджа̄парийут̣т̣ха̄нена дит̣т̣хивипалла̄со ваттхуниддесе ниддиситаббо, йам̣ випарӣтачитто виджа̄на̄ти айам̣ читтавипалла̄со, йа̄ випарӣтасан̃н̃а̄ упагган̣ха̄ти айам̣ сан̃н̃а̄випалла̄со. йам̣ випарӣтадит̣т̣хи абхинивисати айам̣ дит̣т̣хивипалла̄со. ат̣т̣ха миччхатта̄ни вад̣д̣ханти, тӣн̣и акусала̄ни айонисо манасика̄ре уппаннам̣ вин̃н̃а̄н̣ан̃ча виджджан̃ча каронти. ити пубба̄паранте акусала̄на̄таритаро сан̇кха̄ра̄ вуддхим̣ вепуллатам̣ гаччханти. те ча махата̄ ча аппат̣ивидита̄ понобхавика̄ [поноббхавика̄ (ка.)] сан̇кха̄ра̄ бхаванти. ити евам̣ авиджджа̄ сахаджа̄тапаччайата̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо саманантарапаччайата̄йа ча.
58. катхам̣ абхисандана̄ка̄рена авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо? са̄ авиджджа̄ те сан̇кха̄ре абхисаннети париппхарати. сеййатха̄пи на̄ма уппалам̣ ва̄ падумам̣ ва̄ там̣ удаке вад̣д̣хам̣ асса, сӣтена ва̄рина̄ абхисаннам̣ парисанданам̣ вуддхим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллатам̣ а̄паджджати. евам̣ абхисанданат̣т̣хена авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо.
катхам̣ патит̣т̣хаханат̣т̣хена авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо? те сан̇кха̄ра̄ авиджджа̄йам̣ нисса̄йа вуддхим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллатам̣ а̄паджджанти. сеййатха̄пи на̄ма уппалам̣ ва̄ падумам̣ ва̄ патхавим̣ нисса̄йа патхавим̣ патит̣т̣ха̄йа вуддхим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллатам̣ а̄паджджати. ете сан̇кха̄ра̄ авиджджа̄йам̣ патит̣т̣хита̄ авиджджа̄йам̣ нисса̄йа вуддхим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллатам̣ гаччханти. евам̣ патит̣т̣хаханат̣т̣хена авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо.
пуна ра̄гасахагатасса каммасса випа̄кена пат̣исандхимхи бхаво ниббаттати, там̣ каммасса [ка̄масса (пӣ.)] саббам̣ абхинивит̣т̣хам̣ ан̃н̃а̄н̣авасена понобхавика̄ сан̇кха̄ра̄ти вуччанти, евампи авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ аттхи. пуна пан̃часу йе ча секкха̄ пуггала̄, йе ча асан̃н̃исама̄паттим̣ сама̄панна̄, йе ча бхавагата̄, йе ча антогата̄йева сам̣седаджа̄, йе ча ва̄ пана ан̃н̃о хи кочи ана̄га̄мибхӯта̄ на четенти на ча паттхенти, тесам̣ ким̣ паччайа̄ сан̇кха̄ра̄. пуна ра̄га̄ аттхи тесам̣ сан̇кха̄ра̄ни упа̄да̄на̄ни читтамануссарантийева авипаккавипа̄касамӯхата̄ асамуччхиннапаччайа̄ тесам̣ пуна ча гато бхавати. евампи хи авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄. пуна са̄ те на упа̄да̄на̄ напи сан̇кха̄ра̄ аттхи, пуна тесам̣ сатта анусайа̄ асамӯхата̄ асамуччхинна̄ тада̄рамман̣ам̣ бхавати. вин̃н̃а̄н̣асса патит̣т̣ха̄йа вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпам̣. евампи авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄. пуна са̄ йам̣ кин̃чи каммам̣ а̄чайага̄ми саббам̣ там̣ авиджджа̄васена абхисан̇кхарийати тан̣ха̄васена ча аллӣйати ан̃н̃а̄н̣авасена ча таттха а̄дӣнавампи на джа̄на̄ти. тадева вин̃н̃а̄н̣абӣджам̣ бхавати, са̄йева тан̣ха̄синехо бхавати. са̄йева авиджджа̄ саммохоти. евампи авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ ваттабба̄. ити имехи а̄ка̄рехи авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо.
таттха авиджджа̄йа хету айонисо манасика̄ро паччайо хоти. таттха абхиччхедо айам̣ таттха татийам̣ балам̣ [пхалам̣ (пӣ.)] ниватти, айам̣ пат̣исандхи. таттха пунаббхаво йо авеччхедо асамуггха̄танат̣т̣хена айам̣ анусайо. йатха̄ пат̣а̄кам̣ ва̄ са̄т̣акам̣ ва̄ две джана̄ пӣл̣есу ча ека̄ ва̄ балам̣ ва̄ асса нива̄т̣ассесу, на пана пӣл̣есу сосеййа. таттха йам̣ синеха̄ а̄подха̄ту анупуллана̄ сосетабба̄. ун̣хадха̄тума̄гамма саче пуна там̣ а̄ка̄се никкхипеййа там̣ усса̄вена йебхуййатарам̣ синехама̄паджджеййа, на хи ана̄гамма теджодха̄тум̣ парисесам̣ гаччхеййа. евамева бхаваггапарама̄пи сама̄патти на анурӯпасса самуггха̄та̄йа сам̣ваттати. те хи а̄лайанти саммасанти, на ча тан̣ха̄йа тан̣ха̄паха̄нам̣ гаччханти. таттха со асамуггха̄то. авиджджа̄йа анусайо ча читтасса сампалибодхо, идам̣ парийут̣т̣ха̄нам̣. йатха̄бхӯтам̣ вин̃н̃а̄н̣асса аппат̣иведхо айам̣ авиджджа̄а̄саво авиджджа̄вин̃н̃а̄н̣абӣджам̣ бхавати. йам̣ бӣджам̣ со хету на самуччхиджджати, асамуччхиджджанто пат̣исандехати. пат̣исандаханто на самуггха̄там̣ гаччхати. асамуггха̄там̣ читтам̣ парийонахати, парийонаддхачитто йатха̄бхӯтам̣ наппаджа̄на̄ти, ити сан̃н̃а̄н̣асса са̄саваттхо, авиджджаттхо, хетуаттхо, аваччхедаттхо, аниваттиаттхо, пхалаттхо пат̣исандхиаттхо, пунаббхаваттхо, асамуггха̄таттхо, анусайаттхо, парийут̣т̣ха̄наттхо, апат̣иведханаттхо. етта̄вата̄ авиджджа̄йа кхеттам̣ ниддит̣т̣хам̣ бхавати. айам̣ вуччате париккха̄ро на̄ма ха̄ро.
59. таттха катамо сама̄ропано ха̄ро? уггхат̣итамхи тамхи сантан̃чева ча нам̣ виттха̄рам̣ пана ваттаббам̣. виттха̄равидхам̣ читтан̃н̃а̄ айам̣ сама̄ропано ха̄ро. таттха на̄маниддесо упагхат̣ака̄ [уггхат̣ака̄ (пӣ.)] ваттхуниддесо вевачанам̣ ваттхубхӯто виттха̄ро. йатха̄ ким̣, йа̄ бхиккхӯнам̣ ваттато [ниваттато (пӣ.)] паха̄таббо, айам̣ упагхат̣ана̄.
таттха катамо сама̄ропано? кин̃чи на ваттаббам̣, рӯпара̄гам̣ ва̄ на̄мавантапаха̄таббам̣ [на̄мамантапаха̄таббам̣ (ка.)]. йа̄ва вин̃н̃а̄н̣анти виттха̄рена ка̄табба̄ни. авиджджа̄ та̄ опаммена пан̃н̃а̄петабба̄, айам̣ сама̄ропано. нисситачиттасса ча маттико ча ниссайо тан̣ха̄ ча дит̣т̣хи ча. таттха дит̣т̣хи авиджджа̄ тан̣ха̄ сан̇кха̄ра̄. таттха дит̣т̣хипаччайа̄ тан̣ха̄ име авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄. таттха нисситам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ идам̣ сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ йа̄ва джара̄маран̣ам̣, идам̣ сам̣кхиттена бха̄сите авасит̣т̣хам̣ паропайати.
анисситасса [пасса уда̄. 74] чалитам̣ наттхӣти тасса евам̣ дит̣т̣хийа̄ тан̣ха̄йа ча паха̄нам̣ таттха дит̣т̣хиавиджджа̄ниродха̄йа бхӯтам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ сара̄гат̣т̣ха̄нийесу дхаммесу там̣ там̣ дхаммам̣ упечча ан̃н̃ам̣ дхаммам̣ дха̄вати маккат̣опамата̄йа, атха кхвасса париттесу дхаммесу сара̄гат̣т̣ха̄нийесу чхандара̄го наттхи куто тато чалана̄, адхиматтесу саттесу читтам̣ нивессайати там̣ апатит̣т̣хитам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ ана̄ха̄рам̣ нируджджхати вин̃н̃а̄н̣аниродха̄ на̄марӯпаниродхо йа̄ва джара̄маран̣аниродхо. айам̣ сама̄ропано.
таттха ра̄гавасена вин̃н̃а̄н̣асса чалитам̣ сапариггахо, тасмим̣ чалите асати йо парикилесопача̄ро тивидхо агги пат̣иппассаддхо бхавати. тена̄ха чалите асанте пассаддхи хоти. таттха йам̣ сама̄ропана̄ пассаддхака̄йо сукхам̣ ведети, сукхино читтам̣ сама̄дхийати. йа̄ва вимуттитамити н̃а̄н̣адассанам̣ бхавати. со а̄сава̄нам̣ кхайа̄ ча вимутти но упападжджати. тасса упапаттисса а̄гатигатийа̄ асантийа̄ невидха на хурам̣ на убхайамантарена. есеванто дуккхасса̄ти анупа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту. идамасса суттасса маджджхе сама̄ропитам̣ пат̣иччасамуппа̄де ча вимуттийам̣ ча його на ча етам̣ тасса сам̣кхиттена бха̄ситасса виттха̄рена аттхам̣ вибхаджджанти. айам̣ вуччате сама̄ропано ха̄ро. на ча сам̣килесабха̄гийена суттена сам̣килесабха̄гийо йе ча дхамма̄ сама̄ропайитабба̄ на̄н̃н̃е. евам̣ ва̄сана̄бха̄гийе ниббедхабха̄гийе, айам̣ сама̄ропано ха̄ро. име сол̣аса ха̄ра̄.
сувӣрасса маха̄качча̄йанасса джамбуванава̄сино пет̣акопадесе
пан̃чама̄ бхӯми.